५. बहुधातुकसुत्तवण्णना

१२४. एवं मे सुतन्ति बहुधातुकसुत्तं. तत्थ भयानीतिआदीसु भयन्ति चित्तुत्रासो. उपद्दवोति अनेकग्गताकारो. उपसग्गोति उपसट्ठाकारो तत्थ तत्थ लग्गनाकारो. तेसं एवं नानत्तं वेदितब्बं – पब्बतादिविसमनिस्सिता चोरा जनपदवासीनं पेसेन्ति ‘‘मयं असुकदिवसे नाम तुम्हाकं गामं पहरिस्सामा’’ति. तं पवत्तिं सुतकालतो पट्ठाय भयं सन्तासं आपज्जन्ति. अयं चित्तुत्रासो नाम. ‘‘इध नो चोरा कुपिता अनत्थम्पि आवहेय्यु’’न्ति हत्थसारं गहेत्वा द्विपदचतुप्पदेहि सद्धिं अरञ्ञं पविसित्वा तत्थ तत्थ भूमियं निपज्जन्ति, डंसमकसादीहि खज्जमाना गुम्बन्तरानि पविसन्ति, खाणुकण्टके मद्दन्ति. तेसं एवं विचरन्तानं विक्खित्तभावो अनेकग्गताकारो नाम. ततो चोरेसु यथावुत्ते दिवसे अनागच्छन्तेसु ‘‘तुच्छकसासनं तं भविस्सति, गामं पविसिस्सामा’’ति सपरिक्खारा गामं पविसन्ति, अथ तेसं पविट्ठभावं ञत्वा गामं परिवारेत्वा द्वारे अग्गिं दत्वा मनुस्से घातेत्वा चोरा सब्बं विभवं विलुम्पेत्वा गच्छन्ति. तेसु घातितावसेसा अग्गिं निब्बापेत्वा कोट्ठच्छायभित्तिच्छायादीसु तत्थ तत्थ लग्गित्वा निसीदन्ति नट्ठं अनुसोचमाना. अयं उपसट्ठाकारो लग्गनाकारो नाम.

नळागाराति नळेहि परिच्छन्ना अगारा, सेससम्भारा पनेत्थ रुक्खमया होन्ति. तिणागारेपि एसेव नयो. बालतो उप्पज्जन्तीति बालमेव निस्साय उप्पज्जन्ति. बालो हि अपण्डितपुरिसो रज्जं वा उपरज्जं वा अञ्ञं वा पन महन्तं ठानं पत्थेन्तो कतिपये अत्तना सदिसे विधवापुत्ते महाधुत्ते गहेत्वा ‘‘एथ अहं तुम्हे इस्सरे करिस्सामी’’ति पब्बतगहनादीनि निस्साय अन्तन्ते गामे पहरन्तो दामरिकभावं जानापेत्वा अनुपुब्बेन निगमेपि जनपदेपि पहरति, मनुस्सा गेहानि छड्डेत्वा खेमन्तट्ठानं पत्थयमाना पक्कमन्ति, ते निस्साय वसन्ता भिक्खूपि भिक्खुनियोपि अत्तनो अत्तनो वसनट्ठानानि पहाय पक्कमन्ति. गतगतट्ठाने भिक्खापि सेनासनम्पि दुल्लभं होति. एवं चतुन्नं परिसानं भयं आगतमेव होति. पब्बजितेसुपि द्वे बाला भिक्खू अञ्ञमञ्ञं विवादं पट्ठपेत्वा चोदनं आरभन्ति. इति कोसम्बिवासिकानं विय महाकलहो उप्पज्जति, चतुन्नं परिसानं भयं आगतमेव होतीति एवं यानि कानिचि भयानि उप्पज्जन्ति, सब्बानि तानि बालतो उप्पज्जन्तीति वेदितब्बानि.

एतदवोचाति भगवता धम्मदेसना मत्थकं अपापेत्वाव निट्ठापिता. यंनूनाहं दसबलं पुच्छित्वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणेनेवस्स देसनाय पारिपूरिं करेय्यन्ति चिन्तेत्वा एतं ‘‘कित्तावता नु खो, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच.

१२५. अट्ठारससु धातूसु अड्ढेकादसधातुयो रूपपरिग्गहो, अड्ढट्ठमकधातुयो अरूपपरिग्गहोति रूपारूपपरिग्गहोव कथितो. सब्बापि खन्धवसेन पञ्चक्खन्धा होन्ति. पञ्चपि खन्धा दुक्खसच्चं, तेसं समुट्ठापिका तण्हा समुदयसच्चं, उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्चं. इति चतुसच्चकम्मट्ठानं एकस्स भिक्खुनो निग्गमनं मत्थकं पापेत्वा कथितं होति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पनेता धातुयो विसुद्धिमग्गे कथिताव. जानाति पस्सतीति सह विपस्सनाय मग्गो वुत्तो.

पथवीधातुआदयो सविञ्ञाणककायं सुञ्ञतो निस्सत्ततो दस्सेतुं वुत्ता. तापि पुरिमाहि अट्ठारसहि धातूहि पूरेतब्बा. पूरेन्तेन विञ्ञाणधातुतो नीहरित्वा पूरेतब्बा. विञ्ञाणधातु हेसा चक्खुविञ्ञाणादिवसेन छब्बिधा होति. तत्थ चक्खुविञ्ञाणधातुया परिग्गहिताय तस्सा वत्थु चक्खुधातु, आरम्मणं रूपधातूति द्वे धातुयो परिग्गहिताव होन्ति. एस नयो सब्बत्थ. मनोविञ्ञाणधातुया पन परिग्गहिताय तस्सा पुरिमपच्छिमवसेन मनोधातु, आरम्मणवसेन धम्मधातूति द्वे धातुयो परिग्गहिताव होन्ति. इति इमासु अट्ठारससु धातूसु अड्ढेकादसधातुयो रूपपरिग्गहोति पुरिमनयेनेव इदम्पि एकस्स भिक्खुनो निग्गमनं मत्थकं पापेत्वा कथितं होति.

सुखधातूतिआदीसु सुखञ्च तं निस्सत्तसुञ्ञतट्ठेन धातु चाति सुखधातु. एस नयो सब्बत्थ. एत्थ च पुरिमा चतस्सो धातुयो सप्पटिपक्खवसेन गहिता, पच्छिमा द्वे सरिक्खकवसेन. अविभूतभावेन हि उपेक्खाधातु अविज्जाधातुया सरिक्खा. एत्थ च सुखदुक्खधातूसु परिग्गहितासु कायविञ्ञाणधातु परिग्गहिताव होति, सेसासु परिग्गहितासु मनोविञ्ञाणधातु परिग्गहिताव होति. इमापि छ धातुयो हेट्ठा अट्ठारसहियेव पूरेतब्बा. पूरेन्तेन उपेक्खाधातुतो नीहरित्वा पूरेतब्बा. इति इमासु अट्ठारससु धातूसु अड्ढेकादसधातुयो रूपपरिग्गहोति पुरिमनयेनेव इदम्पि एकस्स भिक्खुनो निग्गमनं मत्थकं पापेत्वा कथितं होति.

कामधातुआदीनं द्वेधावितक्के (म. नि. १.२०६) कामवितक्कादीसु वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो. अभिधम्मेपि ‘‘तत्थ कतमा कामधातु, कामपटिसंयुत्तो तक्को वितक्को’’तिआदिना (विभ. १८२) नयेनेव एतासं वित्थारो आगतोयेव. इमापि छ धातुयो हेट्ठा अट्ठारसहियेव पूरेतब्बा. पूरेन्तेन कामधातुतो नीहरित्वा पूरेतब्बा. इति इमासु अट्ठारससु धातूसु अड्ढेकादसधातुयो रूपपरिग्गहोति पुरिमनयेनेव इदम्पि एकस्स भिक्खुनो निग्गमनं मत्थकं पापेत्वा कथितं होति.

कामधातुआदीसु पञ्च कामावचरक्खन्धा कामधातु नाम, पञ्च रूपावचरक्खन्धा रूपधातु नाम, चत्तारो अरूपावचरक्खन्धा अरूपधातु नाम. अभिधम्मे पन ‘‘तत्थ कतमा कामधातु, हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं करित्वा’’तिआदिना (विभ. १८२) नयेन एतासं वित्थारो आगतोयेव. इमापि तिस्सो धातुयो हेट्ठा अट्ठारसहियेव पूरेतब्बा. पूरेन्तेन कामधातुतो नीहरित्वा पूरेतब्बा. इति इमासु अट्ठारससु धातूसु अड्ढेकादसधातुयो रूपपरिग्गहोति पुरिमनयेनेव इदम्पि एकस्स भिक्खुनो निग्गमनं मत्थकं पापेत्वा कथितं होति.

सङ्खताति पच्चयेहि समागन्त्वा कता, पञ्चन्नं खन्धानमेतं अधिवचनं. न सङ्खता असङ्खता. निब्बानस्सेतं अधिवचनं. इमापि द्वे धातुयो हेट्ठा अट्ठारसहियेव पूरेतब्बा. पूरेन्तेन सङ्खतधातुतो नीहरित्वा पूरेतब्बा. इति इमासु अट्ठारससु धातूसु अड्ढेकादसधातुयो रूपपरिग्गहोति पुरिमनयेनेव इदम्पि एकस्स भिक्खुनो निग्गमनं मत्थकं पापेत्वा कथितं होति.

१२६. अज्झत्तिकबाहिरानीति अज्झत्तिकानि च बाहिरानि च. एत्थ हि चक्खुआदीनि अज्झत्तिकानि छ, रूपादीनि बाहिरानि छ. इधापि जानाति पस्सतीति सह विपस्सनाय मग्गो कथितो.

इमस्मिं सति इदन्तिआदि महातण्हासङ्खये वित्थारितमेव.

१२७. अट्ठानन्ति हेतुपटिक्खेपो. अनवकासोति पच्चयपटिक्खेपो. उभयेनापि कारणमेव पटिक्खिपति. कारणञ्हि तदायत्तवुत्तिताय अत्तनो फलस्स ठानन्ति च अवकासोति च वुच्चति. यन्ति येन कारणेन. दिट्ठिसम्पन्नोति मग्गदिट्ठिया सम्पन्नो सोतापन्नो अरियसावको. कञ्चि सङ्खारन्ति चतुभूमकेसु सङ्खतसङ्खारेसु कञ्चि एकसङ्खारम्पि. निच्चतो उपगच्छेय्याति निच्चोति गण्हेय्य. नेतं ठानं विज्जतीति एतं कारणं नत्थि न उपलब्भति. यं पुथुज्जनोति येन कारणेन पुथुज्जनो. ठानमेतं विज्जतीति एतं कारणं अत्थि. सस्सतदिट्ठिया हि सो तेभूमकेसु सङ्खतसङ्खारेसु कञ्चि सङ्खारं निच्चतो गण्हेय्याति अत्थो. चतुत्थभूमकसङ्खारा पन तेजुस्सदत्ता दिवसं सन्तत्तो अयोगुळो विय मक्खिकानं दिट्ठिया वा अञ्ञेसं वा अकुसलानं आरम्मणं न होन्ति. इमिना नयेन कञ्चि सङ्खारं सुखतोतिआदीसुपि अत्थो वेदितब्बो.

सुखतो उपगच्छेय्याति ‘‘एकन्तसुखी अत्ता होति अरोगो परं मरणा’’ति (म. नि. ३.२१, २२) एवं अत्तदिट्ठिवसेन सुखतो गाहं सन्धायेतं वुत्तं. दिट्ठिविप्पयुत्तचित्तेन पन अरियसावको परिळाहाभिभूतो परिळाहवूपसमत्थं मत्तहत्थिं परित्तासितो विय, चोक्खब्राह्मणो विय च गूथं कञ्चि सङ्खारं सुखतो उपगच्छति. अत्तवारे कसिणादिपण्णत्तिसङ्गहत्थं सङ्खारन्ति अवत्वा कञ्चि धम्मन्ति वुत्तं. इधापि अरियसावकस्स चतुभूमकवसेन वेदितब्बो, पुथुज्जनस्स तेभूमकवसेन. सब्बवारेसु अरियसावकस्सापि तेभूमकवसेनेव परिच्छेदो वट्टति. यं यञ्हि पुथुज्जनो गण्हाति, ततो ततो अरियसावको गाहं विनिवेठेति. पुथुज्जनो हि यं यं निच्चं सुखं अत्ताति गण्हाति, तं तं अरियसावको अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति गण्हन्तो तं गाहं विनिवेठेति.

१२८. मातरन्तिआदीसु जनिकाव माता, जनको पिता, मनुस्सभूतोव खीणासवो अरहाति अधिप्पेतो. किं पन अरियसावको अञ्ञं जीविता वोरोपेय्याति? एतम्पि अट्ठानं. सचेपि हि भवन्तरगतं अरियसावकं अत्तनो अरियभावं अजानन्तम्पि कोचि एवं वदेय्य ‘‘इमं कुन्थकिपिल्लिकं जीविता वोरोपेत्वा सकलचक्कवाळगब्भे चक्कवत्तिरज्जं पटिपज्जाही’’ति, नेव सो तं जीविता वोरोपेय्य. अथापि नं एवं वदेय्य ‘‘सचे इमं न घातेस्ससि, सीसं ते छिन्दिस्सामा’’ति. सीसमेवस्स छिन्देय्य, न च सो तं घातेय्य. पुथुज्जनभावस्स पन महासावज्जभावदस्सनत्थं अरियसावकस्स च बलदीपनत्थमेतं वुत्तं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – सावज्जो पुथुज्जनभावो, यत्र हि नाम पुथुज्जनो मातुघातादीनिपि आनन्तरियानि करिस्सति. महाबलो च अरियसावको, यो एतानि कम्मानि न करोतीति.

दुट्ठचित्तोति वधकचित्तेन पदुट्ठचित्तो. लोहितं उप्पादेय्याति जीवमानकसरीरे खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि लोहितं उप्पादेय्य. सङ्घं भिन्देय्याति समानसंवासकं समानसीमाय ठितं पञ्चहि कारणेहि सङ्घं भिन्देय्य. वुत्तञ्हेतं ‘‘पञ्चहुपालि आकारेहि सङ्घो भिज्जति. कम्मेन उद्देसेन वोहरन्तो अनुस्सावनेन सलाकग्गाहेना’’ति (परि. ४५८).

तत्थ कम्मेनाति अपलोकनादीसु चतूसु कम्मेसु अञ्ञतरेन कम्मेन. उद्देसेनाति पञ्चसु पातिमोक्खुद्देसेसु अञ्ञतरेन उद्देसेन. वोहरन्तोति कथयन्तो, ताहि ताहि उप्पत्तीहि अधम्मं धम्मोतिआदीनि अट्ठारस भेदकरवत्थूनि दीपेन्तो. अनुस्सावनेनाति ननु तुम्हे जानाथ मय्हं उच्चाकुला पब्बजितभावं बहुस्सुतभावञ्च, मादिसो नाम उद्धम्मं उब्बिनयं सत्थुसासनं गाहेय्याति चित्तम्पि उप्पादेतुं तुम्हाकं युत्तं, किं मय्हं अवीचि नीलुप्पलवनं विय सीतलो, किं अहं अपायतो न भायामीतिआदिना नयेन कण्णमूले वचीभेदं कत्वा अनुस्सावनेन. सलाकग्गाहेनाति एवं अनुस्सावेत्वा तेसं चित्तं उपत्थम्भेत्वा अनिवत्तिधम्मे कत्वा ‘‘गण्हथ इमं सलाक’’न्ति सलाकग्गाहेन.

एत्थ च कम्ममेव उद्देसो वा पमाणं, वोहारानुस्सावनसलाकग्गाहा पन पुब्बभागा. अट्ठारसवत्थुदीपनवसेन हि वोहरन्तेन तत्थ रुचिजननत्थं अनुस्सावेत्वा सलाकाय गाहितायपि अभिन्नोव होति सङ्घो. यदा पन एवं चत्तारो वा अतिरेका वा सलाकं गाहेत्वा आवेणिकं कम्मं वा उद्देसं वा करोन्ति, तदा सङ्घो भिन्नो नाम होति. एवं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो सङ्घं भिन्देय्याति नेतं ठानं विज्जति. एत्तावता मातुघातादीनि पञ्च आनन्तरियकम्मानि दस्सितानि होन्ति, यानि पुथुज्जनो करोति, न अरियसावको, तेसं आविभावत्थं –

कम्मतो द्वारतो चेव, कप्पट्ठितियतो तथा;

पाकसाधारणादीहि, विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

तत्थ कम्मतो ताव – एत्थ हि मनुस्सभूतस्सेव मनुस्सभूतं मातरं वा पितरं वा अपि परिवत्तलिङ्गं जीविता वोरोपेन्तस्स कम्मं आनन्तरियं होति, तस्स विपाकं पटिबाहिस्सामीति सकलचक्कवाळं महाचेतियप्पमाणेहि कञ्चनथूपेहि पूरेत्वापि सकलचक्कवाळं पूरेत्वा निसिन्नभिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वापि बुद्धस्स भगवतो सङ्घाटिकण्णं अमुञ्चन्तो विचरित्वापि कायस्स भेदा निरयमेव उपपज्जति. यो पन सयं मनुस्सभूतो तिरच्छानभूतं मातरं वा पितरं वा, सयं वा तिरच्छानभूतो मनुस्सभूतं, तिरच्छानोयेव वा तिरच्छानभूतं जीविता वोरोपेति, तस्स कम्मं आनन्तरियं न होति, भारियं पन होति, आनन्तरियं आहच्चेव तिट्ठति. मनुस्सजातिकानं पन वसेन अयं पञ्हो कथितो.

तत्थ एळकचतुक्कं सङ्गामचतुक्कं चोरचतुक्कञ्च कथेतब्बं. एळकं मारेमीति अभिसन्धिनापि हि एळकट्ठाने ठितं मनुस्सो मनुस्सभूतं मातरं वा पितरं वा मारेन्तो आनन्तरियं फुसति. एळकाभिसन्धिना पन मातापिताअभिसन्धिना वा एळकं मारेन्तो आनन्तरियं न फुसति. मातापिताअभिसन्धिना मातापितरो मारेन्तो फुसतेव. एसेव नयो इतरस्मिम्पि चतुक्कद्वये. यथा च मातापितूसु, एवं अरहन्तेपि एतानि चतुक्कानि वेदितब्बानि.

मनुस्सअरहन्तमेव मारेत्वा आनन्तरियं फुसति, न यक्खभूतं. कम्मं पन भारियं, आनन्तरियसदिसमेव. मनुस्सअरहन्तस्स च पुथुज्जनकालेयेव सत्थप्पहारे वा विसे वा दिन्नेपि यदि सो अरहत्तं पत्वा तेनेव मरति, अरहन्तघातो होतियेव. यं पन पुथुज्जनकाले दिन्नं दानं अरहत्तं पत्वा परिभुञ्जति, पुथुज्जनस्सेव दिन्नं होति. सेसअरियपुग्गले मारेन्तस्स आनन्तरियं नत्थि. कम्मं पन भारियं, आनन्तरियसदिसमेव.

लोहितुप्पादे तथागतस्स अभेज्जकायताय परूपक्कमेन चम्मच्छेदं कत्वा लोहितपग्घरणं नाम नत्थि. सरीरस्स पन अन्तोयेव एकस्मिंयेव ठाने लोहितं समोसरति. देवदत्तेन पविद्धसिलतो भिज्जित्वा गता सकलिकापि तथागतस्स पादन्तं पहरि, फरसुना पहटो विय पादो अन्तोलोहितोयेव अहोसि. तथा करोन्तस्स आनन्तरियं होति. जीवको पन तथागतस्स रुचिया सत्थकेन चम्मं छिन्दित्वा तम्हा ठाना दुट्ठलोहितं नीहरित्वा फासुमकासि, तथा करोन्तस्स पुञ्ञकम्ममेव होति.

अथ ये च परिनिब्बुते तथागते चेतियं भिन्दन्ति, बोधिं छिन्दन्ति धातुम्हि उपक्कमन्ति, तेसं किं होतीति? भारियं कम्मं होति आनन्तरियसदिसं. सधातुकं पन थूपं वा पटिमं वा बाधमानं बोधिसाखं छिन्दितुं वट्टति. सचेपि तत्थ निलीना सकुणा चेतिये वच्चं पातेन्ति, छिन्दितुं वट्टतियेव. परिभोगचेतियतो हि सरीरचेतियं महन्ततरं. चेतियवत्थुं भिन्दित्वा गच्छन्तं बोधिमूलम्पि छिन्दित्वा हरितुं वट्टति. या पन बोधिसाखा बोधिघरं बाधति, तं गेहरक्खणत्थं छिन्दितुं न लभति, बोधिअत्थञ्हि गेहं, न गेहत्थाय बोधि. आसनघरेपि एसेव नयो. यस्मिं पन आसनघरे धातु निहिता होति, तस्स रक्खणत्थाय बोधिसाखं छिन्दितुं वट्टति. बोधिजग्गनत्थं ओजोहरणसाखं वा पूतिट्ठानं वा छिन्दितुं वट्टतियेव, भगवतो सरीरपटिजग्गने विय पुञ्ञम्पि होति.

सङ्घभेदे सीमट्ठकसङ्घे असन्निपतिते विसुं परिसं गहेत्वा कतवोहारानुस्सावन-सलाकग्गाहस्स कम्मं वा करोन्तस्स, उद्देसं वा उद्दिसन्तस्स भेदो च होति आनन्तरियकम्मञ्च. समग्गसञ्ञाय पन वट्टतीति कम्मं करोन्तस्स भेदोव होति, न आनन्तरियकम्मं, तथा नवतो ऊनपरिसायं. सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन नवन्नं जनानं यो सङ्घं भिन्दति, तस्स आनन्तरियकम्मं होति. अनुवत्तकानं अधम्मवादीनं महासावज्जकम्मं. धम्मवादिनो पन अनवज्जा.

तत्थ नवन्नमेव सङ्घभेदे इदं सुत्तं – ‘‘एकतो उपालि चत्तारो होन्ति, एकतो चत्तारो, नवमो अनुस्सावेति, सलाकं गाहेति ‘अयं धम्मो अयं विनयो इदं सत्थुसासनं, इदं गण्हथ, इमं रोचेथा’ति, एवं खो, उपालि, सङ्घराजि चेव होति सङ्घभेदो च. नवन्नं वा, उपालि, अतिरेकनवन्नं वा सङ्घराजि चेव होति सङ्घभेदो चा’’ति (चूळव. ३५१). एतेसु पन पञ्चसु सङ्घभेदो वचीकम्मं, सेसानि कायकम्मानीति. एवं कम्मतो विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

द्वारतोति सब्बानेव चेतानि कायद्वारतोपि वचीद्वारतोपि समुट्ठहन्ति. पुरिमानि पनेत्थ चत्तारि आणत्तिकविज्जामयपयोगवसेन वचीद्वारतो समुट्ठहित्वापि कायद्वारमेव पूरेन्ति, सङ्घभेदो हत्थमुद्दाय भेदं करोन्तस्स कायद्वारतो समुट्ठहित्वापि वचीद्वारमेव पूरेतीति. एवमेत्थ द्वारतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

कप्पट्ठितियतोति सङ्घभेदोयेव चेत्थ कप्पट्ठितियो. सण्ठहन्ते हि कप्पे कप्पवेमज्झे वा सङ्घभेदं कत्वा कप्पविनासेयेव मुच्चति. सचेपि हि स्वेव कप्पो विनस्सिस्सतीति अज्ज सङ्घभेदं करोति, स्वेव मुच्चति, एकदिवसमेव निरये पच्चति. एवं करणं पन नत्थि. सेसानि चत्तारि कम्मानि आनन्तरियानेव होन्ति, न कप्पट्ठितियानीति एवमेत्थ कप्पट्ठितियतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

पाकतोति येन च पञ्चपे’तानि कम्मानि कतानि होन्ति, तस्स सङ्घभेदोयेव पटिसन्धिवसेन विपच्चति, सेसानि ‘‘अहोसिकम्मं, नाहोसि कम्मविपाको’’ति एवमादीसु सङ्ख्यं गच्छन्ति. सङ्घस्स भेदाभावे लोहितुप्पादो, तदभावे अरहन्तघातो, तदभावे च सचे पिता सीलवा होति, माता दुस्सीला, नो वा तथा सीलवती, पितुघातो पटिसन्धिवसेन विपच्चति. सचे मातापितुघातो, द्वीसुपि सीलेन वा दुस्सीलेन वा समानेसु मातुघातोव पटिसन्धिवसेन विपच्चति. माता हि दुक्करकारिनी बहूपकारा च पुत्तानन्ति एवमेत्थ पाकतोपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

साधारणादीहीति पुरिमानि चत्तारि सब्बेसम्पि गहट्ठपब्बजितानं साधारणानि. सङ्घभेदो पन ‘‘न खो, उपालि भिक्खुनी, सङ्घं भिन्दति, न सिक्खमाना, न सामणेरो, न सामणेरी, न उपासको, न उपासिका सङ्घं भिन्दति, भिक्खु खो, उपालि, पकतत्तो समानसंवासको समानसीमायं ठितो सङ्घं भिन्दती’’ति (चूळव. ३५१) वचनतो वुत्तप्पकारस्स भिक्खुनोव होति, न अञ्ञस्स, तस्मा असाधारणो. आदिसद्देन सब्बेपि ते दुक्खवेदनासहगता दोसमोहसम्पयुत्ता चाति एवमेत्थ साधारणादीहिपि विञ्ञातब्बो विनिच्छयो.

अञ्ञं सत्थारन्ति ‘‘अयं मे सत्था सत्थुकिच्चं कातुं असमत्थो’’ति भवन्तरेपि अञ्ञं तित्थकरं ‘‘अयं मे सत्था’’ति एवं गण्हेय्य, नेतं ठानं विज्जतीति अत्थो.

१२९. एकिस्सा लोकधातुयाति दससहस्सिलोकधातुया. तीणि हि खेत्तानि जातिखेत्तं आणाखेत्तं विसयखेत्तं. तत्थ जातिखेत्तं नाम दससहस्सी लोकधातु. सा हि तथागतस्स मातुकुच्छिओक्कमनकाले निक्खमनकाले सम्बोधिकाले धम्मचक्कप्पवत्तने आयुसङ्खारोस्सज्जने परिनिब्बाने च कम्पति. कोटिसतसहस्सचक्कवाळं पन आणाखेत्तं नाम. आटानाटियमोरपरित्तधजग्गपरित्तरतनपरित्तादीनञ्हि एत्थ आणा वत्तति. विसयखेत्तस्स पन परिमाणं नत्थि. बुद्धानञ्हि ‘‘यावतकं ञाणं तावतकं नेय्यं, यावतकं नेय्यं तावतकं ञाणं, ञाणपरियन्तिकं नेय्यं नेय्यपरियन्तिकं ञाण’’न्ति (पटि. म. ३.५) वचनतो अविसयो नाम नत्थि.

इमेसु पन तीसु खेत्तेसु ठपेत्वा इमं चक्कवाळं अञ्ञस्मिं चक्कवाळे बुद्धा उप्पज्जन्तीति सुत्तं नत्थि, न उप्पज्जन्तीति पन अत्थि. तीणि पिटकानि विनयपिटकं सुत्तन्तपिटकं अभिधम्मपिटकं, तिस्सो सङ्गीतियो महाकस्सपत्थेरस्स सङ्गीति, यसत्थेरस्स सङ्गीति, मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरस्स सङ्गीतीति. इमा तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हे तेपिटके बुद्धवचने इमं चक्कवाळं मुञ्चित्वा अञ्ञत्थ बुद्धा उप्पज्जन्तीति सुत्तं नत्थि, न उप्पज्जन्तीति पन अत्थि.

अपुब्बं अचरिमन्ति अपुरे अपच्छा. एकतो न उप्पज्जन्ति, पुरे वा पच्छा वा उप्पज्जन्तीति वुत्तं होति. तत्थ हि बोधिपल्लङ्के बोधिं अप्पत्वा न उट्ठहिस्सामीति निसिन्नकालतो पट्ठाय याव मातुकुच्छिस्मिं पटिसन्धिग्गहणं, ताव पुब्बेति न वेदितब्बं. बोधिसत्तस्स हि पटिसन्धिग्गहणेन दससहस्सचक्कवाळकम्पनेनेव खेत्तपरिग्गहो कतो, अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति निवारिताव होति. परिनिब्बानकालतो पट्ठाय याव सासपमत्ता धातु तिट्ठति, ताव पच्छाति न वेदितब्बं. धातूसु हि ठितासु बुद्धा ठिताव होन्ति. तस्मा एत्थन्तरे अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति निवारिताव होति. धातुपरिनिब्बाने पन जाते अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति न निवारिता.

तीणि हि अन्तरधानानि नाम परियत्तिअन्तरधानं, पटिवेधअन्तरधानं, पटिपत्तिअन्तरधानन्ति. तत्थ परियत्तीति तीणि पिटकानि. पटिवेधोति सच्चपटिवेधो. पटिपत्तीति पटिपदा. तत्थ पटिवेधो च पटिपत्ति च होतिपि न होतिपि. एकस्मिञ्हि काले पटिवेधधरा भिक्खू बहू होन्ति, एसो भिक्खु पुथुज्जनोति अङ्गुलिं पसारेत्वा दस्सेतब्बो होति. इमस्मिंयेव दीपे एकवारे पुथुज्जनभिक्खु नाम नाहोसि. पटिपत्तिपूरिकापि कदाचि बहू होन्ति कदाचि अप्पा. इति पटिवेधो च पटिपत्ति च होतिपि न होतिपि, सासनट्ठितिया पन परियत्ति पमाणं.

पण्डितो हि तेपिटकं सुत्वा द्वेपि पूरेति. यथा अम्हाकं बोधिसत्तो आळारस्स सन्तिके पञ्चाभिञ्ञा सत्त च समापत्तियो निब्बत्तेत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिया परिकम्मं पुच्छि, सो न जानामीति आह. ततो उदकस्स सन्तिकं गन्त्वा अधिगतं विसेसं संसन्देत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्स परिकम्मं पुच्छि, सो आचिक्खि, तस्स वचनसमनन्तरमेव महासत्तो तं सम्पादेसि, एवमेव पञ्ञवा भिक्खु परियत्तिं सुत्वा द्वेपि पूरेति. तस्मा परियत्तिया ठिताय सासनं ठितं होति.

यदा पन सा अन्तरधायति, तदा पठमं अभिधम्मपिटकं नस्सति. तत्थ पट्ठानं सब्बपठमं अन्तरधायति, अनुक्कमेन पच्छा धम्मसङ्गहो, तस्मिं अन्तरहिते इतरेसु द्वीसु पिटकेसु ठितेसु सासनं ठितमेव होति. तत्थ सुत्तन्तपिटके अन्तरधायमाने पठमं अङ्गुत्तरनिकायो एकादसकतो पट्ठाय याव एकका अन्तरधायति, तदनन्तरं संयुत्तनिकायो चक्कपेय्यालतो पट्ठाय याव ओघतरणा अन्तरधायति, तदनन्तरं मज्झिमनिकायो इन्द्रियभावनतो पट्ठाय याव मूलपरियाया अन्तरधायति, तदनन्तरं दीघनिकायो दसुत्तरतो पट्ठाय याव ब्रह्मजाला अन्तरधायति. एकिस्सापि द्विन्नम्पि गाथानं पुच्छा अद्धानं गच्छति, सासनं धारेतुं न सक्कोति सभियपुच्छा (सु. नि. सभियसुत्तं) विय आळवकपुच्छा (सु. नि. आळवकसुत्तं; सं. नि. १.२४६) विय च. एता किर कस्सपबुद्धकालिका अन्तरा सासनं धारेतुं नासक्खिंसु.

द्वीसु पन पिटकेसु अन्तरहितेसुपि विनयपिटके ठिते सासनं तिट्ठति, परिवारखन्धकेसु अन्तरहितेसु उभतोविभङ्गे ठिते ठितमेव होति. उभतोविभङ्गे अन्तरहिते मातिकाय ठितायपि ठितमेव होति. मातिकाय अन्तरहिताय पातिमोक्खपब्बज्जउपसम्पदासु ठितासु सासनं तिट्ठति. लिङ्गमद्धानं गच्छति, सेतवत्थसमणवंसो पन कस्सपबुद्धकालतो पट्ठाय सासनं धारेतुं नासक्खि. पच्छिमकस्स पन सच्चपटिवेधतो पच्छिमकस्स सीलभेदतो च पट्ठाय सासनं ओसक्कितं नाम होति. ततो पट्ठाय अञ्ञस्स बुद्धस्स उप्पत्ति न वारिताति.

तीणि परिनिब्बानानि नाम किलेसपरिनिब्बानं खन्धपरिनिब्बानं धातुपरिनिब्बानन्ति. तत्थ किलेसपरिनिब्बानं बोधिपल्लङ्के अहोसि, खन्धपरिनिब्बानं कुसिनारायं, धातुपरिनिब्बानं अनागते भविस्सति. सासनस्स किर ओसक्कनकाले इमस्मिं तम्बपण्णिदीपे धातुयो सन्निपतित्वा महाचेतियं गमिस्सन्ति, महाचेतियतो नागदीपे राजायतनचेतियं, ततो महाबोधिपल्लङ्कं गमिस्सन्ति, नागभवनतोपि देवलोकतोपि ब्रह्मलोकतोपि धातुयो महाबोधिपल्लङ्कमेव गमिस्सन्ति. सासपमत्तापि धातु अन्तरा न नस्सिस्सति. सब्बा धातुयो महाबोधिपल्लङ्के रासिभूता सुवण्णक्खन्धो विय एकग्घना हुत्वा छब्बण्णरस्मियो विस्सज्जेस्सन्ति, ता दससहस्सिलोकधातुं फरिस्सन्ति.

ततो दससहस्सचक्कवाळे देवता यो सन्निपतित्वा ‘‘अज्ज सत्था परिनिब्बायति, अज्ज सासनं ओसक्कति, पच्छिमदस्सनं दानि इदं अम्हाक’’न्ति दसबलस्स परिनिब्बुतदिवसतो महन्ततरं कारुञ्ञं करिस्सन्ति. ठपेत्वा अनागामिखीणासवे अवसेसा सकभावेन सण्ठातुं न सक्खिस्सन्ति. धातूसु तेजोधातु उट्ठहित्वा याव ब्रह्मलोका उग्गच्छिस्सति, सासपमत्तायपि धातुया सति एकजालाव भविस्सति, धातूसु परियादानं गतासु पच्छिज्जिस्सति. एवं महन्तं आनुभावं दस्सेत्वा धातूसु अन्तरहितासु सासनं अन्तरहितं नाम होति. याव एवं न अनन्तरधायति, ताव अचरिमं नाम होति. एवं अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्युन्ति नेतं ठानं विज्जति.

कस्मा पन अपुब्बं अचरिमं न उप्पज्जन्तीति. अनच्छरियत्ता. बुद्धा हि अच्छरियमनुस्सा. यथाह – ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति अच्छरियमनुस्सो, कतमो एकपुग्गलो, तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति (अ. नि. १.१७१-१७४).

यदि च द्वे वा चत्तारो वा अट्ठ वा सोळस वा एकतो उप्पज्जेय्युं, न अच्छरिया भवेय्युं. एकस्मिञ्हि विहारे द्विन्नं चेतियानम्पि लाभसक्कारो उळारो न होति भिक्खूपि बहुताय न अच्छरिया जाता, एवं बुद्धापि भवेय्युं. तस्मा न उप्पज्जन्ति.

देसनाय च विसेसाभावतो. यञ्हि सतिपट्ठानादिभेदं धम्मं एको देसेति, अञ्ञेन उप्पज्जित्वापि सोव देसेतब्बो सिया. ततो न अच्छरियो सिया, एकस्मिं पन धम्मं देसेन्ते देसनापि अच्छरिया होति.

विवादाभावतो च. बहूसु च बुद्धेसु उप्पज्जन्तेसु बहूनं आचरियानं अन्तेवासिका विय ‘‘अम्हाकं बुद्धो पासादिको, अम्हाकं बुद्धो मधुरस्सरो लाभी पुञ्ञवा’’ति विवदेय्युं, तस्मापि एवं न उप्पज्जन्ति. अपिचेतं कारणं मिलिन्दरञ्ञा पुट्ठेन नागसेनत्थेरेन वित्थारितमेव. वुत्तञ्हि (मि. प. ५.१.१) –

‘‘तत्थ, भन्ते नागसेन, भासितम्पेतं भगवता ‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्युं, नेतं ठानं विज्जती’ति. देसेन्ता च, भन्ते नागसेन, सब्बेपि तथागता सत्ततिंस बोधिपक्खियधम्मे देसेन्ति, कथयमाना च चत्तारि अरियसच्चानि कथेन्ति, सिक्खापेन्ता च तीसु सिक्खासु सिक्खापेन्ति, अनुसासमाना च अप्पमादपटिपत्तियं अनुसासन्ति. यदि, भन्ते नागसेन, सब्बेसम्पि तथागतानं एका देसना एका कथा एका सिक्खा एका अनुसिट्ठि, केन कारणेन द्वे तथागता एकक्खणे नुप्पज्जन्ति? एकेनपि ताव बुद्धुप्पादेन अयं लोको ओभासजातो. यदि दुतियो बुद्धो भवेय्य, द्विन्नं पभाय अयं लोको भिय्योसोमत्ताय ओभासजातो भवेय्य. ओवदमाना च द्वे तथागता सुखं ओवदेय्युं, अनुसासमाना च सुखं अनुसासेय्युं, तत्थ मे कारणं ब्रूहि, यथाहं निस्संसयो भवेय्यन्ति.

अयं महाराज दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी, एकस्सेव तथागतस्स गुणं धारेति, यदि दुतियो बुद्धो उप्पज्जेय्य, नायं दससहस्सी लोकधातु धारेय्य, चलेय्य कम्पेय्य नमेय्य ओनमेय्य विनमेय्य विकिरेय्य विधमेय्य विद्धंसेय्य, न ठानमुपगच्छेय्य.

यथा, महाराज, नावा एकपुरिससन्धारणी भवेय्य. एकस्मिं पुरिसे अभिरूळ्हे सा नावा समुपादिका भवेय्य. अथ दुतियो पुरिसो आगच्छेय्य तादिसो आयुना वण्णेन वयेन पमाणेन किसथूलेन सब्बङ्गपच्चङ्गेन, सो तं नावं अभिरूहेय्य. अपिनु सा महाराज, नावा द्विन्नम्पि धारेय्याति? न हि, भन्ते, चलेय्य कम्पेय्य नमेय्य ओनमेय्य विनमेय्य विकिरेय्य विधमेय्य विद्धंसेय्य, न ठानमुपगच्छेय्य, ओसीदेय्य उदकेति. एवमेव खो, महाराज, अयं दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी, एकस्सेव तथागतस्स गुणं धारेति, यदि दुतियो बुद्धो उप्पज्जेय्य, नायं दससहस्सी लोकधातु धारेय्य, चलेय्य…पे… न ठानमुपगच्छेय्य.

यथा वा पन महाराज पुरिसो यावदत्थं भोजनं भुञ्जेय्य छादेन्तं यावकण्ठमभिपूरयित्वा, सो धातो पीणितो परिपुण्णो निरन्तरो तन्दिकतो अनोनमितदण्डजातो पुनदेव तत्तकं भोजनं भुञ्जेय्य, अपिनु खो, महाराज, पुरिसो सुखितो भवेय्याति? न हि, भन्ते, सकिं भुत्तोव मरेय्याति. एवमेव खो, महाराज, अयं दससहस्सी लोकधातु एकबुद्धधारणी …पे… न ठानमुपगच्छेय्याति.

किं नु खो, भन्ते नागसेन, अतिधम्मभारेन पथवी चलतीति? इध, महाराज, द्वे सकटा रतनपरिपूरिता भवेय्युं याव मुखसमा. एकस्मा सकटतो रतनं गहेत्वा एकस्मिं सकटे आकिरेय्युं, अपिनु खो तं, महाराज, सकटं द्विन्नम्पि सकटानं रतनं धारेय्याति? न हि, भन्ते, नाभिपि तस्स फलेय्य, अरापि तस्स भिज्जेय्युं, नेमिपि तस्स ओपतेय्य, अक्खोपि तस्स भिज्जेय्याति. किं नु खो, महाराज, अतिरतनभारेन सकटं भिज्जतीति? आम, भन्तेति. एवमेव खो, महाराज, अतिधम्मभारेन पथवी चलतीति.

अपिच महाराज इमं कारणं बुद्धबलपरिदीपनाय ओसारितं, अञ्ञम्पि तत्थ अभिरूपं कारणं सुणोहि, येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति. यदि, महाराज, द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं, तेसं परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य – ‘‘तुम्हाकं बुद्धो अम्हाकं बुद्धो’’ति उभतोपक्खजाता भवेय्युं. यथा, महाराज, द्विन्नं बलवामच्चानं परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य ‘तुम्हाकं अमच्चो अम्हाकं अमच्चो’ति उभतोपक्खजाता होन्ति, एवमेव खो, महाराज, यदि, द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं, तेसं परिसाय विवादो उप्पज्जेय्य ‘तुम्हाकं बुद्धो अम्हाकं बुद्धो’ति उभतोपक्खजाता भवेय्युं. इदं ताव, महाराज, एकं कारणं, येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति.

अपरम्पि, महाराज, उत्तरिं कारणं सुणोहि, येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति. यदि, महाराज, द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे उप्पज्जेय्युं, अग्गो बुद्धोति यं वचनं, तं मिच्छा भवेय्य. जेट्ठो बुद्धोति यं वचनं, तं मिच्छा भवेय्य. सेट्ठो बुद्धोति, विसिट्ठो बुद्धोति, उत्तमो बुद्धोति, पवरो बुद्धोति, असमो बुद्धोति, असमसमो बुद्धोति, अप्पटिसमो बुद्धोति, अप्पटिभागो बुद्धोति, अप्पटिपुग्गलो बुद्धोति यं वचनं, तं मिच्छा भवेय्य. इदम्पि खो त्वं, महाराज, कारणं अत्थतो सम्पटिच्छ, येन कारणेन द्वे सम्मासम्बुद्धा एकक्खणे नुप्पज्जन्ति.

अपिच खो महाराज बुद्धानं भगवन्तानं सभावपकति एसा, यं एकोयेव बुद्धो लोके उप्पज्जति. कस्मा कारणा? महन्तताय सब्बञ्ञुबुद्धगुणानं. अञ्ञम्पि महाराज यं लोके महन्तं, तं एकंयेव होति. पथवी, महाराज, महन्ती, सा एकायेव. सागरो महन्तो, सो एकोयेव. सिनेरु गिरिराजा महन्तो, सो एकोयेव. आकासो महन्तो, सो एकोयेव. सक्को महन्तो, सो एकोयेव. मारो महन्तो, सो एकोयेव. ब्रह्मा महन्तो, सो एकोयेव. तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो महन्तो, सो एकोयेव लोकस्मिं. यत्थ ते उप्पज्जन्ति, तत्थ अञ्ञस्स ओकासो न होति. तस्मा, महाराज, तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो एकोयेव लोकस्मिं उप्पज्जतीति. सुकथितो, भन्ते नागसेन, पञ्हो ओपम्मेहि कारणेही’’ति.

एकिस्सा लोकधातुयाति एकस्मिं चक्कवाळे. हेट्ठा इमिनाव पदेन दसचक्कवाळसहस्सानि गहितानि तानिपि, एकचक्कवाळेनेव परिच्छिन्दितुं वट्टन्ति. बुद्धा हि उप्पज्जमाना इमस्मिंयेव चक्कवाळे उप्पज्जन्ति, उप्पज्जनट्ठाने पन वारिते इतो अञ्ञेसु चक्कवाळेसु नुप्पज्जन्तीति वारितमेव होति.

अपुब्बं अचरिमन्ति एत्थ चक्करतनपातुभावतो पुब्बे पुब्बं, तस्सेव अन्तरधानतो पच्छा चरिमं. तत्थ द्विधा चक्करतनस्स अन्तरधानं होति, चक्कवत्तिनो कालंकिरियतो वा पब्बज्जाय वा. अन्तरधायमानञ्च पन तं कालंकिरियतो वा पब्बज्जतो वा सत्तमे दिवसे अन्तरधायति, ततो परं चक्कवत्तिनो पातुभावो अवारितो.

कस्मा पन एकचक्कवाळे द्वे चक्कवत्तिनो नुप्पज्जन्तीति. विवादुपच्छेदतो अच्छरियभावतो चक्करतनस्स महानुभावतो च. द्वीसु हि उप्पज्जन्तेसु ‘‘अम्हाकं राजा महन्तो अम्हाकं राजा महन्तो’’ति विवादो उप्पज्जेय्य. एकस्मिं दीपे चक्कवत्तीति च एकस्मिं दीपे चक्कवत्तीति च अनच्छरिया भवेय्युं. यो चायं चक्करतनस्स द्विसहस्सदीपपरिवारेसु चतूसु महादीपेसु इस्सरियानुप्पदानसमत्थो महानुभावो, सो परिहायेथ. इति विवादुपच्छेदतो अच्छरियभावतो चक्करतनस्स महानुभावतो च न एकचक्कवाळे द्वे उप्पज्जन्ति.

१३०. यं इत्थी अस्स अरहं सम्मासम्बुद्धोति एत्थ तिट्ठतु ताव सब्बञ्ञुगुणे निब्बत्तेत्वा लोकुत्तारणसमत्थो बुद्धभावो, पणिधानमत्तम्पि इत्थिया न सम्पज्जति.

मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं;

पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता;

अट्ठधम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झतीति. (बु. वं. २.५९) –

इमानि हि पणिधानसम्पत्तिकारणानि. इति पणिधानम्पि सम्पादेतुं असमत्थाय इत्थिया कुतो बुद्धभावोति ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो यं इत्थी अस्स अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति वुत्तं. सब्बाकारपरिपूरो च पुञ्ञुस्सयो सब्बाकारपरिपूरमेव अत्तभावं निब्बत्तेतीति पुरिसोव अरहं होति सम्मासम्बुद्धो.

यं इत्थी राजा अस्स चक्कवत्तीतिआदीसुपि यस्मा इत्थिया कोसोहितवत्थगुय्हतादीनं अभावेन लक्खणानि न परिपूरेन्ति, इत्थिरतनाभावेन सत्तरतनसमङ्गिता न सम्पज्जति, सब्बमनुस्सेहि च अधिको अत्तभावो न होति, तस्मा ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो यं इत्थी राजा अस्स चक्कवत्ती’’ति वुत्तं. यस्मा च सक्कत्तादीनि तीणि ठानानि उत्तमानि, इत्थिलिङ्गञ्च हीनं, तस्मा तस्सा सक्कत्तादीनिपि पटिसिद्धानि.

ननु च यथा इत्थिलिङ्गं, एवं पुरिसलिङ्गम्पि ब्रह्मलोके नत्थि? तस्मा ‘‘यं पुरिसो ब्रह्मत्तं करेय्य, ठानमेतं विज्जती’’तिपि न वत्तब्बं सियाति. नो न वत्तब्बं. कस्मा? इध पुरिसस्स तत्थ निब्बत्तनतो. ब्रह्मत्तन्ति हि महाब्रह्मत्तं अधिप्पेतं. इत्थी च इध झानं भावेत्वा कालं कत्वा ब्रह्मपारिसज्जानं सहब्यतं उपपज्जति, न महाब्रह्मानं, पुरिसो पन तत्थ न उप्पज्जतीति न वत्तब्बो. समानेपि चेत्थ उभयलिङ्गाभावे पुरिससण्ठानाव ब्रह्मानो, न इत्थिसण्ठाना, तस्मा सुवुत्तमेवेतं.

१३१. कायदुच्चरितस्सातिआदीसु यथा निम्बबीजकोसातकीबीजादीनि मधुरफलं न निब्बत्तेन्ति, असातं अमधुरमेव निब्बत्तेन्ति, एवं कायदुच्चरितादीनि मधुरविपाकं न निब्बत्तेन्ति, अमधुरमेव विपाकं निब्बत्तेन्ति. यथा च उच्छुबीजसालिबीजादीनि मधुरं सादुरसमेव फलं निब्बत्तेन्ति, न असातं कटुकं, एवं कायसुचरितादीनि मधुरमेव विपाकं निब्बत्तेन्ति, न अमधुरं. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘यादिसं वपते बीजं, तादिसं हरते फलं;

कल्याणकारी कल्याणं, पापकारी च पापक’’न्ति. (सं. नि. १.२५६);

तस्मा ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो यं कायदुच्चरितस्सा’’तिआदि वुत्तं.

कायदुच्चरितसमङ्गीतिआदीसु समङ्गीति पञ्चविधा समङ्गिता आयूहनसमङ्गिता चेतनासमङ्गिता कम्मसमङ्गिता विपाकसमङ्गिता, उपट्ठानसमङ्गिताति. तत्थ कुसलाकुसलकम्मायूहनक्खणे आयूहनसमङ्गिताति वुच्चति. तथा चेतनासमङ्गिता. याव पन अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव सब्बेपि सत्ता पुब्बे उपचितं विपाकारहं कम्मं सन्धाय ‘‘कम्मसमङ्गिनो’’ति वुच्चन्ति, एसा कम्मसमङ्गिता. विपाकसमङ्गिता विपाकक्खणेयेव वेदितब्बा. याव पन सत्ता अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव नेसं ततो ततो चवित्वा निरये ताव उप्पज्जमानानं अग्गिजाललोहकुम्भिआदीहि उपट्ठानाकारेहि निरयो, गब्भसेय्यकत्तं आपज्जमानानं मातुकुच्छि, देवेसु उप्पज्जमानानं कप्परुक्खविमानादीहि उपट्ठानाकारेहि देवलोकोति एवं उप्पत्तिनिमित्तं उपट्ठाति, इति नेसं इमिना उप्पत्तिनिमित्तउपट्ठानेन अपरिमुत्तता उपट्ठानसमङ्गिता नाम. सा चलति सेसा निच्चला. निरये हि उपट्ठितेपि देवलोको उपट्ठाति, देवलोके उपट्ठितेपि निरयो उपट्ठाति, मनुस्सलोके उपट्ठितेपि तिरच्छानयोनि उपट्ठाति, तिरच्छानयोनिया च उपट्ठितायपि मनुस्सलोको उपट्ठातियेव.

तत्रिदं वत्थु – सोणगिरिपादे किर अचेलविहारे सोणत्थेरो नाम एको धम्मकथिको, तस्स पिता सुनखजीविको अहोसि. थेरो तं पटिबाहन्तोपि संवरे ठपेतुं असक्कोन्तो ‘‘मा नस्सि जरको’’ति महल्लककाले अकामकं पब्बाजेसि. तस्स गिलानसेय्याय निपन्नस्स निरयो उपट्ठाति, सोणगिरिपादतो महन्ता महन्ता सुनखा आगन्त्वा खादितुकामा विय सम्परिवारेसुं. सो महाभयभीतो – ‘‘वारेहि, तात सोण, वारेहि, तात सोणा’’ति आह. किं महाथेराति. न पस्ससि ताताति तं पवत्तिं आचिक्खि. सोणत्थेरो – ‘‘कथञ्हि नाम मादिसस्स पिता निरये निब्बत्तिस्सति, पतिट्ठा’स्स भविस्सामी’’ति सामणेरेहि नानापुप्फानि आहरापेत्वा चेतियङ्गणबोधियङ्गणेसु तलसन्थरणपूजं आसनपूजञ्च कारेत्वा पितरं मञ्चेन चेतियङ्गणं आहरित्वा मञ्चे निसीदापेत्वा – ‘‘अयं महाथेर-पूजा तुम्हाकं अत्थाय कता ‘अयं मे भगवा दुग्गतपण्णाकारो’ति वत्वा भगवन्तं वन्दित्वा चित्तं पसादेही’’ति आह. सो महाथेरो पूजं दिस्वा तथा करोन्तो चित्तं पसादेसि, तावदेवस्स देवलोको उपट्ठासि, नन्दनवन-चित्तलतावन-मिस्सकवन-फारुसकवनविमानानि चेव नाटकानि च परिवारेत्वा ठितानि विय अहेसुं. सो ‘‘अपेथ अपेथ सोणा’’ति आह. किमिदं थेराति? एता ते, तात, मातरो आगच्छन्तीति. थेरो ‘‘सग्गो उपट्ठितो महाथेरस्सा’’ति चिन्तेसि. एवं उपट्ठानसमङ्गिता चलतीति वेदितब्बा. एतासु समङ्गितासु इध आयूहनचेतनाकम्मसमङ्गितावसेन कायदुच्चरितसमङ्गीतिआदि वुत्तं.

१३२. एवं वुत्ते आयस्मा आनन्दोति ‘‘एवं भगवता इमस्मिं सुत्ते वुत्ते थेरो आदितो पट्ठाय सब्बसुत्तं समन्नाहरित्वा एवं सस्सिरिकं कत्वा देसितसुत्तस्स नाम भगवता नामं न गहितं. हन्दस्स नामं गण्हापेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा भगवन्तं एतदवोच.

तस्मा तिह त्वन्तिआदीसु अयं अत्थयोजना –

आनन्द, यस्मा इमस्मिं धम्मपरियाये ‘‘अट्ठारस खो इमा, आनन्द, धातुयो, छ इमा, आनन्द, धातुयो’’ति एवं बहुधातुयो विभत्ता, तस्मा तिह त्वं इमं धम्मपरियायं बहुधातुकोतिपि नं धारेहि. यस्मा पनेत्थ धातुआयतनपटिच्चसमुप्पादट्ठानाट्ठानवसेन चत्तारो परिवट्टा कथिता, तस्मा चतुपरिवट्टोतिपि नं धारेहि. यस्मा च आदासं ओलोकेन्तस्स मुखनिमित्तं विय इमं धम्मपरियायं ओलोकेन्तस्स एते धातुआदयो अत्था पाकटा होन्ति, तस्मा धम्मादासोतिपि नं धारेहि. यस्मा च यथा नाम परसेनमद्दना योधा सङ्गामतूरियं पग्गहेत्वा परसेनं पविसित्वा सपत्ते मद्दित्वा अत्तनो जयं गण्हन्ति, एवमेव किलेससेनमद्दना योगिनो इध वुत्तवसेन विपस्सनं पग्गहेत्वा किलेसे मद्दित्वा अत्तनो अरहत्तजयं गण्हन्ति, तस्मा अमतदुन्दुभीतिपि नं धारेहि. यस्मा च यथा सङ्गामयोधा पञ्चावुधं गहेत्वा परसेनं विद्धंसेत्वा जयं गण्हन्ति, एवं योगिनोपि इध वुत्तं विपस्सनावुधं गहेत्वा किलेससेनं विद्धंसेत्वा अरहत्तजयं गण्हन्ति. तस्मा अनुत्तरो सङ्गामविजयोतिपि नं धारेहीति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

बहुधातुकसुत्तवण्णना निट्ठिता.