२. दुतियवग्गो
१. सनङ्कुमारसुत्तवण्णना
१८२. दुतियवग्गस्स पठमे सप्पिनीतीरेति सप्पिनीनामिकाय नदिया तीरे. सनङ्कुमारोति सो किर पञ्चसिखकुमारककाले झानं भावेत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तो कुमारकवण्णेनेव विचरति. तेन नं ‘‘कुमारो’’ति सञ्जानन्ति, पोराणकत्ता पन ‘‘सनङ्कुमारो’’ति वुच्चति. जनेतस्मिन्ति जनितस्मिं, पजायाति अत्थो. ये गोत्तपटिसारिनोति ये जनेतस्मिं गोत्तं पटिसरन्ति तेसु लोके गोत्तपटिसारीसु खत्तियो सेट्ठो. विज्जाचरणसम्पन्नोति भयभेरवसुत्तपरियायेन (म. नि. १.३४ आदयो) पुब्बेनिवासादीहि वा तीहि, अम्बट्ठसुत्तपरियायेन (दी. नि. १.२७८ आदयो) विपस्सनाञाणं मनोमयिद्धि छ अभिञ्ञायोति इमाहि वा अट्ठहि विज्जाहि, सीलेसु परिपूरकारिता इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता भोजने मत्तञ्ञुता जागरियानुयोगो सत्त सद्धम्मा चत्तारि रूपावचरज्झानानीति एवं पन्नरसधम्मभेदेन चरणेन च समन्नागतो. सो सेट्ठो देवमानुसेति सो खीणासवब्राह्मणो देवेसु च मनुस्सेसु च सेट्ठो उत्तमोति. पठमं.
२. देवदत्तसुत्तवण्णना
१८३. दुतिये अचिरपक्कन्तेति सङ्घं भिन्दित्वा नचिरस्सेव वेळुवनतो गयासीसं गते. अस्सतरिन्ति गद्रभस्स वळवाय जातं. दुतियं.
३. अन्धकविन्दसुत्तवण्णना
१८४. ततिये अन्धकविन्दन्ति एवंनामकं गामं. उपसङ्कमीति ‘‘सत्था इदानिपि वीरियं करोति पधानमनुयुञ्जति, गच्छामिस्स सन्तिके ठत्वा सासनानुच्छविकं वीरियपटिसंयुत्तं गाथं वक्खामी’’ति उपसङ्कमि.
पन्तानीति जनतं अतिक्कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारे ठितानि. संयोजनविप्पमोक्खाति तानि च सेनासनानि सेवमानो न चीवरादीनं अत्थाय सेवेय्य, अथ खो दससंयोजनविप्पमोक्खत्थाय चरेय्य. सङ्घे वसेति तेसु सेनासनेसु रतिं अलभन्तो उपट्ठाकादीनं चित्तानुरक्खणत्थं गद्रभपिट्ठे रजं विय उप्पतन्तो अरञ्ञे अचरित्वा सङ्घमज्झे वसेय्य. रक्खितत्तो सतीमाति तत्थ च वसन्तो सगवचण्डो गोणो विय सब्रह्मचारिनो अविज्झन्तो अघट्टेन्तो रक्खितत्तो सतिपट्ठानपरायणो हुत्वा वसेय्य.
इदानि सङ्घे वसमानस्स भिक्खुनो भिक्खाचारवत्तं आचिक्खन्तो कुलाकुलन्तिआदिमाह. तत्थ पिण्डिकाय चरन्तोति पिण्डत्थाय चरमानो. सेवेथ पन्तानि सेनासनानीति सङ्घमज्झं ओतरित्वा वसमानोपि धुरपरिवेणे तालनाळिकेरआदीनि रोपेत्वा उपट्ठाकादिसंसट्ठो न वसेय्य, चित्तकल्लतं पन जनेत्वा चित्तं हासेत्वा तोसेत्वा पुन पन्तसेनासने वसेय्याति अरञ्ञस्सेव वण्णं कथेति. भयाति वट्टभयतो. अभयेति निब्बाने. विमुत्तोति अधिमुत्तो हुत्वा वसेय्य.
यत्थ भेरवाति यस्मिं ठाने भयजनका सविञ्ञाणका सीहब्यग्घादयो, अविञ्ञाणका रत्तिभागे खाणुवल्लिआदयो बहू अत्थि. सरीसपाति दीघजातिकादिसरीसपा. निसीदि तत्थ भिक्खूति तादिसे ठाने भिक्खु निसिन्नो. इमिना इदं दीपेति – भगवा यथा तुम्हे एतरहि तत्रट्ठकभेरवारम्मणानि चेव सरीसपे च विज्जुनिच्छारणादीनि च अमनसिकत्वा निसिन्ना, एवमेवं पधानमनुयुत्ता भिक्खू निसीदन्तीति.
जातु मे दिट्ठन्ति एकंसेन मया दिट्ठं. न यिदं इतिहीतिहन्ति इदं इतिह इतिहाति न तक्कहेतु वा नयहेतु वा पिटकसम्पदानेन वा अहं वदामि. एकस्मिं ब्रह्मचरियस्मिन्ति एकाय धम्मदेसनाय. धम्मदेसना हि इध ब्रह्मचरियन्ति अधिप्पेता. मच्चुहायिनन्ति मरणपरिच्चागिनं खीणासवानं.
दसा च दसधा दसाति एत्थ दसाति दसेव, दसधा दसाति सतं, अञ्ञे च दसुत्तरं सेखसतं पस्सामीति वदति. सोतसमापन्नाति मग्गसोतं समापन्ना. अतिरच्छानगामिनोति देसनामत्तमेतं, अविनिपातधम्माति अत्थो. सङ्खातुं नोपि सक्कोमीति मुसावादभयेन एत्तका नाम पुञ्ञभागिनो सत्ताति गणेतुं न सक्कोमीति बहुं ब्रह्मधम्मदेसनं सन्धाय एवमाह. ततियं.
४. अरुणवतीसुत्तवण्णना
१८५. चतुत्थे अभिभूसम्भवन्ति अभिभू च सम्भवो च. तेसु अभिभूथेरो सारिपुत्तत्थेरो विय पञ्ञाय अग्गो, सम्भवत्थेरो महामोग्गल्लानो विय समाधिना अग्गो. उज्झायन्तीति अवज्झायन्ति, लामकतो वा चिन्तेन्ति. खिय्यन्तीति, किन्नामेतं किन्नामेतन्ति? अञ्ञमञ्ञं कथेन्ति. विपाचेन्तीति वित्थारयन्ता पुनप्पुनं कथेन्ति. हेट्ठिमेन उपड्ढकायेनाति नाभितो पट्ठाय हेट्ठिमकायेन. पाळियं एत्तकमेव आगतं. थेरो पन ‘‘पकतिवण्णं विजहित्वा नागवण्णं गहेत्वा दस्सेति, सुपण्णवण्णं गहेत्वा वा दस्सेती’’तिआदिना (पटि. म. ३.१३) नयेन आगतं अनेकप्पकारं इद्धिविकुब्बनं दस्सेसि. इमा गाथायो अभासीति थेरो किर चिन्तेसि – ‘‘कथं देसिता नु खो धम्मदेसना सब्बेसं पिया अस्स मनापा’’ति. ततो आवज्जेन्तो – ‘‘सब्बेपि पासण्डा सब्बे देवमनुस्सा अत्तनो अत्तनो समये पुरिसकारं वण्णयन्ति, वीरियस्स अवण्णवादी नाम नत्थि, वीरियपटिसंयुत्तं कत्वा देसेस्सामि, एवं अयं धम्मदेसना सब्बेसं पिया भविस्सति मनापा’’ति ञत्वा तीसु पिटकेसु विचिनित्वा इमा गाथा अभासि.
तत्थ आरम्भथाति आरम्भवीरियं करोथ. निक्कमथाति निक्कमवीरियं करोथ. युञ्जथाति पयोगं करोथ परक्कमथ. मच्चुनो सेनन्ति मच्चुनो सेना नाम किलेससेना, तं धुनाथ. जातिसंसारन्ति जातिञ्च संसारञ्च, जातिसङ्खातं वा संसारं. दुक्खस्सन्तं करिस्सतीति वट्टदुक्खस्स परिच्छेदं करिस्सति. किं पन कत्वा थेरो सहस्सिलोकधातुं विञ्ञापेसीति? नीलकसिणं ताव समापज्जित्वा सब्बत्थ आलोकट्ठाने अन्धकारं फरि, ओदातकसिणं समापज्जित्वा अन्धकारट्ठाने ओभासं. ततो ‘‘किमिदं अन्धकार’’न्ति? सत्तानं आभोगे उप्पन्ने आलोकं दस्सेसि. आलोकट्ठाने आलोककिच्चं नत्थि, ‘‘किं आलोको अय’’न्ति? विचिनन्तानं अत्तानं दस्सेसि. अथ तेसं थेरोति वदन्तानं इमा गाथायो अभासि, सब्बे ओसटाय परिसाय मज्झे निसीदित्वा धम्मं देसेन्तस्स विय सद्दं सुणिंसु. अत्थोपि नेसं पाकटो अहोसि. चतुत्थं.
५. परिनिब्बानसुत्तवण्णना
१८६. पञ्चमे उपवत्तने मल्लानं सालवनेति यथेव हि कदम्बनदीतीरतो राजमातुविहारद्वारेन थूपारामं गन्तब्बं होति, एवं हिरञ्ञवतिकाय नाम नदिया पारिमतीरतो सालवनं उय्यानं. यथा अनुराधपुरस्स थूपारामो, एवं तं कुसिनाराय होति. यथा थूपारामतो दक्खिणद्वारेन नगरं पविसनमग्गो पाचीनमुखो गन्त्वा उत्तरेन निवत्तति, एवं उय्यानतो सालपन्ति पाचीनमुखा गन्त्वा उत्तरेन निवत्ता. तस्मा तं ‘‘उपवत्तन’’न्ति वुच्चति. तस्मिं उपवत्तने मल्लानं सालवने. अन्तरेन यमकसालानन्ति मूलक्खन्धविटपपत्तेहि अञ्ञमञ्ञं संसिब्बित्वा ठितसालानं अन्तरिकाय. अप्पमादेन सम्पादेथाति सतिअविप्पवासेन कत्तब्बकिच्चानि सम्पादयथ. इति भगवा यथा नाम मरणमञ्चे निपन्नो महद्धनो कुटुम्बिको पुत्तानं धनसारं आचिक्खेय्य, एवमेवं परिनिब्बानमञ्चे निपन्नो पञ्चचत्तालीस वस्सानि दिन्नं ओवादं सब्बं एकस्मिं अप्पमादपदेयेव पक्खिपित्वा अभासि. अयं तथागतस्स पच्छिमा वाचाति इदं पन सङ्गीतिकारानं वचनं.
इतो परं यं परिनिब्बानपरिकम्मं कत्वा भगवा परिनिब्बुतो, तं दस्सेतुं, अथ खो भगवा पठमं झानन्तिआदि वुत्तं. तत्थ सञ्ञावेदयितनिरोधं समापन्ने भगवति अस्सासपस्सासानं अप्पवत्तिं दिस्वा, ‘‘परिनिब्बुतो सत्था’’ति सञ्ञाय देवमनुस्सा एकप्पहारेन विरविंसु, आनन्दत्थेरोपि – ‘‘परिनिब्बुतो नु खो, भन्ते, अनुरुद्ध भगवा’’ति थेरं पुच्छि. थेरो ‘‘न खो, आवुसो आनन्द, तथागतो परिनिब्बुतो, अपिच सञ्ञावेदयितनिरोधं समापन्नो’’ति आह. कथं पन सो अञ्ञासि? थेरो किर सत्थारा सद्धिंयेव तं तं समापत्तिं समापज्जन्तो याव नेवसञ्ञानासञ्ञायतनवुट्ठानं, ताव गन्त्वा, ‘‘इदानि भगवा निरोधं समापन्नो, अन्तोनिरोधे च कालंकिरिया नाम नत्थी’’ति अञ्ञासि.
अथ खो भगवा सञ्ञावेदयितनिरोधसमापत्तितो वुट्ठहित्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं समापज्जि…पे… ततियज्झाना वुट्ठहित्वा चतुत्थं झानं समापज्जीति एत्थ पन भगवा चतुवीसतिया ठानेसु पठमं झानं समापज्जि, तेरससु ठानेसु दुतियं झानं… तथा ततियं… पन्नरससु ठानेसु चतुत्थं झानं समापज्जि. कथं? दससु असुभेसु द्वत्तिंसाकारे अट्ठसु कसिणेसु मेत्ताकरुणामुदितेसु आनापाने परिच्छेदाकासेति इमेसु ताव चतुवीसतिया ठानेसु पठमं झानं समापज्जि. ठपेत्वा पन द्वत्तिंसाकारञ्च दस च असुभानि सेसेसु तेरससु दुतियं झानं… तेसुयेव ततियं झानं समापज्जि. अट्ठसु पन कसिणेसु उपेक्खाब्रह्मविहारे आनापाने परिच्छेदाकासे चतूसु अरूपेसूति इमेसु पन्नरससु ठानेसु चतुत्थं झानं समापज्जि. अयम्पि च सङ्खेपकथाव. निब्बानपुरं पविसन्तो पन भगवा धम्मस्सामि सब्बापि चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा समापत्तियो पविसित्वा विदेसं गच्छन्तो ञातिजनं आलिङ्गेत्वा विय सब्बसमापत्तिसुखं अनुभवित्वा पविट्ठो.
चतुत्थज्झाना वुट्ठहित्वा समनन्तरा भगवा परिनिब्बायीति एत्थ च झानसमनन्तरं पच्चवेक्खणसमनन्तरन्ति, द्वे समनन्तरानि. चतुत्थज्झाना वुट्ठाय भवङ्गं ओतिण्णस्स तत्थेव परिनिब्बानं झानसमनन्तरं नाम, चतुत्थज्झाना वुट्ठहित्वा पुन झानङ्गानि पच्चवेक्खित्वा भवङ्गं ओतिण्णस्स तत्थेव परिनिब्बानं पच्चवेक्खणसमनन्तरं नाम. इमानि द्वेपि समनन्तरानेव. भगवा पन झानं समापज्जित्वा झाना वुट्ठाय झानङ्गानि पच्चवेक्खित्वा भवङ्गचित्तेन अब्याकतेन दुक्खसच्चेन परिनिब्बायि. ये हि केचि बुद्धा वा पच्चेकबुद्धा वा अरियसावका वा अन्तमसो कुन्थकिपिल्लिकं उपादाय सब्बे भवङ्गचित्तेनेव अब्याकतेन दुक्खसच्चेन कालं करोन्ति.
भूताति सत्ता. अप्पटिपुग्गलोति पटिभागपुग्गलविरहितो. बलप्पत्तोति दसविधं ञाणबलं पत्तो. उप्पादवयधम्मिनोति उप्पादवयसभावा. तेसं वूपसमोति तेसं सङ्खारानं वूपसमो. सुखोति असङ्खतं निब्बानमेव सुखन्ति अत्थो. तदासीति ‘‘सह परिनिब्बाना महाभूमिचालो अहोसी’’ति एवं महापरिनिब्बाने (दी. नि. २.२२०) वुत्तं भूमिचालं सन्धायाह. सो हि लोमहंसनको च भिंसनको च आसि. सब्बाकारवरूपेतेति सब्बाकारवरगुणूपेते. नाहु अस्सासपस्सासोति न जातो अस्सासपस्सासो. अनेजोति तण्हासङ्खाताय एजाय अभावेन अनेजो. सन्तिमारब्भाति अनुपादिसेसं निब्बानं आरब्भ पटिच्च सन्धाय. चक्खुमाति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा. परिनिब्बुतोति खन्धपरिनिब्बानेन परिनिब्बुतो. असल्लीनेनाति अनल्लीनेन असङ्कुटितेन सुविकसितेनेव चित्तेन. वेदनं अज्झवासयीति वेदनं अधिवासेसि, न वेदनानुवत्ती हुत्वा इतो चितो सम्परिवत्ति. विमोक्खोति केनचि धम्मेन अनावरणविमोक्खो सब्बसो अपञ्ञत्तिभावूपगमो पज्जोतनिब्बानसदिसो जातोति. पञ्चमं.
दुतियो वग्गो.
इति सारत्थप्पकासिनिया
संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय
ब्रह्मसंयुत्तवण्णना निट्ठिता.