३. नानातित्थियवग्गो

१-२. सिवसुत्तादिवण्णना

१०२. ततियवग्गस्स पठमं वुत्तत्थमेव. पठमं.

१०३. दुतिये पटिकच्चेवाति पठमंयेव. अक्खच्छिन्नोवझायतीति अक्खच्छिन्नो अवझायति, बलवचिन्तनं चिन्तेति. दुतियगाथाय अक्खच्छिन्नोवाति अक्खच्छिन्नो विय. दुतियं.

३-४. सेरीसुत्तादिवण्णना

१०४. ततिये दायकोति दानसीलो. दानपतीति यं दानं देमि, तस्स पति हुत्वा देमि, न दासो न सहायो. यो हि अत्तना मधुरं भुञ्जति, परेसं अमधुरं देति, सो दानसङ्खातस्स देय्यधम्मस्स दासो हुत्वा देति. यो यं अत्तना भुञ्जति, तदेव देति, सो सहायो हुत्वा देति. यो पन अत्तना येन तेन यापेति, परेसं मधुरं देति, सो पति जेट्ठको सामि हुत्वा देति. अहं ‘‘तादिसो अहोसि’’न्ति वदति.

चतूसु द्वारेसुति तस्स किर रञ्ञो सिन्धवरट्ठं सोधिवाकरट्ठन्ति द्वे रट्ठानि अहेसुं, नगरं रोरुवं नाम. तस्स एकेकस्मिं द्वारे देवसिकं सतसहस्सं उप्पज्जति, अन्तोनगरे विनिच्छयट्ठाने सतसहस्सं. सो बहुहिरञ्ञसुवण्णं रासिभूतं दिस्वा कम्मस्सकतञाणं उप्पादेत्वा चतूसु द्वारेसु दानसालायो कारेत्वा तस्मिं तस्मिं द्वारे उट्ठितआयेन दानं देथाति अमच्चे ठपेसि. तेनाह – ‘‘चतूसु द्वारेसु दानं दीयित्था’’ति.

समणब्राह्मणकपणद्धिकवनिब्बकयाचकानन्ति एत्थ समणाति पब्बज्जूपगता. ब्राह्मणाति भोवादिनो. समितपापबाहितपापे पन समणब्राह्मणे एस नालत्थ. कपणाति दुग्गता दलिद्दमनुस्सा काणकुणिआदयो. अद्धिकाति पथाविनो. वनिब्बकाति ये ‘‘इट्ठं, दिन्नं, कन्तं, मनापं, कालेन, अनवज्जं दिन्नं, ददं चित्तं पसादेय्य, गच्छतु भवं ब्रह्मलोक’’न्तिआदिना नयेन दानस्स वण्णं थोमयमाना विचरन्ति. याचकाति ये ‘‘पसतमत्तं देथ, सरावमत्तं देथा’’तिआदीनि च वत्वा याचमाना विचरन्ति. इत्थागारस्स दानं दीयित्थाति पठमद्वारस्स लद्धत्ता तत्थ उप्पज्जनकसतसहस्से अञ्ञम्पि धनं पक्खिपित्वा रञ्ञो अमच्चे हारेत्वा अत्तनो अमच्चे ठपेत्वा रञ्ञा दिन्नदानतो राजित्थियो महन्ततरं दानं अदंसु. तं सन्धायेवमाह. मम दानं पटिक्कमीति यं मम दानं तत्थ दीयित्थ, तं पटिनिवत्ति. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो. कोचीति कत्थचि. दीघरत्तन्ति असीतिवस्ससहस्सानि. एत्तकं किर कालं तस्स रञ्ञो दानं दीयित्थ. ततियं.

१०५. चतुत्थं वुत्तत्थमेव. चतुत्थं.

५. जन्तुसुत्तवण्णना

१०६. पञ्चमे कोसलेसु विहरन्तीति भगवतो सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा तत्थ गन्त्वा विहरन्ति. उद्धताति अकप्पिये कप्पियसञ्ञिताय च कप्पिये अकप्पियसञ्ञिताय च अनवज्जे सावज्जसञ्ञिताय च सावज्जे अनवज्जसञ्ञिताय च उद्धच्चपकतिका हुत्वा. उन्नळाति उग्गतनळा, उट्ठिततुच्छमानाति वुत्तं होति. चपलाति पत्तचीवरमण्डनादिना चापल्लेन युत्ता. मुखराति मुखखरा, खरवचनाति वुत्तं होति. विकिण्णवाचाति असंयतवचना, दिवसम्पि निरत्थकवचनपलापिनो. मुट्ठस्सतिनोति नट्ठस्सतिनो सतिविरहिता, इध कतं एत्थ पमुस्सन्ति. असम्पजानाति निप्पञ्ञा. असमाहिताति अप्पनाउपचारसमाधिरहिता, चण्डसोते बद्धनावासदिसा. विब्भन्तचित्ताति अनवट्ठितचित्ता, पन्थारुळ्हबालमिगसदिसा. पाकतिन्द्रियाति संवराभावेन गिहिकाले विय विवटइन्द्रिया.

जन्तूति एवंनामको देवपुत्तो. तदहुपोसथेति तस्मिं अहु उपोसथे, उपोसथदिवसेति अत्थो. पन्नरसेति चातुद्दसिकादिपटिक्खेपो. उपसङ्कमीति चोदनत्थाय उपगतो. सो किर चिन्तेसि – ‘‘इमे भिक्खू सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा निक्खन्ता, इदानि पमत्ता विहरन्ति, न खो पनेते पाटियेक्कं निसिन्नट्ठाने चोदियमाना कथं गण्हिस्सन्ति, समागमनकाले चोदिस्सामी’’ति उपोसथदिवसे तेसं सन्निपतितभावं ञत्वा उपसङ्कमि. गाथाहि अज्झभासीति सब्बेसं मज्झे ठत्वा गाथा अभासि.

तत्थ यस्मा गुणकथाय सद्धिं निग्गुणस्स अगुणो पाकटो होति, तस्मा गुणं ताव कथेन्तो सुखजीविनो पुरे आसुन्तिआदिमाह. तत्थ सुखजीविनो पुरे आसुन्ति पुब्बे भिक्खू सुप्पोसा सुभरा अहेसुं, उच्चनीचकुलेसु सपदानं चरित्वा लद्धेन मिस्सकपिण्डेन यापेसुन्ति अधिप्पायेन एवमाह. अनिच्छाति नित्तण्हा हुत्वा.

एवं पोराणकभिक्खूनं वण्णं कथेत्वा इदानि तेसं अवण्णं कथेन्तो दुप्पोसन्तिआदिमाह. तत्थ गामे गामणिका वियाति यथा गामे गामकुटा नानप्पकारेन जनं पीळेत्वा खीरदधितण्डुलादीनि आहरापेत्वा भुञ्जन्ति, एवं तुम्हेपि अनेसनाय ठिता तुम्हाकं जीविकं कप्पेथाति अधिप्पायेन वदति. निपज्जन्तीति उद्देसपरिपुच्छामनसिकारेहि अनत्थिका हुत्वा सयनम्हि हत्थपादे विस्सज्जेत्वा निपज्जन्ति. परागारेसूति परगेहेसु, कुलसुण्हादीसूति अत्थो. मुच्छिताति किलेसमुच्छाय मुच्छिता.

एकच्चेति वत्तब्बयुत्तकेयेव. अपविद्धाति छड्डितका. अनाथाति अपतिट्ठा. पेताति सुसाने छड्डिता कालङ्कतमनुस्सा. यथा हि सुसाने छड्डिता नानासकुणादीहि खज्जन्ति, ञातकापि नेसं नाथकिच्चं न करोन्ति, न रक्खन्ति, न गोपयन्ति, एवमेवं एवरूपापि आचरियुपज्झायादीनं सन्तिका ओवादानुसासनिं न लभन्तीति अपविद्धा अनाथा, यथा पेता, तथेव होन्ति. पञ्चमं.

६. रोहितस्ससुत्तवण्णना

१०७. छट्ठे यत्थाति चक्कवाळलोकस्स एकोकासे भुम्मं. न चवति न उपपज्जतीति इदं अपरापरं चुतिपटिसन्धिवसेन गहितं. गमनेनाति पदगमनेन. नाहं तं लोकस्स अन्तन्ति सत्था सङ्खारलोकस्स अन्तं सन्धाय वदति. ञातेय्यन्तिआदीसु ञातब्बं, दट्ठब्बं, पत्तब्बन्ति अत्थो.

इति देवपुत्तेन चक्कवाळलोकस्स अन्तो पुच्छितो, सत्थारा सङ्खारलोकस्स कथितो. सो पन अत्तनो पञ्हेन सद्धिं सत्थु ब्याकरणं समेतीति सञ्ञाय पसंसन्तो अच्छरियन्तिआदिमाह.

दळ्हधम्मोति दळ्हधनु, उत्तमप्पमाणेन धनुना समन्नागतो. धनुग्गहोति धनुआचरियो. सुसिक्खितोति दस द्वादस वस्सानि धनुसिप्पं सिक्खितो. कतहत्थोति उसभप्पमाणेपि वालग्गं विज्झितुं समत्थभावेन कतहत्थो. कतूपासनोति कतसरक्खेपो दस्सितसिप्पो. असनेनाति कण्डेन. अतिपातेय्याति अतिक्कमेय्य. यावता सो तालच्छायं अतिक्कमेय्य, तावता कालेन एकचक्कवाळं अतिक्कमामीति अत्तनो जवसम्पत्तिं दस्सेति.

पुरत्थिमा समुद्दा पच्छिमोति यथा पुरत्थिमसमुद्दा पच्छिमसमुद्दो दूरे, एवं मे दूरे पदवीतिहारो अहोसीति वदति. सो किर पाचीनचक्कवाळमुखवट्टियं ठितो पादं पसारेत्वा पच्छिमचक्कवाळमुखवट्टियं अक्कमति, पुन दुतियं पादं पसारेत्वा परचक्कवाळमुखवट्टियं अक्कमति. इच्छागतन्ति इच्छा एव. अञ्ञत्रेवाति निप्पपञ्चतं दस्सेति. भिक्खाचारकाले किरेस नागलतादन्तकट्ठं खादित्वा अनोतत्ते मुखं धोवित्वा काले सम्पत्ते उत्तरकुरुम्हि पिण्डाय चरित्वा चक्कवाळमुखवट्टियं निसिन्नो भत्तकिच्चं करोति, तत्थ मुहुत्तं विस्समित्वा पुन जवति. वस्ससतायुकोति तदा दीघायुककालो होति, अयं पन वस्ससतावसिट्ठे आयुम्हि गमनं आरभि. वस्ससतजीवीति तं वस्ससतं अनन्तरायेन जीवन्तो. अन्तराव कालङ्कतोति चक्कवाळलोकस्स अन्तं अप्पत्वा अन्तराव मतो. सो पन तत्थ कालं कत्वापि आगन्त्वा इमस्मिंयेव चक्कवाळे निब्बत्ति. अप्पत्वाति सङ्खारलोकस्स अन्तं अप्पत्वा. दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स. अन्तकिरियन्ति परियन्तकरणं. कळेवरेति अत्तभावे. ससञ्ञिम्हि समनकेति ससञ्ञे सचित्ते. लोकन्ति दुक्खसच्चं. लोकसमुदयन्ति समुदयसच्चं. लोकनिरोधन्ति निरोधसच्चं. पटिपदन्ति मग्गसच्चं. इति – ‘‘नाहं, आवुसो, इमानि चत्तारि सच्चानि तिणकट्ठादीसु पञ्ञपेमि, इमस्मिं पन चातुमहाभूतिके कायस्मिं येव पञ्ञपेमी’’ति दस्सेति. समितावीति समितपापो. नासीसतीति न पत्थेति. छट्ठं.

१०८-१०९. सत्तमट्ठमानि वुत्तत्थानेव. सत्तमं, अट्ठमं.

९. सुसिमसुत्तवण्णना

११०. नवमे तुय्हम्पि नो, आनन्द, सारिपुत्तो रुच्चतीति सत्था थेरस्स वण्णं कथेतुकामो, वण्णो च नामेस विसभागपुग्गलस्स सन्तिके कथेतुं न वट्टति. तस्स सन्तिके कथितो हि मत्थकं न पापुणाति. सो हि ‘‘असुको नाम भिक्खु सीलवा’’ति वुत्ते. ‘‘किं तस्स सीलं? गोरूपसीलो सो. किं तया अञ्ञो सीलवा न दिट्ठपुब्बो’’ति वा? ‘‘पञ्ञवा’’ति वुत्ते, ‘‘किं पञ्ञो सो? किं तया अञ्ञो पञ्ञवा न दिट्ठपुब्बो’’ति? वा, आदीनि वत्वा वण्णकथाय अन्तरायं करोति. आनन्दत्थेरो पन सारिपुत्तत्थेरस्स सभागो, पणीतानि लभित्वा थेरस्स देति, अत्तनो उपट्ठाकदारके पब्बाजेत्वा थेरस्स सन्तिके उपज्झं गण्हापेति, उपसम्पादेति. सारिपुत्तत्थेरोपि आनन्दत्थेरस्स तथेव करोति. किं कारणा? अञ्ञमञ्ञस्स गुणेसु पसीदित्वा. आनन्दत्थेरो हि – ‘‘अम्हाकं जेट्ठभातिको एकं असङ्ख्येय्यं सतसहस्सञ्च कप्पे पारमियो पूरेत्वा सोळसविधं पञ्ञं पटिविज्झित्वा धम्मसेनापतिट्ठाने ठितो’’ति थेरस्स गुणेसु पसीदित्वाव थेरं ममायति. सारिपुत्तत्थेरोपि – ‘‘सम्मासम्बुद्धस्स मया कत्तब्बं मुखोदकदानादिकिच्चं सब्बं आनन्दो करोति. आनन्दं निस्साय अहं इच्छितिच्छितं समापत्तिं समापज्जितुं लभामी’’ति आयस्मतो आनन्दस्स गुणेसु पसीदित्वाव तं ममायति. तस्मा भगवा सारिपुत्तत्थेरस्स वण्णं कथेतुकामो आनन्दत्थेरस्स सन्तिके कथेतुं आरद्धो.

तत्थ तुय्हम्पीति सम्पिण्डनत्थो पि-कारो. इदं वुत्तं होति – ‘‘आनन्द, सारिपुत्तस्स आचारो गोचरो विहारो अभिक्कमो पटिक्कमो आलोकितविलोकितं समिञ्जितपसारणं मय्हं रुच्चति, असीतिमहाथेरानं रुच्चति, सदेवकस्स लोकस्स रुच्चति. तुय्हम्पि रुच्चती’’ति?

ततो थेरो साटकन्तरे लद्धोकासो बलवमल्लो विय तुट्ठमानसो हुत्वा – ‘‘सत्था मय्हं पियसहायस्स वण्णं कथापेतुकामो. लभिस्सामि नो अज्ज, दीपधजभूतं महाजम्बुं विधुनन्तो विय वलाहकन्तरतो चन्दं नीहरित्वा दस्सेन्तो विय सारिपुत्तत्थेरस्स वण्णं कथेतु’’न्ति चिन्तेत्वा पठमतरं ताव चतूहि पदेहि पुग्गलपलापे हरन्तो कस्स हि नाम, भन्ते, अबालस्सातिआदिमाह. बालो हि बालताय, दुट्ठो दोसताय, मूळ्हो मोहेन, विपल्लत्थचित्तो उम्मत्तको चित्तविपल्लासेन वण्णं ‘‘वण्णो’’ति वा अवण्णं ‘‘अवण्णे’’ति वा, ‘‘अयं बुद्धो, अयं सावको’’ति वा न जानाति. अबालादयो पन जानन्ति, तस्मा अबालस्सातिआदिमाह. न रुच्चेय्याति बालादीनंयेव हि सो न रुच्चेय्य, न अञ्ञस्स कस्सचि न रुच्चेय्य.

एवं पुग्गलपलापे हरित्वा इदानि सोळसहि पदेहि यथाभूतं वण्णं कथेन्तो पण्डितो, भन्तेतिआदिमाह. तत्थ पण्डितोति पण्डिच्चेन समन्नागतो, चतूसु कोसल्लेसु ठितस्सेतं नामं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘यतो खो, आनन्द, भिक्खु धातुकुसलो च होति आयतनकुसलो च पटिच्चसमुप्पादकुसलो च ठानाट्ठानकुसलो च, एत्तावता खो, आनन्द, ‘पण्डितो भिक्खू’ति अलं वचनाया’’ति (म. नि. ३.१२४). महापञ्ञोतिआदीसु महापञ्ञादीहि समन्नागतोति अत्थो. तत्रिदं महापञ्ञादीनं नानत्तं (पटि. म. ३.४) – कतमा महापञ्ञा? महन्ते सीलक्खन्धे परिग्गण्हातीति महापञ्ञा, महन्ते समाधिक्खन्धे, पञ्ञाक्खन्धे, विमुत्तिक्खन्धे, विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धे परिग्गण्हातीति महापञ्ञा. महन्तानि ठानाट्ठानानि, महाविहारसमापत्तियो, महन्तानि अरियसच्चानि, महन्ते सतिपट्ठाने, सम्मप्पधाने, इद्धिपादे, महन्तानि इन्द्रियानि, बलानि, बोज्झङ्गानि, महन्ते अरियमग्गे, महन्तानि सामञ्ञफलानि, महाअभिञ्ञायो, महन्तं परमत्थं निब्बानं परिग्गण्हातीति महापञ्ञा.

सा पन थेरस्स देवोरोहनं कत्वा सङ्कस्सनगरद्वारे ठितेन सत्थारा पुथुज्जनपञ्चके पञ्हे पुच्छिते तं विस्सज्जेन्तस्स पाकटा जाता.

कतमा पुथुपञ्ञा? पुथु नानाखन्धेसु, (ञाणं पवत्ततीति पुथुपञ्ञा.) पुथु नानाधातूसु, पुथु नानाआयतनेसु, पुथु नानापटिच्चसमुप्पादेसु, पुथु नानासुञ्ञतमनुपलब्भेसु, पुथु नानाअत्थेसु, धम्मेसु निरुत्तीसु पटिभानेसु, पुथु नानासीलक्खन्धेसु, पुथु नानासमाधि-पञ्ञाविमुत्ति-विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धेसु, पुथु नानाठानाट्ठानेसु, पुथु नानाविहारसमापत्तीसु, पुथु नानाअरियसच्चेसु, पुथु नानासतिपट्ठानेसु, सम्मप्पधानेसु, इद्धिपादेसु, इन्द्रियेसु, बलेसु, बोज्झङ्गेसु, पुथु नानाअरियमग्गेसु, सामञ्ञफलेसु, अभिञ्ञासु, पुथु नानाजनसाधारणे धम्मे समतिक्कम्म परमत्थे निब्बाने ञाणं पवत्ततीति पुथुपञ्ञा.

कतमा हासपञ्ञा? इधेकच्चो हासबहुलो वेदबहुलो तुट्ठिबहुलो पामोज्जबहुलो सीलं परिपूरेति, इन्द्रियसंवरं परिपूरेति, भोजने मत्तञ्ञुतं, जागरियानुयोगं, सीलक्खन्धं, समाधिक्खन्धं, पञ्ञाक्खन्धं, विमुत्तिक्खन्धं, विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धं परिपूरेतीति, हासपञ्ञा. हासबहुलो पामोज्जबहुलो ठानाट्ठानं पटिविज्झतीति हासपञ्ञा. हासबहुलो विहारसमापत्तियो परिपूरेतीति हासपञ्ञा. हासबहुलो अरियसच्चानि पटिविज्झति. सतिपट्ठाने, सम्मप्पधाने, इद्धिपादे, इन्द्रियानि, बलानि, बोज्झङ्गानि, अरियमग्गं भावेतीति हासपञ्ञा. हासबहुलो सामञ्ञफलानि सच्छिकरोति, अभिञ्ञायो पटिविज्झतीति हासपञ्ञा, हासबहुलो वेदतुट्ठिपामोज्जबहुलो परमत्थं निब्बानं सच्छिकरोतीति हासपञ्ञा.

थेरो च सरदो नाम तापसो हुत्वा अनोमदस्सिस्स भगवतो पादमूले अग्गसावकपत्थनं पट्ठपेसि. तंकालतो पट्ठाय हासबहुलो सीलपरिपूरणादीनि अकासीति हासपञ्ञो.

कतमा जवनपञ्ञा? यंकिञ्चि रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं…पे… यं दूरे सन्तिके वा, सब्बं रूपं अनिच्चतो खिप्पं जवतीति जवनपञ्ञा. दुक्खतो खिप्पं, अनत्ततो खिप्पं जवतीति जवनपञ्ञा. या काचि वेदना…पे… या काचि सञ्ञा… ये केचि सङ्खारा… यंकिञ्चि विञ्ञाणं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं…पे… सब्बं विञ्ञाणं अनिच्चतो, दुक्खतो, अनत्ततो खिप्पं जवतीति जवनपञ्ञा. चक्खु…पे… जरामरणं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चतो, दुक्खतो, अनत्ततो खिप्पं जवतीति जवनपञ्ञा. रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं खयट्ठेन, दुक्खं भयट्ठेन, अनत्ता असारकट्ठेनाति तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा रूपनिरोधे निब्बाने खिप्पं जवतीति जवनपञ्ञा. वेदना… सञ्ञा… सङ्खारा… विञ्ञाणं… चक्खु…पे… जरामरणं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं अनिच्चं खयट्ठेन…पे… विभूतं कत्वा जरामरणनिरोधे निब्बाने खिप्पं जवतीति जवनपञ्ञा. रूपं अतीतानागतपच्चुप्पन्नं…पे… विञ्ञाणं. चक्खु…पे… जरामरणं अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्नं खयधम्मं वयधम्मं विरागधम्मं निरोधधम्मन्ति तुलयित्वा तीरयित्वा विभावयित्वा विभूतं कत्वा जरामरणनिरोधे निब्बाने खिप्पं जवतीति जवनपञ्ञा.

कतमा तिक्खपञ्ञा? खिप्पं किलेसे छिन्दतीति तिक्खपञ्ञा. उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेति, उप्पन्नं ब्यापादवितक्कं… उप्पन्नं विहिंसावितक्कं… उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे… उप्पन्नं रागं… दोसं… मोहं… कोधं… उपनाहं… मक्खं… पळासं… इस्सं… मच्छरियं… मायं… साठेय्यं… थम्भं… सारम्भं… मानं… अतिमानं… मदं… पमादं… सब्बे किलेसे… सब्बे दुच्चरिते… सब्बे अभिसङ्खारे… सब्बे भवगामिकम्मे नाधिवासेति पजहति विनोदेति, ब्यन्तीकरोति, अनभावं गमेतीति तिक्खपञ्ञा. एकस्मिं आसने चत्तारो च अरियमग्गा, चत्तारि च सामञ्ञफलानि, चतस्सो च पटिसम्भिदायो, छ च अभिञ्ञायो अधिगता होन्ति सच्छिकता फस्सिता पञ्ञायाति तिक्खपञ्ञा.

थेरो च भागिनेय्यस्स दीघनखपरिब्बाजकस्स वेदनापरिग्गहसुत्ते देसियमाने ठितकोव सब्बकिलेसे छिन्दित्वा सावकपारमिञाणं पटिविद्धकालतो पट्ठाय तिक्खपञ्ञो नाम जातो. तेनाह – ‘‘तिक्खपञ्ञो, भन्ते, आयस्मा सारिपुत्तो’’ति.

कतमा निब्बेधिकपञ्ञा? इधेकच्चो सब्बसङ्खारेसु उब्बेगबहुलो होति उत्तासबहुलो उक्कण्ठनबहुलो अरतिबहुलो अनभिरतिबहुलो बहिमुखो न रमति सब्बसङ्खारेसु, अनिब्बिद्धपुब्बं अप्पदालितपुब्बं लोभक्खन्धं निब्बिज्झति पदालेतीति निब्बेधिकपञ्ञा. अनिब्बिद्धपुब्बं अप्पदालितपुब्बं दोसक्खन्धं… मोहक्खन्धं… कोधं… उपनाहं…पे… सब्बे भवगामिकम्मे निब्बिज्झति पदालेतीति निब्बेधिकपञ्ञा.

अप्पिच्छोति सन्तगुणनिगुहनता, पच्चयपटिग्गहणे च मत्तञ्ञुता, एतं अप्पिच्छलक्खणन्ति इमिना लक्खणेन समन्नागतो. सन्तुट्ठोति चतूसु पच्चयेसु यथालाभसन्तोसो यथाबलसन्तोसो यथासारुप्पसन्तोसोति, इमेहि तीहि सन्तोसेहि समन्नागतो. पविवित्तोति कायविवेको च विवेकट्ठकायानं नेक्खम्माभिरतानं, चित्तविवेको च परिसुद्धचित्तानं परमवोदानप्पत्तानं, उपधिविवेको च निरुपधीनं पुग्गलानं विसङ्खारगतानन्ति, इमेसं तिण्णं विवेकानं लाभी. असंसट्ठोति दस्सनसंसग्गो सवनसंसग्गो समुल्लपनसंसग्गो परिभोगसंसग्गो कायसंसग्गोति, इमेहि पञ्चहि संसग्गेहि विरहितो. अयञ्च पञ्चविधो संसग्गो राजूहि राजमहामत्तेहि तित्थियेहि तित्थियसावकेहि उपासकेहि उपसिकाहि भिक्खूहि भिक्खुनीहीति अट्ठहि पुग्गलेहि सद्धिं जायति, सो सब्बोपि थेरस्स नत्थीति असंसट्ठो.

आरद्धवीरियोति पग्गहितवीरियो परिपुण्णवीरियो. तत्थ आरद्धवीरियो भिक्खु गमने उप्पन्नकिलेसस्स ठानं पापुणितुं न देति, ठाने उप्पन्नस्स निसज्जं, निसज्जाय उप्पन्नस्स सेय्यं पापुणितुं न देति, तस्मिं तस्मिं इरियापथे उप्पन्नं तत्थ तत्थेव निग्गण्हाति. थेरो पन चतुचत्तालीस वस्सानि मञ्चे पिट्ठिं न पसारेति. तं सन्धाय ‘‘आरद्धवीरियो’’ति आह. वत्ताति ओधुननवत्ता. भिक्खूनं अज्झाचारं दिस्वा ‘‘अज्ज कथेस्सामि, स्वे कथेस्सामी’’ति कथाववत्थानं न करोति, तस्मिं तस्मिं येव ठाने ओवदति अनुसासतीति अत्थो.

वचनक्खमोति वचनं खमति. एको हि परस्स ओवादं देति, सयं पन अञ्ञेन ओवदियमानो कुज्झति. थेरो पन परस्सपि ओवादं देति, सयं ओवदियमानोपि सिरसा सम्पटिच्छति. एकदिवसं किर सारिपुत्तत्थेरं सत्तवस्सिको सामणेरो – ‘‘भन्ते, सारिपुत्त, तुम्हाकं निवासनकण्णो ओलम्बती’’ति आह. थेरो किञ्चि अवत्वाव एकमन्तं गन्त्वा परिमण्डलं निवासेत्वा आगम्म ‘‘एत्तकं वट्टति आचरिया’’ति अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि.

‘‘तदहु पब्बजितो सन्तो, जातिया सत्तवस्सिको;

सोपि मं अनुसासेय्य, सम्पटिच्छामि मत्थके’’ति. (मि. प. ६.४.८) –

आह.

चोदकोति वत्थुस्मिं ओतिण्णे वा अनोतिण्णे वा वीतिक्कमं दिस्वा – ‘‘आवुसो, भिक्खुना नाम एवं निवासेतब्बं, एवं पारुपितब्बं, एवं गन्तब्बं, एवं ठातब्बं, एवं निसीदितब्बं, एवं खादितब्बं, एवं भुञ्जितब्ब’’न्ति तन्तिवसेन अनुसिट्ठिं देति.

पापगरहीति पापपुग्गले न पस्से, न तेसं वचनं सुणे, तेहि सद्धिं एकचक्कवाळेपि न वसेय्यं.

‘‘मा मे कदाचि पापिच्छो, कुसीतो हीनवीरियो;

अप्पस्सुतो अनादरो, समेतो अहु कत्थची’’ति. –

एवं पापपुग्गलेपि गरहति, ‘‘समणेन नाम रागवसिकेन दोसमोहवसिकेन न होतब्बं, उप्पन्नो रागो दोसो मोहो पहातब्बो’’ति एवं पापधम्मेपि गरहतीति द्वीहि कारणेहि ‘‘पापगरही, भन्ते, आयस्मा सारिपुत्तो’’ति वदति.

एवं आयस्मता आनन्देन सोळसहि पदेहि थेरस्स यथाभूतवण्णप्पकासने कते – ‘‘किं आनन्दो अत्तनो पियसहायस्स वण्णं कथेतुं न लभति, कथेतु किं पन तेन कथितं तथेव होति, किं सो सब्बञ्ञू’’ति? कोचि पापपुग्गलो वत्तुं मा लभतूति सत्था तं वण्णभणनं अकुप्पं सब्बञ्ञुभासितं करोन्तो जिनमुद्दिकाय लञ्छन्तो एवमेतन्तिआदिमाह.

एवं तथागतेन च आनन्दत्थेरेन च महाथेरस्स वण्णे कथियमाने भुमट्ठका देवता उट्ठहित्वा एतेहेव सोळसहि पदेहि वण्णं कथयिंसु. ततो आकासट्ठकदेवता सीतवलाहका उण्हवलाहका चातुमहाराजिकाति याव अकनिट्ठब्रह्मलोका देवता उट्ठहित्वा एतेहेव सोळसहि पदेहि वण्णं कथयिंसु. एतेनुपायेन एकचक्कवाळं आदिं कत्वा दससु चक्कवाळसहस्सेसु देवता उट्ठहित्वा कथयिंसु. अथायस्मतो सारिपुत्तस्स सद्धिविहारिको सुसीमो देवपुत्तो चिन्तेसि – ‘‘इमा देवता अत्तनो अत्तनो नक्खत्तकीळं पहाय तत्थ तत्थ गन्त्वा मय्हं उपज्झायस्सेव वण्णं कथेन्ति, गच्छामि तथागतस्स सन्तिकं, गन्त्वा एतदेव वण्णभणनं देवताभासितं करोमी’’ति, सो तथा अकासि. तं दस्सेतुं अथ खो सुसीमोतिआदि वुत्तं.

उच्चावचाति अञ्ञेसु ठानेसु पणीतं उच्चं वुच्चति, हीनं अवचं. इध पन उच्चावचाति नानाविधा वण्णनिभा. तस्सा किर देवपरिसाय नीलट्ठानं अतिनीलं, पीतकट्ठानं अतिपीतकं, लोहितट्ठानं अतिलोहितं, ओदातट्ठानं अच्चोदातन्ति, चतुब्बिधा वण्णनिभा पातुभवि. तेनेव सेय्यथापि नामाति चतस्सो उपमा आगता. तत्थ सुभोति सुन्दरो. जातिमाति जातिसम्पन्नो. सुपरिकम्मकतोति धोवनादिपरिकम्मेन सुट्ठु परिकम्मकतो. पण्डुकम्बले निक्खित्तोति रत्तकम्बले ठपितो. एवमेवन्ति रत्तकम्बले निक्खित्तमणि विय सब्बा एकप्पहारेनेव विरोचितुं आरद्धा. निक्खन्ति अतिरेकपञ्चसुवण्णेन कतपिळन्धनं. तञ्हि घट्टनमज्जनक्खमं होति. जम्बोनदन्ति महाजम्बुसाखाय पवत्तनदियं निब्बत्तं, महाजम्बुफलरसे वा पथवियं पविट्ठे सुवण्णङ्कुरा उट्ठहन्ति, तेन सुवण्णेन कतपिळन्धनन्तिपि अत्थो. दक्खकम्मारपुत्तउक्कामुखसुकुसलसम्पहट्ठन्ति सुकुसलेन कम्मारपुत्तेन उक्कामुखे पचित्वा सम्पहट्ठं. धातुविभङ्गे (म. नि. ३.३५७ आदयो) अकतभण्डं गहितं, इध पन कतभण्डं.

विद्धेति दूरीभूते. देवेति आकासे. नभं अब्भुस्सक्कमानोति आकासं अभिलङ्घन्तो. इमिना तरुणसूरियभावो दस्सितो. सोरतोति सोरच्चेन समन्नागतो. दन्तोति निब्बिसेवनो. सत्थुवण्णाभतोति सत्थारा आभतवण्णो. सत्था हि अट्ठपरिसमज्झे निसीदित्वा ‘‘सेवथ, भिक्खवे, सारिपुत्तमोग्गल्लाने’’तिआदिना (म. नि. ३.३७१) नयेन थेरस्स वण्णं आहरीति थेरो आभतवण्णो नाम होति. कालं कङ्खतीति परिनिब्बानकालं पत्थेति. खीणासवो हि नेव मरणं अभिनन्दति, न जीवितं पत्थेति, दिवससङ्खेपं वेतनं गहेत्वा ठितपुरिसो विय कालं पन पत्थेति, ओलोकेन्तो तिट्ठतीति अत्थो. तेनेवाह –

‘‘नाभिनन्दामि मरणं, नाभिनन्दामि जीवितं;

कालञ्च पटिकङ्खामि, निब्बिसं भतको यथा’’ति. (थेरगा. १००१-१००२); नवमं;

१०. नानातित्थियसावकसुत्तवण्णना

१११. दसमे नानातित्थियसावकाति ते किर कम्मवादिनो अहेसुं, तस्मा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गे निब्बत्ता, ते ‘‘अत्तनो अत्तनो सत्थरि पसादेन निब्बत्तम्हा’’ति सञ्ञिनो हुत्वा ‘‘गच्छाम दसबलस्स सन्तिके ठत्वा अम्हाकं सत्थारानं वण्णं कथेस्सामा’’ति आगन्त्वा पच्चेकगाथाहि कथयिंसु. तत्थ छिन्दितमारितेति छिन्दिते च मारिते च. हतजानीसूति पोथने च धनजानीसु च. पुञ्ञं वा पनाति अत्तनो पुञ्ञम्पि न समनुपस्सति, सङ्खेपतो पुञ्ञापुञ्ञानं विपाको नत्थीति वदति. स वे विस्सासमाचिक्खीति सो – ‘‘एवं कतपापानम्पि कतपुञ्ञानम्पि विपाको नत्थी’’ति वदन्तो सत्तानं विस्सासं अवस्सयं पतिट्ठं आचिक्खति, तस्मा माननं वन्दनं पूजनं अरहतीति वदति.

तपोजिगुच्छायाति कायकिलमथतपेन पापजिगुच्छनेन. सुसंवुतत्तोति समन्नागतो पिहितो वा. जेगुच्छीति तपेन पापजिगुच्छको. निपकोति पण्डितो. चातुयामसुसंवुतोति चातुयामेन सुसंवुतो. चातुयामो नाम सब्बवारिवारितो च होति सब्बवारियुत्तो च सब्बवारिधुतो च सब्बवारिफुटो चाति इमे चत्तारो कोट्ठासा. तत्थ सब्बवारिवारितोति वारितसब्बउदको, पटिक्खित्तसब्बसीतोदकोति अत्थो. सो किर सीतोदके सत्तसञ्ञी होति, तस्मा तं न वलञ्जेति. सब्बवारियुत्तोति सब्बेन पापवारणेन युतो. सब्बवारिधुतोति सब्बेन पापवारणेन धुतपापो. सब्बवारिफुटोति सब्बेन पापवारणेन फुट्ठो. दिट्ठं सुतञ्च आचिक्खन्ति दिट्ठं ‘‘दिट्ठं मे’’ति सुतं ‘‘सुतं मे’’ति आचिक्खन्तो, न निगुहन्तो. न हि नून किब्बिसीति एवरूपो सत्था किब्बिसकारको नाम न होति.

नानातित्थियेति सो किर नानातित्थियानंयेव उपट्ठाको, तस्मा ते आरब्भ वदति. पकुधको कातियानोति पकुधो कच्चायनो. निगण्ठोति नाटपुत्तो. मक्खलिपूरणासेति मक्खलि च पूरणो च. सामञ्ञप्पत्ताति समणधम्मे कोटिप्पत्ता. न हि नून तेति सप्पुरिसेहि न दूरे, तेयेव लोके सप्पुरिसाति वदति. पच्चभासीति ‘‘अयं आकोटको इमेसं नग्गनिस्सिरिकानं दसबलस्स सन्तिके ठत्वा वण्णं कथेतीति तेसं अवण्णं कथेस्सामी’’ति पतिअभासीति.

तत्थ सहाचरितेनाति सह चरितमत्तेन. छवो सिगालोति लामको कालसिगालो. कोत्थुकोति तस्सेव वेवचनं. सङ्कस्सराचारोति आसङ्कितसमाचारो. न सतं सरिक्खोति पण्डितानं सप्पुरिसानं सदिसो न होति, किं त्वं कालसिगालसदिसे तित्थिये सीहे करोसीति?

अन्वाविसित्वाति ‘‘अयं एवरूपानं सत्थारानं अवण्णं कथेति, तेनेव नं मुखेन वण्णं कथापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तस्स सरीरे अनुआविसि अधिमुच्चि, एवं अन्वाविसित्वा. आयुत्ताति तपोजिगुच्छने युत्तपयुत्ता. पालयं पविवेकियन्ति पविवेकं पालयन्ता. ते किर ‘‘न्हापितपविवेकं पालेस्सामा’’ति सयं केसे लुञ्चन्ति. ‘‘चीवरपविवेकं पातेस्सामा’’ति नग्गा विचरन्ति. ‘‘पिण्डपातपविवेकं पालेस्सामा’’ति सुनखा विय भूमियं वा भुञ्जन्ति हत्थेसु वा. ‘‘सेनासनपविवेकं पालेस्सामा’’ति कण्टकसेय्यादीनि कप्पेन्ति. रूपे निविट्ठाति तण्हादिट्ठीहि रूपे पतिट्ठिता. देवलोकाभिनन्दिनोति देवलोकपत्थनकामा. मातियाति मच्चा, ते वे मच्चा परलोकत्थाय सम्मा अनुसासन्तीति वदति.

इति विदित्वाति ‘‘अयं पठमं एतेसं अवण्णं कथेत्वा इदानि वण्णं कथेति, को नु खो एसो’’ति आवज्जेन्तो जानित्वाव. ये चन्तलिक्खस्मिं पभासवण्णाति ये अन्तलिक्खे चन्दोभाससूरियोभाससञ्झारागइन्दधनुतारकरूपानं पभासवण्णा. सब्बेव ते तेति सब्बेव ते तया. नमुचीति मारं आलपति. आमिसंव मच्छानं वधाय खित्ताति यथा मच्छानं वधत्थाय बळिसलग्गं आमिसं खिपति, एवं तया पसंसमानेन एते रूपा सत्तानं वधाय खित्ताति वदति.

माणवगामियोति अयं किर देवपुत्तो बुद्धुपट्ठाको. राजगहीयानन्ति राजगहपब्बतानं. सेतोति केलासो. अघगामिनन्ति आकासगामीनं. उदधिनन्ति उदकनिधानानं. इदं वुत्तं होति – यथा राजगहीयानं पब्बतानं विपुलो सेट्ठो, हिमवन्तपब्बतानं केलासो, आकासगामीनं आदिच्चो, उदकनिधानानं समुद्दो, नक्खत्तानं चन्दो, एवं सदेवकस्स लोकस्स बुद्धो सेट्ठोति. दसमं.

नानातित्थियवग्गो ततियो.

इति सारत्थप्पकासिनिया

संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय

देवपुत्तसंयुत्तवण्णना निट्ठिता.