२. महासुञ्ञतसुत्तवण्णना
१८५. एवं मे सुतन्ति महासुञ्ञतसुत्तं. तत्थ काळखेमकस्साति छविवण्णेन सो काळो, खेमकोति पनस्स नामं. विहारोति तस्मिंयेव निग्रोधारामे एकस्मिं पदेसे पाकारेन परिक्खिपित्वा द्वारकोट्ठकं मापेत्वा हंसवट्टकादिसेनासनानि चेव मण्डलमाळभोजनसालादीनि च पतिट्ठपेत्वा कतो विहारो. सम्बहुलानि सेनासनानीति मञ्चो पीठं भिसिबिम्बोहनं तट्टिका चम्मखण्डो तिणसन्थारो पण्णसन्थारो पलालसन्थारोतिआदीनि पञ्ञत्तानि होन्ति, मञ्चेन मञ्चं…पे… पलालसन्थारेनेव पलालसन्थारं आहच्च ठपितानि, गणभिक्खूनं वसनट्ठानसदिसं अहोसि.
सम्बहुला नु खोति भगवतो बोधिपल्लङ्केयेव सब्बकिलेसानं समुग्घाटितत्ता संसयो नाम नत्थि, वितक्कपुब्बभागा पुच्छा, वितक्कपुब्बभागे चायं नुकारो निपातमत्तो. पाटिमत्थकं गच्छन्ते अविनिच्छितो नाम न होति. इतो किर पुब्बे भगवता दस द्वादस भिक्खू एकट्ठाने वसन्ता न दिट्ठपुब्बा.
अथस्स एतदहोसि – गणवासो नामायं वट्टे आचिण्णसमाचिण्णो नदीओतिण्णउदकसदिसो, निरयतिरच्छानयोनिपेत्तिविसयासुरकायेसुपि, मनुस्सलोक-देवलोकब्रह्मलोकेसुपि गणवासोव आचिण्णो. दसयोजनसहस्सो हि निरयो तिपुचुण्णभरिता नाळि विय सत्तेहि निरन्तरो, पञ्चविधबन्धनकम्मकारणकरणट्ठाने सत्तानं पमाणं वा परिच्छेदो वा नत्थि, तथा वासीहि तच्छनादिठानेसु, इति गणभूताव पच्चन्ति. तिरच्छानयोनियं एकस्मिं वम्मिके उपसिकानं पमाणं वा परिच्छेदो वा नत्थि, तथा एकेकबिलादीसुपि किपिल्लिकादीनं. तिरच्छानयोनियम्पि गणवासोव. पेतनगरानि च गावुतिकानि अड्ढयोजनिकानिपि पेतभरितानि होन्ति. एवं पेत्तिविसयेपि गणवासोव. असुरभवनं दसयोजनसहस्सं कण्णे पक्खित्तसूचिया कण्णबिलं विय होति. इति असुरकायेपि गणवासोव. मनुस्सलोके सावत्थियं सत्तपण्णास कुलसतसहस्सानि, राजगहे अन्तो च बहि च अट्ठारस मनुस्सकोटियो वसिंसु. एवं अञ्ञेसुपि ठानेसूति मनुस्सलोकेपि गणवासोव. भुम्मदेवता आदिं कत्वा देवलोकब्रह्मलोकेसुपि गणवासोव. एकेकस्स हि देवपुत्तस्स अड्ढतिया नाटककोटियो होन्ति, नवपि कोटियो होन्ति, एकट्ठाने दससहस्सापि ब्रह्मानो वसन्ति.
ततो चिन्तेसि – ‘‘मया सतसहस्सकप्पाधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि गणवासविद्धंसनत्थं दस पारमियो पूरिता, इमे च भिक्खू इतो पट्ठायेव गणं बन्धित्वा गणाभिरता जाता अननुच्छविकं करोन्ती’’ति. सो धम्मसंवेगं उप्पादेत्वा पुन चिन्तेसि – ‘‘सचे ‘एकट्ठाने द्वीहि भिक्खूहि न वसितब्ब’न्ति सक्का भवेय्य सिक्खापदं पञ्ञपेतुं, सिक्खापदं पञ्ञापेय्यं, न खो पनेतं सक्का. हन्दाहं महासुञ्ञतापटिपत्तिं नाम सुत्तन्तं देसेमि, यं सिक्खाकामानं कुलपुत्तानं सिक्खापदपञ्ञत्ति विय नगरद्वारे निक्खित्तसब्बकायिकआदासो विय च भविस्सति. ततो यथा नामेकस्मिं आदासे खत्तियादयो अत्तनो वज्जं दिस्वा तं पहाय अनवज्जा होन्ति, एवमेवं मयि परिनिब्बुतेपि पञ्चवस्ससहस्सानि इमं सुत्तं आवज्जित्वा गणं विनोदेत्वा एकीभावाभिरता कुलपुत्ता वट्टदुक्खस्स अन्तं करिस्सन्ती’’ति. भगवतो च मनोरथं पूरेन्ता विय इमं सुत्तं आवज्जित्वा गणं विनोदेत्वा वट्टदुक्खं खेपेत्वा परिनिब्बुता कुलपुत्ता गणनपथं वीतिवत्ता. वालिकपिट्ठिविहारेपि हि आभिधम्मिकअभयत्थेरो नाम वस्सूपनायिकसमये सम्बहुलेहि भिक्खूहि सद्धिं इमं सुत्तं सञ्झायित्वा ‘‘सम्मासम्बुद्धो एवं कारेति, मयं किं करोमा’’ति आह. ते सब्बेपि अन्तोवस्से गणं विनोदेत्वा एकीभावाभिरता अरहत्तं पापुणिंसु. गणभेदनं नाम इदं सुत्तन्ति.
१८६. घटायाति एवंनामकस्स सक्कस्स. विहारेति अयम्पि विहारो निग्रोधारामस्सेव एकदेसे काळखेमकस्स विहारो विय कतोति वेदितब्बो. चीवरकम्मन्ति जिण्णमलिनानं अग्गळट्ठानुप्पादनधोवनादीहि कतपरिभण्डम्पि, चीवरत्थाय उप्पन्नवत्थानं विचारणसिब्बनादीहि अकतं संविधानम्पि वट्टति, इध पन अकतं संविधानं अधिप्पेतं. मनुस्सा हि आनन्दत्थेरस्स चीवरसाटके अदंसु. तस्मा थेरो सम्बहुले भिक्खू गहेत्वा तत्थ चीवरकम्मं अकासि. तेपि भिक्खू पातोव सूचिपासकस्स पञ्ञायनकालतो पट्ठाय निसिन्ना अपञ्ञायनकाले उट्ठहन्ति. सूचिकम्मे निट्ठितेयेव सेनासनानि संविदहिस्सामाति न संविदहिंसु. चीवरकारसमयो नोति थेरो किर चिन्तेसि – ‘‘अद्धा एतेहि भिक्खूहि न पटिसामितानि सेनासनानि, भगवता च दिट्ठानि भविस्सन्ति. इति अनत्तमनो सत्था सुट्ठु निग्गहेतुकामो, इमेसं भिक्खूनं उपत्थम्भो भविस्सामी’’ति; तस्मा एवमाह. अयं पनेत्थ अधिप्पायो – ‘‘न, भन्ते, इमे भिक्खू कम्मारामा एव, चीवरकिच्चवसेन पन एवं वसन्ती’’ति.
न खो, आनन्दाति, आनन्द, कम्मसमयो वा होतु अकम्मसमयो वा, चीवरकारसमयो वा होतु अचीवरकारसमयो वा, अथ खो सङ्गणिकारामो भिक्खु न सोभतियेव. मा त्वं अनुपत्थम्भट्ठाने उपत्थम्भो अहोसीति. तत्थ सङ्गणिकाति सकपरिससमोधानं. गणोति नानाजनसमोधानं. इति सङ्गणिकारामो वा होतु गणारामो वा, सब्बथापि गणबाहुल्लाभिरतो गणबन्धनबद्धो भिक्खु न सोभति. पच्छाभत्ते पन दिवाट्ठानं सम्मज्जित्वा सुधोतहत्थपादो मूलकम्मट्ठानं गहेत्वा एकारामतमनुयुत्तो भिक्खु बुद्धसासने सोभति. नेक्खम्मसुखन्ति कामतो निक्खन्तस्स सुखं. पविवेकसुखम्पि कामपविवेकसुखमेव. रागादीनं पन वूपसमत्थाय संवत्ततीति उपसमसुखं. मग्गसम्बोधत्थाय संवत्ततीति सम्बोधिसुखं. निकामलाभीति कामलाभी इच्छितलाभी. अकिच्छलाभीति अदुक्खलाभी. अकसिरलाभीति विपुललाभी.
सामायिकन्ति अप्पितप्पितसमये किलेसेहि विमुत्तं. कन्तन्ति मनापं. चेतोविमुत्तिन्ति रूपारूपावचरचित्तविमुत्तिं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘चत्तारि च झानानि चतस्सो च अरूपसमापत्तियो, अयं सामायिको विमोक्खो’’ति (पटि. म. १.२१३). असामायिकन्ति न समयवसेन किलेसेहि विमुत्तं, अथ खो अच्चन्तविमुत्तं लोकुत्तरं वुत्तं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘चत्तारो च अरियमग्गा चत्तारि च सामञ्ञफलानि, अयं असामायिको विमोक्खो’’ति. अकुप्पन्ति किलेसेहि अकोपेतब्बं.
एत्तावता किं कथितं होति? सङ्गणिकारामो भिक्खु गणबन्धनबद्धो नेव लोकियगुणं, न च लोकुत्तरगुणं निब्बत्तेतुं सक्कोति, गणं विनोदेत्वा पन एकाभिरतो सक्कोति. तथा हि विपस्सी बोधिसत्तो चतुरासीतिया पब्बजितसहस्सेहि परिवुतो सत्त वस्सानि विचरन्तो सब्बञ्ञुगुणं निब्बत्तेतुं नासक्खि, गणं विनोदेत्वा सत्तदिवसे एकीभावाभिरतो बोधिमण्डं आरुय्ह सब्बञ्ञुगुणं निब्बत्तेसि. अम्हाकं बोधिसत्तो पञ्चवग्गियेहि सद्धिं छब्बस्सानि विचरन्तो सब्बञ्ञुगुणं निब्बत्तेतुं नासक्खि, तेसु पक्कन्तेसु एकीभावाभिरतो बोधिमण्डं आरुय्ह सब्बञ्ञुगुणं निब्बत्तेसि.
एवं सङ्गणिकारामस्स गुणाधिगमाभावं दस्सेत्वा इदानि दोसुप्पत्तिं दस्सेन्तो नाहं आनन्दातिआदिमाह. तत्थ रूपन्ति सरीरं. यत्थ रत्तस्साति यस्मिं रूपे रागवसेन रत्तस्स. न उप्पज्जेय्युन्ति यस्मिं रूपे रत्तस्स न उप्पज्जेय्युं, तं रूपं न समनुपस्सामि, अथ खो सारिपुत्तमोग्गल्लानानं दसबलसावकत्तुपगमनसङ्खातेन अञ्ञथाभावेन सञ्चयस्स विय, उपालिगहपतिनो अञ्ञथाभावेन नाटपुत्तस्स विय, पियजातिकसुत्ते सेट्ठिआदीनं विय च उप्पज्जन्तियेव.
१८७. अयं खो पनानन्दाति को अनुसन्धि? सचे हि कोचि दुब्बुद्धी नवपब्बजितो वदेय्य – ‘‘सम्मासम्बुद्धो खेत्तं पविट्ठा गावियो विय अम्हेयेव गणतो नीहरति, एकीभावे नियोजेति, सयं पन राजराजमहामत्तादीहि परिवुतो विहरती’’ति, तस्स वचनोकासुपच्छेदनत्थं – ‘‘चक्कवाळपरियन्ताय परिसाय मज्झे निसिन्नोपि तथागतो एककोवा’’ति दस्सेतुं इमं देसनं आरभि. तत्थ सब्बनिमित्तानन्ति रूपादीनं सङ्खनिमित्तानं. अज्झत्तन्ति विसयज्झत्तं. सुञ्ञतन्ति सुञ्ञतफलसमापत्तिं. तत्र चेति उपयोगत्थे भुम्मं, तं चेति वुत्तं होति. पुन तत्राति तस्मिं परिसमज्झे ठितो. विवेकनिन्नेनाति निब्बाननिन्नेन. ब्यन्तीभूतेनाति आसवट्ठानीयधम्मेहि विगतन्तेन निस्सटेन विसंयुत्तेन. उय्योजनिकपटिसंयुत्तन्ति गच्छथ तुम्हेति एवं उय्योजनिकेन वचनेन पटिसंयुत्तं.
काय पन वेलाय भगवा एवं कथेति? पच्छाभत्तकिच्चवेलाय, वा पुरिमयामकिच्चवेलाय वा. भगवा हि पच्छाभत्ते गन्धकुटियं सीहसेय्यं कप्पेत्वा वुट्ठाय फलसमापत्तिं अप्पेत्वा निसीदति. तस्मिं समये धम्मस्सवनत्थाय परिसा सन्निपतन्ति. अथ भगवा कालं विदित्वा गन्धकुटितो निक्खमित्वा बुद्धासनवरगतो धम्मं देसेत्वा भेसज्जतेलपाकं गण्हन्तो विय कालं अनतिक्कमित्वा विवेकनिन्नेन चित्तेन परिसं उय्योजेति. पुरिमयामेपि ‘‘अभिक्कन्ता खो वासेट्ठा रत्ति, यस्स दानि कालं मञ्ञथा’’ति (दी. नि. ३.२९९) एवं उय्योजेति. बुद्धानञ्हि बोधिपत्तितो पट्ठाय द्वे पञ्चविञ्ञाणानिपि निब्बाननिन्नानेव. तस्मातिहानन्दाति यस्मा सुञ्ञताविहारो सन्तो पणीतो, तस्मा.
१८८. अज्झत्तमेवाति गोचरज्झत्तमेव. अज्झत्तं सुञ्ञतन्ति इध नियकज्झत्तं, अत्तनो पञ्चसु खन्धेसु निस्सितन्ति अत्थो. सम्पजानो होतीति कम्मट्ठानस्स असम्पज्जनभावजाननेन सम्पजानो. बहिद्धाति परस्स पञ्चसु खन्धेसु. अज्झत्तबहिद्धाति कालेन अज्झत्तं कालेन बहिद्धा. आनेञ्जन्ति उभतोभागविमुत्तो भविस्सामाति आनेञ्जं अरूपसमापत्तिं मनसि करोति.
तस्मिंयेव पुरिमस्मिन्ति पादकज्झानं सन्धाय वुत्तं. अपगुणपादकज्झानतो वुट्ठितस्स हि अज्झत्तं सुञ्ञतं मनसिकरोतो तत्थ चित्तं न पक्खन्दति. ततो ‘‘परस्स सन्ताने नु खो कथ’’न्ति बहिद्धा मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. ततो – ‘‘कालेन अत्तनो सन्ताने, कालेन परस्स सन्ताने नु खो कथ’’न्ति अज्झत्तबहिद्धा मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. ततो उभतोभागविमुत्तो होतुकामो ‘‘अरूपसमापत्तियं नु खो कथ’’न्ति आनेञ्जं मनसि करोति, तत्थपि न पक्खन्दति. इदानि – ‘‘न मे चित्तं पक्खन्दतीति विस्सट्ठवीरियेन उपट्ठाकादीनं पच्छतो न चरितब्बं, पादकज्झानमेव पन साधुकं पुनप्पुनं मनसिकातब्बं. एवमस्स रुक्खे छिन्दतो फरसुम्हि अवहन्ते पुन निसितं कारेत्वा छिन्दन्तस्स छिज्जेसु फरसु विय कम्मट्ठाने मनसिकारो वहती’’ति दस्सेतुं तस्मिंयेवातिआदिमाह. इदानिस्स एवं पटिपन्नस्स यं यं मनसि करोति, तत्थ तत्थ मनसिकारो सम्पज्जतीति दस्सेन्तो पक्खन्दतीति आह.
१८९. इमिना विहारेनाति इमिना समथविपस्सनाविहारेन. इतिह तत्थ सम्पजानोति इति चङ्कमन्तोपि तस्मिं कम्मट्ठाने सम्पज्जमाने ‘‘सम्पज्जति मे कम्मट्ठान’’न्ति जाननेन सम्पजानो होति. सयतीति निपज्जति. एत्थ कञ्चि कालं चङ्कमित्वा – ‘‘इदानि एत्तकं कालं चङ्कमितुं सक्खिस्सामी’’ति ञत्वा इरियापथं अहापेत्वा ठातब्बं. एस नयो सब्बवारेसु. न कथेस्सामीति, इतिह तत्थाति एवं न कथेस्सामीति जाननेन तत्थ सम्पजानकारी होति.
पुन दुतियवारे एवरूपिं कथं कथेस्सामीति जाननेन सम्पजानकारी होति, इमस्स भिक्खुनो समथविपस्सना तरुणाव, तासं अनुरक्खणत्थं –
‘‘आवासो गोचरो भस्सं, पुग्गलो अथ भोजनं;
उतु इरियापथो चेव, सप्पायो सेवितब्बको’’ति.
सत्त सप्पायानि इच्छितब्बानि. तेसं दस्सनत्थमिदं वुत्तं. वितक्कवारेसु अवितक्कनस्स च वितक्कनस्स च जाननेन सम्पजानता वेदितब्बा.
१९०. इति वितक्कपहानेन द्वे मग्गे कथेत्वा इदानि ततियमग्गस्स विपस्सनं आचिक्खन्तो पञ्च खो इमे, आनन्द, कामगुणातिआदिमाह. आयतनेति तेसुयेव कामगुणेसु किस्मिञ्चिदेव किलेसुप्पत्तिकारणे. समुदाचारोति समुदाचरणतो अप्पहीनकिलेसो. एवं सन्तन्ति एवं विज्जमानमेव. सम्पजानोति कम्मट्ठानस्स असम्पत्तिजाननेन सम्पजानो. दुतियवारे एवं सन्तमेतन्ति एवं सन्ते एतं. सम्पजानोति कम्मट्ठानसम्पत्तिजाननेन सम्पजानो. अयञ्हि ‘‘पहीनो नु खो मे पञ्चसु कामगुणेसु छन्दरागो नो’’ति पच्चवेक्खमानो अपहीनभावं ञत्वा वीरियं पग्गहेत्वा तं अनागामिमग्गेन समुग्घाटेति, ततो मग्गानन्तरं फलं, फलतो वुट्ठाय पच्चवेक्खमानो पहीनभावं जानाति, तस्स जाननेन ‘‘सम्पजानो होती’’ति वुत्तं.
१९१. इदानि अरहत्तमग्गस्स विपस्सनं आचिक्खन्तो पञ्च खो इमे, आनन्द, उपादानक्खन्धातिआदिमाह. तत्थ सो पहीयतीति रूपे अस्मीति मानो अस्मीति छन्दो अस्मीति अनुसयो पहीयति. तथा वेदनादीसु सम्पजानता वुत्तनायेनेव वेदितब्बा.
इमे खो ते, आनन्द, धम्माति हेट्ठा कथिते समथविपस्सनामग्गफलधम्मे सन्धायाह. कुसलायतिकाति कुसलतो आगता. कुसला हि कुसलापि होन्ति कुसलायतिकापि, सेय्यथिदं, पठमज्झानं कुसलं, दुतियज्झानं कुसलञ्चेव कुसलायतिकञ्च…पे… आकिञ्चञ्ञायतनं कुसलं, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं कुसलञ्चेव कुसलायतिकञ्च, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं कुसलं, सोतापत्तिमग्गो कुसलो चेव कुसलायतिको च…पे… अनागामिमग्गो कुसलो, अरहत्तमग्गो कुसलो चेव कुसलायतिको च. तथा पठमज्झानं कुसलं, तंसम्पयुत्तका धम्मा कुसला चेव कुसलायतिका च…पे… अरहत्तमग्गो कुसलो, तंसम्पयुत्तका धम्मा कुसला चेव कुसलायतिका च.
अरियाति निक्किलेसा विसुद्धा. लोकुत्तराति लोके उत्तरा विसिट्ठा. अनवक्कन्ता पापिमताति पापिमन्तेन मारेन अनोक्कन्ता. विपस्सनापादका अट्ठ समापत्तियो अप्पेत्वा निसिन्नस्स हि भिक्खुनो चित्तं मारो न पस्सति, ‘‘इदं नाम आरम्मणं निस्साय संवत्तती’’ति जातितुं न सक्कोति. तस्मा ‘‘अनवक्कन्ता’’ति वुत्तं.
तं किं मञ्ञसीति इदं कस्मा आह? गणेपि एको आनिसंसो अत्थि, तं दस्सेतुं इदमाह. अनुबन्धितुन्ति अनुगच्छितुं परिचरितुं.
न खो, आनन्दाति एत्थ किञ्चापि भगवता – ‘‘सुतावुधो, भिक्खवे, अरियसावको अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति, सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति, सुद्धं अत्तानं परिहरती’’ति (अ. नि. ७.६७) बहुस्सुतो पञ्चावुधसम्पन्नो योधो विय कतो. यस्मा पन सो सुतपरियत्तिं उग्गहेत्वापि तदनुच्छविकं अनुलोमपटिपदं न पटिपज्जति, न तस्स तं आवुधं होति. यो पटिपज्जति, तस्सेव होति. तस्मा एतदत्थं अनुबन्धितुं नारहतीति दस्सेन्तो न खो, आनन्दाति आह.
इदानि यदत्थं अनुबन्धितब्बो, तं दस्सेतुं या च खोतिआदिमाह. इति इमस्मिं सुत्ते तीसु ठानेसु दस कथावत्थूनि आगतानि. ‘‘इति एवरूपं कथं कथेस्सामी’’ति सप्पायासप्पायवसेन आगतानि, ‘‘यदिदं सुत्तं गेय्य’’न्ति एत्थ सुतपरियत्तिवसेन आगतानि, इमस्मिं ठाने परिपूरणवसेन आगतानि. तस्मा इमस्मिं सुत्ते दस कथावत्थूनि कथेन्तेन इमस्मिं ठाने ठत्वा कथेतब्बानि.
इदानि यस्मा एकच्चस्स एककस्स विहरतोपि अत्थो न सम्पज्जति, तस्मा तं सन्धाय एकीभावे आदीनवं दस्सेन्तो एवं सन्ते खो, आनन्दातिआदिमाह. तत्थ एवं सन्तेति एवं एकीभावे सन्ते.
१९३. सत्थाति बाहिरको तित्थकरसत्था. अन्वावत्तन्तीति अनुआवत्तन्ति उपसङ्कमन्ति. मुच्छं कामयतीति मुच्छनतण्हं पत्थेति, पवत्तेतीति अत्थो. आचरियूपद्दवेनाति अब्भन्तरे उप्पन्नेन किलेसूपद्दवेन आचरियस्सुपद्दवो. सेसुपद्दवेसुपि एसेव नयो. अवधिंसु नन्ति मारयिंसु नं. एतेन हि गुणमरणं कथितं.
विनिपातायाति सुट्ठु निपतनाय. कस्मा पन ब्रह्मचारुपद्दवोव – ‘‘दुक्खविपाकतरो च कटुकविपाकतरो च विनिपाताय च संवत्तती’’ति वुत्तोति. बाहिरपब्बज्जा हि अप्पलाभा, तत्थ महन्तो निब्बत्तेतब्बगुणो नत्थि, अट्ठसमापत्तिपञ्चाभिञ्ञामत्तकमेव होति. इति यथा गद्रभपिट्ठितो पतितस्स महन्तं दुक्खं न होति, सरीरस्स पंसुमक्खनमत्तमेव होति, एवं बाहिरसमये लोकियगुणमत्ततोव परिहायति, तेन पुरिमं उपद्दवद्वयं न एवं वुत्तं. सासने पन पब्बज्जा महालाभा, तत्थ चत्तारो मग्गा चत्तारि फलानि निब्बानन्ति महन्ता अधिगन्तब्बगुणा. इति यथा उभतो सुजातो खत्तियकुमारो हत्थिक्खन्धवरगतो नगरं अनुसञ्चरन्तो हत्थिक्खन्धतो पतितो महादुक्खं निगच्छति, एवं सासनतो परिहायमानो नवहि लोकुत्तरगुणेहि परिहायति. तेनायं ब्रह्मचारुपद्दवो एवं वुत्तो.
१९६. तस्माति यस्मा सेसुपद्दवेहि ब्रह्मचारुपद्दवो दुक्खविपाकतरो, यस्मा वा सपत्तपटिपत्तिं वीतिक्कमन्तो दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय संवत्तति, मित्तपटिपत्ति हिताय, तस्मा. एवं उपरिमेनपि हेट्ठिमेनपि अत्थेन योजेतब्बं. मित्तवतायाति मित्तपटिपत्तिया. सपत्तवतायाति वेरपटिपत्तिया.
वोक्कम्म च सत्थुसासनाति दुक्कटदुब्भासितमत्तम्पि हि सञ्चिच्च वीतिक्कमन्तो वोक्कम्म वत्तति नाम. तदेव अवीतिक्कमन्तो न वोक्कम्म वत्तति नाम.
न वो अहं, आनन्द, तथा परक्कमिस्सामीति अहं तुम्हेसु तथा न पटिपज्जिस्सामि. आमकेति अपक्के. आमकमत्तेति आमके नातिसुक्खे भाजने. कुम्भकारो हि आमकं नातिसुक्खं अपक्कं उभोहि हत्थेहि सण्हिकं गण्हाति ‘‘मा भिज्जतू’’ति. इति यथा कुम्भकारो तत्थ पटिपज्जति, नाहं तुम्हेसु तथा पटिपज्जिस्सामि. निग्गय्ह निग्गय्हाति सकिं ओवदित्वा तुण्ही न भविस्सामि, निग्गण्हित्वा निग्गण्हित्वा पुनप्पुनं ओवदिस्सामि अनुसासिस्सामि. पवय्ह पवय्हाति दोसे पवाहेत्वा पवाहेत्वा. यथा पक्कभाजनेसु कुम्भकारो भिन्नछिन्नजज्जरानि पवाहेत्वा एकतो कत्वा सुपक्कानेव आकोटेत्वा आकोटेत्वा गण्हाति, एवमेव अहम्पि पवाहेत्वा पवाहेत्वा पुनप्पुनं ओवदिस्सामि अनुसासिस्सामि. यो सारो सो ठस्सतीति एवं वो मया ओवदियमानानं यो मग्गफलसारो, सो ठस्सति. अपिच लोकियगुणापि इध सारोत्वेव अधिप्पेता. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
महासुञ्ञतसुत्तवण्णना निट्ठिता.