८. छेत्वावग्गो
१. छेत्वासुत्तवण्णना
७१. छेत्वावग्गस्स पठमे छेत्वाति वधित्वा. सुखं सेतीति कोधपरिळाहेन अपरिदय्हमानत्ता सुखं सयति. न सोचतीति कोधविनासेन विनट्ठदोमनस्सत्ता न सोचति. विसमूलस्साति दुक्खविपाकस्स. मधुरग्गस्साति कुद्धस्स पटिकुज्झित्वा, अक्कुट्ठस्स पच्चक्कोसित्वा, पहटस्स च पटिपहरित्वा सुखं उप्पज्जति, तं सन्धाय मधुरग्गोति वुत्तो. इमस्मिं हि ठाने परियोसानं अग्गन्ति वुत्तं. अरियाति बुद्धादयो. पठमं.
२. रथसुत्तवण्णना
७२. दुतिये पञ्ञायति एतेनाति पञ्ञाणं. धजो रथस्साति महन्तस्मिं हि सङ्गामसीसे दूरतोव धजं दिस्वा ‘‘असुकरञ्ञो नाम अयं रथो’’ति रथो पाकटो होति. तेन वुत्तं ‘‘धजो रथस्स पञ्ञाण’’न्ति. अग्गिपि दूरतोव धूमेन पञ्ञायति. चोळरट्ठं पण्डुरट्ठन्ति एवं रट्ठम्पि रञ्ञा पञ्ञायति. चक्कवत्तिरञ्ञो धीतापि पन इत्थी ‘‘असुकस्स नाम भरिया’’ति भत्तारं पत्वाव पञ्ञायति. तस्मा धूमो पञ्ञाणमग्गिनोतिआदि वुत्तं. दुतियं.
३. वित्तसुत्तवण्णना
७३. ततिये सद्धीध वित्तन्ति यस्मा सद्धो सद्धाय मुत्तमणिआदीनिपि वित्तानि लभति, तिस्सोपि कुलसम्पदा, छ कामसग्गानि, नव ब्रह्मलोके पत्वा परियोसाने अमतमहानिब्बानदस्सनम्पि लभति, तस्मा मणिमुत्तादीहि वित्तेहि सद्धावित्तमेव सेट्ठं. धम्मोति दसकुसलकम्मपथो. सुखमावहतीति सब्बम्पि सासवानासवं असंकिलिट्ठसुखं आवहति. सादुतरन्ति लोकस्मिं लोणम्बिलादीनं सब्बरसानं सच्चमेव मधुरतरं. सच्चस्मिं हि ठिता सीघवेगं नदिम्पि निवत्तेन्ति, विसम्पि निम्मद्देन्ति, अग्गिम्पि पटिबाहन्ति, देवम्पि वस्सापेन्ति, तस्मा तं सब्बरसानं मधुरतरन्ति वुत्तं. पञ्ञाजीविं जीवितमाहु सेट्ठन्ति यो पञ्ञाजीवी गहट्ठो समानो पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठाय सलाकभत्तादीनि पट्ठपेत्वा पञ्ञाय जीवति, पब्बजितो वा पन धम्मेन उप्पन्ने पच्चये ‘‘इदमत्थ’’न्ति पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जन्तो कम्मट्ठानं आदाय विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरियफलाधिगमवसेन पञ्ञाय जीवति, तं पञ्ञाजीविं पुग्गलं सेट्ठं जीवितं जीवतीति आहु. ततियं.
४. वुट्ठिसुत्तवण्णना
७४. चतुत्थे बीजन्ति उप्पतन्तानं सत्तविधं धञ्ञबीजं सेट्ठं. तस्मिञ्हि उग्गते जनपदो खेमो होति सुभिक्खो. निपततन्ति निपतन्तानं मेघवुट्ठि सेट्ठा. मेघवुट्ठियञ्हि सति विविधानि सस्सानि उप्पज्जन्ति, जनपदा फीता होन्ति खेमा सुभिक्खा. पवजमानानन्ति जङ्गमानं पदसा चरमानानं गावो सेट्ठा. ता निस्साय हि सत्ता पञ्च गोरसे परिभुञ्जमाना सुखं विहरन्ति. पवदतन्ति राजकुलमज्झादीसु वदन्तानं पुत्तो वरो. सो हि मातापितूनं अनत्थावहं न वदति.
विज्जा उप्पततं सेट्ठाति पुरिमपञ्हे किर सुत्वा समीपे ठिता एका देवता ‘‘देवते, कस्मा त्वं एतं पञ्हं दसबलं पुच्छसि? अहं ते कथेस्सामी’’ति अत्तनो खन्तिया लद्धिया पञ्हं कथेसि. अथ नं इतरा देवता आह – ‘‘याव पधंसी वदेसि देवते याव पगब्भा मुखरा, अहं बुद्धं भगवन्तं पुच्छामि. त्वं मय्हं कस्मा कथेसी’’ति? निवत्तेत्वा तदेव पञ्हं दसबलं पुच्छि. अथस्सा सत्था विस्सज्जेन्तो विज्जा उप्पततन्तिआदिमाह. तत्थ विज्जाति चतुमग्गविज्जा. सा हि उप्पतमाना सब्बाकुसलधम्मे समुग्घातेति. तस्मा ‘‘उप्पततं सेट्ठा’’ति वुत्ता. अविज्जाति वट्टमूलकमहाअविज्जा. सा हि निपतन्तानं ओसीदन्तानं वरा. पवजमानानन्ति पदसा चरमानानं जङ्गमानं अनोमपुञ्ञक्खेत्तभूतो सङ्घो वरो. तञ्हि तत्थ तत्थ दिस्वा पसन्नचित्ता सत्ता सोत्थिं पापुणन्ति. बुद्धोति यादिसो पुत्तो वा होतु अञ्ञो वा, येसं केसञ्चि वदमानानं बुद्धो वरो. तस्स हि धम्मदेसनं आगम्म अनेकसतसहस्सानं पाणानं बन्धनमोक्खो होतीति. चतुत्थं.
५. भीतासुत्तवण्णना
७५. पञ्चमे किंसूध भीताति किं भीता? मग्गो चनेकायतनप्पवुत्तोति अट्ठतिंसारम्मणवसेन अनेकेहि कारणेहि कथितो. एवं सन्ते किस्स भीता हुत्वा अयं जनता द्वासट्ठि दिट्ठियो अग्गहेसीति वदति. भूरिपञ्ञाति बहुपञ्ञ उस्सन्नपञ्ञ. परलोकं न भायेति इमस्मा लोका परं लोकं गच्छन्तो न भायेय्य. पणिधायाति ठपेत्वा. बह्वन्नपानं घरमावसन्तोति अनाथपिण्डिकादयो विय बह्वन्नपाने घरे वसन्तो. संविभागीति अच्छराय गहितम्पि नखेन फालेत्वा परस्स दत्वाव भुञ्जनसीलो. वदञ्ञूति वुत्तत्थमेव.
इदानि गाथाय अङ्गानि उद्धरित्वा दस्सेतब्बानि – ‘‘वाच’’न्ति हि इमिना चत्तारि वचीसुचरितानि गहितानि, ‘‘मनेना’’तिपदेन तीणि मनोसुचरितानि, ‘‘कायेना’’ति पदेन तीणि कायसुचरितानि. इति इमे दस कुसलकम्मपथा पुब्बसुद्धिअङ्गं नाम. बह्वन्नपानं घरमावसन्तोति इमिना यञ्ञउपक्खरो गहितो. सद्धोति एकमङ्गं, मुदूति एकं, संविभागीति एकं, वदञ्ञूति एकं. इति इमानि चत्तारि अङ्गानि सन्धाय ‘‘एतेसु धम्मेसु ठितो चतूसू’’ति आह.
अपरोपि परियायो – वाचन्तिआदीनि तीणि अङ्गानि, बह्वन्नपानन्ति इमिना यञ्ञउपक्खरोव गहितो, सद्धो मुदू संविभागी वदञ्ञूति एकं अङ्गं. अपरो दुकनयो नाम होति. ‘‘वाचं मनञ्चा’’ति इदमेकं अङ्गं, ‘‘कायेन पापानि अकुब्बमानो, बह्वन्नपानं घरमावसन्तो’’ति एकं, ‘‘सद्धो मुदू’’ति एकं, ‘‘संविभागी वदञ्ञू’’ति एकं. एतेसु चतूसु धम्मेसु ठितो धम्मे ठितो नाम होति. सो इतो परलोकं गच्छन्तो न भायति. पञ्चमं.
६. नजीरतिसुत्तवण्णना
७६. छट्ठे नामगोत्तं न जीरतीति अतीतबुद्धानं यावज्जदिवसा नामगोत्तं कथियति, तस्मा न जीरतीति वुच्चति. पोराणा पन ‘‘अद्धाने गच्छन्ते न पञ्ञायिस्सति, जीरणसभावो पन न होतियेवा’’ति वदन्ति. आलस्यन्ति आलसियं, येन ठितट्ठाने ठितोव, निसिन्नट्ठाने निसिन्नोव होति, तेलेपि उत्तरन्ते ठितिं न करोति. पमादोति निद्दाय वा किलेसवसेन वा पमादो. अनुट्ठानन्ति कम्मसमये कम्मकरणवीरियाभावो. असंयमोति सीलसञ्ञमाभावो विस्सट्ठाचारता. निद्दाति सोप्पबहुलता. ताय गच्छन्तोपि ठितोपि निसिन्नोपि निद्दायति, पगेव निपन्नो. तन्दीति अतिच्छातादिवसेन आगन्तुकालसियं. ते छिद्देति तानि छ छिद्दानि विवरानि. सब्बसोति सब्बाकारेन. तन्ति निपातमत्तं. विवज्जयेति वज्जेय्य जहेय्य. छट्ठं.
७. इस्सरियसुत्तवण्णना
७७. सत्तमे सत्थमलन्ति मलग्गहितसत्थं. किं सु हरन्तं वारेन्तीति कं हरन्तं निसेधेन्ति. वसोति आणापवत्तनं. इत्थीति अविस्सज्जनीयभण्डत्ता ‘‘इत्थी भण्डानमुत्तमं, वरभण्ड’’न्ति आह. अथ वा सब्बेपि बोधिसत्ता च चक्कवत्तिनो च मातुकुच्छियंयेव निब्बत्तन्तीति ‘‘इत्थी भण्डानमुत्तम’’न्ति आह. कोधो सत्थमलन्ति कोधो मलग्गहितसत्थसदिसो, पञ्ञासत्थस्स वा मलन्ति सत्थमलं. अब्बुदन्ति विनासकारणं, चोरा लोकस्मिं विनासकाति अत्थो. हरन्तोति सलाकभत्तादीनि गहेत्वा गच्छन्तो. सलाकभत्तादीनि हि पट्ठपितकालेयेव मनुस्सेहि परिच्चत्तानि. तेसं तानि हरन्तो समणो पियो होति, अनाहरन्ते पुञ्ञहानिं निस्साय विप्पटिसारिनो होन्ति. सत्तमं.
८. कामसुत्तवण्णना
७८. अट्ठमे अत्तानं न ददेति परस्स दासं कत्वा अत्तानं न ददेय्य ठपेत्वा सब्बबोधिसत्तेति वुत्तं. न परिच्चजेति सीहब्यग्घादीनं न परिच्चजेय्य सब्बबोधिसत्ते ठपेत्वायेवाति वुत्तं. कल्याणन्ति सण्हं मुदुकं. पापिकन्ति फरुसं वाचं. अट्ठमं.
९. पाथेय्यसुत्तवण्णना
७९. नवमे सद्धा बन्धति पाथेय्यन्ति सद्धं उप्पादेत्वा दानं देति, सीलं रक्खति, उपोसथकम्मं करोति, तेनेतं वुत्तं. सिरीति इस्सरियं. आसयोति वसनट्ठानं. इस्सरिये हि अभिमुखीभूते थलतोपि जलतोपि भोगा आगच्छन्तियेव. तेनेतं वुत्तं. परिकस्सतीति परिकड्ढति. नवमं.
१०. पज्जोतसुत्तवण्णना
८०. दसमे पज्जोतोति पदीपो विय होति. जागरोति जागरब्राह्मणो विय होति. गावो कम्मे सजीवानन्ति कम्मेन सह जीवन्तानं गावोव कम्मे कम्मसहाया कम्मदुतियका नाम होन्ति. गोमण्डलेहि सद्धिं कसिकम्मादीनि निप्फज्जन्ति. सीतस्स इरियापथोति सीतं अस्स सत्तकायस्स इरियापथो जीवितवुत्ति. सीतन्ति नङ्गलं. यस्स हि नङ्गलेहि खेत्तं अप्पमत्तकम्पि कट्ठं न होति, सो कथं जीविस्सतीति वदति. दसमं.
११. अरणसुत्तवण्णना
८१. एकादसमे अरणाति निक्किलेसा. वुसितन्ति वुसितवासो. भोजिस्सियन्ति अदासभावो. समणाति खीणासवसमणा. ते हि एकन्तेन अरणा नाम. वुसितं न नस्सतीति तेसं अरियमग्गवासो न नस्सति. परिजानन्तीति पुथुज्जनकल्याणकतो पट्ठाय सेखा लोकियलोकुत्तराय परिञ्ञाय परिजानन्ति. भोजिस्सियन्ति खीणासवसमणानंयेव निच्चं भुजिस्सभावो नाम. वन्दन्तीति पब्बजितदिवसतो पट्ठाय वन्दन्ति. पतिट्ठितन्ति सीले पतिट्ठितं. समणीधाति समणं इध. जातिहीनन्ति अपि चण्डालकुला पब्बजितं. खत्तियाति न केवलं खत्तियाव, देवापि सीलसम्पन्नं समणं वन्दन्तियेवाति. एकादसमं.
छेत्वावग्गो अट्ठमो.
इति सारत्थप्पकासिनिया
संयुत्तनिकाय-अट्ठकथाय
देवतासंयुत्तवण्णना निट्ठिता.