७. वत्थसुत्तवण्णना
७०. एवं मे सुतन्ति वत्थसुत्तं. तत्थ सेय्यथापि, भिक्खवे, वत्थन्ति उपमावचनमेवेतं. उपमं करोन्तो च भगवा कत्थचि पठमंयेव उपमं दस्सेत्वा पच्छा अत्थं दस्सेति, कत्थचि पठममत्थं दस्सेत्वा पच्छा उपमं, कत्थचि उपमाय अत्थं परिवारेत्वा दस्सेति, कत्थचि अत्थेन उपमं.
तथा हेस – ‘‘सेय्यथापिस्सु, भिक्खवे, द्वे अगारा सद्वारा, तत्थ चक्खुमा पुरिसो मज्झे ठितो पस्सेय्या’’ति (म. नि. ३.२६१) सकलम्पि देवदूतसुत्तं उपमं पठमं दस्सेत्वा पच्छा अत्थं दस्सेन्तो आह. ‘‘तिरोकुट्टं तिरोपाकारं तिरोपब्बतं असज्जमानो गच्छति, सेय्यथापि आकासे’’तिआदिना (दी. नि. १.२३८; पटि. म. १.१०२) पन नयेन सकलम्पि इद्धिविधमत्थं पठमं दस्सेत्वा पच्छा उपमं दस्सेन्तो आह. ‘‘सेय्यथापि ब्राह्मणपुरिसो सारत्थिको सारगवेसी’’तिआदिनाव (म. नि. १.३१८) नयेन सकलम्पि चूळसारोपमसुत्तं उपमाय अत्थं परिवारेत्वा दस्सेन्तो आह. ‘‘इध पन, भिक्खवे, एकच्चे कुलपुत्ता धम्मं परियापुणन्ति सुत्तं…पे… सेय्यथापि, भिक्खवे, पुरिसो अलगद्दत्थिको’’तिआदिना (म. नि. १.२३८) नयेन सकलम्पि अलगद्दसुत्तं महासारोपमसुत्तन्ति एवमादीनि सुत्तानि अत्थेन उपमं परिवारेत्वा दस्सेन्तो आह.
स्वायं इध पठमं उपमं दस्सेत्वा पच्छा अत्थं दस्सेति. कस्मा पनेवं भगवा दस्सेतीति? पुग्गलज्झासयेन वा देसनाविलासेन वा. ये हि पुग्गला पठमं उपमं दस्सेत्वा वुच्चमानमत्थं सुखेन पटिविज्झन्ति, तेसं पठमं उपमं दस्सेति. एस नयो सब्बत्थ. यस्सा च धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता देसनाविलासं पत्तो होति, तस्सा सुप्पटिविद्धा. तस्मा एस देसनाविलासम्पत्तो धम्मिस्सरो धम्मराजा, सो यथा यथा इच्छति, तथा तथा धम्मं देसेतीति एवं इमिना पुग्गलज्झासयेन वा देसनाविलासेन वा एवं दस्सेतीति वेदितब्बो.
तत्थ वत्थन्ति पकतिपरिसुद्धं वत्थं. संकिलिट्ठं मलग्गहितन्ति आगन्तुकेन पंसुरजादिना संकिलेसेन संकिलिट्ठं, सेदजल्लिकादिना मलेन गहितत्ता मलग्गहितं. रङ्गजातेति एत्थ रङ्गमेव रङ्गजातं. उपसंहरेय्याति उपनामेय्य. यदि नीलकायाति नीलकाय वा, नीलकत्थाय वाति वुत्तं होति. एवं सब्बत्थ. रजको हि नीलकत्थाय उपसंहरन्तो कंसनीलपलासनीलादिके नीलरङ्गे उपसंहरति. पीतकत्थाय उपसंहरन्तो कणिकारपुप्फसदिसे पीतकरङ्गे. लोहितकत्थाय उपसंहरन्तो बन्धुजीवकपुप्फसदिसे लोहितकरङ्गे. मञ्जिट्ठकत्थाय उपसंहरन्तो कणवीरपुप्फसदिसे मन्दरत्तरङ्गे. तेन वुत्तं ‘‘यदि नीलकाय…पे… यदि मञ्जिट्ठकाया’’ति.
दुरत्तवण्णमेवस्साति दुट्ठु रञ्जितवण्णमेव अस्स. अपरिसुद्धवण्णमेवस्साति नीलवण्णोपिस्स परिसुद्धो न भवेय्य, सेसवण्णोपि. तादिसञ्हि वत्थं नीलकुम्भिया पक्खित्तम्पि सुनीलं न होति, सेसकुम्भीसु पक्खित्तम्पि पीतकादिवण्णं न होति, मिलातनील कुरण्ड-कणिकार-बन्धुजीवक-कणवीरपुप्फवण्णमेव होति. तं किस्स हेतूति तं वत्थं किस्स हेतु किं कारणा ईदिसं होति, तस्मिं वा वत्थे रङ्गजातं किस्स हेतु ईदिसं दुरत्तवण्णं अपरिसुद्धवण्णं होतीति? यस्मा पनस्स वत्थस्स संकिलिट्ठभावोयेवेत्थ कारणं, न अञ्ञं किञ्चि, तस्मा ‘‘अपरिसुद्धत्ता, भिक्खवे, वत्थस्सा’’ति आह.
एवमेव खोति उपमासम्पटिपादनं. चित्ते संकिलिट्ठेति चित्तम्हि संकिलिट्ठम्हि. कस्मा पन भगवा संकिलिट्ठवत्थेन ओपम्मं अकासीति चे, वायाममहप्फलदस्सनत्थं. यथा हि आगन्तुकेहि मलेहि संकिलिट्ठं वत्थं पकतिया पण्डरत्ता पुन धोवीयमानं पण्डरं होति, न तत्थ जातिकाळके विय एळकलोमे वायामो निप्फलो होति, एवं चित्तम्पि आगन्तुकेहि किलेसेहि संकिलिट्ठं. पकतिया पन तं सकलेपि पटिसन्धिभवङ्गवारे पण्डरमेव. यथाह – ‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठ’’न्ति (अ. नि. १.५१). तं विसोधीयमानं सक्का पभस्सरतरं कातुं, न तत्थ वायामो निप्फलोति एवं वायाममहप्फलदस्सनत्थं संकिलिट्ठवत्थेन ओपम्मं अकासीति वेदितब्बो.
दुग्गति पाटिकङ्खाति ईदिसे चित्ते दुग्गति पाटिकङ्खितब्बा, दुग्गतिं एव एस पापुणिस्सति, नाञ्ञन्ति एवं दुग्गति इच्छितब्बा, अवस्सं भावीति वुत्तं होति. सा चायं दुग्गति नाम पटिपत्तिदुग्गति, गतिदुग्गतीति दुविधा होति. पटिपत्तिदुग्गतिपि अगारियपटिपत्तिदुग्गति, अनगारियपटिपत्तिदुग्गतीति दुविधा होति.
अगारियो हि संकिलिट्ठचित्तो पाणम्पि हनति, अदिन्नम्पि आदियति, सकलेपि दस अकुसलकम्मपथे पूरेति, अयमस्स अगारियपटिपत्तिदुग्गति. सो तत्थ ठितो कायस्स भेदा निरयम्पि गच्छति, तिरच्छानयोनिम्पि, पेत्तिविसयम्पि गच्छति, अयमस्स गतिदुग्गति.
अनगारियोपि इमस्मिं सासने पब्बजितो संकिलिट्ठचित्तो दूतेय्यपहिणगमनं गच्छति, वेज्जकम्मं करोति, सङ्घभेदाय चेतियभेदाय परक्कमति, वेळुदानादीहि जीविकं कप्पेति, सकलम्पि अनाचारं अगोचरञ्च परिपूरेति, अयमस्स अनगारियपटिपत्तिदुग्गति.सो तत्थ ठितो कायस्स भेदा निरयम्पि गच्छति, तिरच्छानयोनिम्पि, पेत्तिविसयम्पि गच्छति समणयक्खो नाम होति समणपेतो, आदित्तेहि सङ्घाटिआदीहि सम्पज्जलितकायो अट्टस्सरं करोन्तो विचरति, अयमस्स गतिदुग्गति.
सेय्यथापीति सुक्कपक्खं दस्सेतुमारद्धो, तस्सत्थो कण्हपक्खे वुत्तपच्चनीकेनेव वेदितब्बो. एत्थापि च सुगति नाम पटिपत्तिसुगति गतिसुगतीति दुविधा होति. पटिपत्तिसुगतिपि अगारियपटिपत्तिसुगति अनगारियपटिपत्तिसुगतीति दुविधा होति. अगारियो हि परिसुद्धचित्तो पाणातिपातापि विरमति, अदिन्नादानापि, सकलेपि दस कुसलकम्मपथे परिपूरेति, अयमस्स अगारियपटिपत्तिसुगति. सो तत्थ ठितो कायस्स भेदा मनुस्समहन्ततम्पि देवमहन्ततम्पि उपपज्जति, अयमस्स गतिसुगति.
अनगारियोपि इमस्मिं सासने पब्बजित्वा परिसुद्धचित्तो चतुपारिसुद्धिसीलं सोधेति, तेरस धुतङ्गानि समादियति, अट्ठतिंसारम्मणेसु अत्तनो अनुकूलकम्मट्ठानं गहेत्वा पन्तसेनासने पटिसेवमानो कसिणपरिकम्मं कत्वा झानसमापत्तियो निब्बत्तेति, सोतापत्तिमग्गं भावेति…पे… अनागामिमग्गं भावेति, अयमस्स अनगारियपटिपत्तिसुगति. सो तत्थ ठितो कायस्स भेदा मनुस्सलोके वा तीसु महाकुलेसु, छसु वा कामावचरदेवेसु, दससु वा ब्रह्मभवनेसु, पञ्चसु वा सुद्धावासेसु, चतूसु वा आरुप्पेसु उपपज्जति, अयमस्स गतिसुगतीति.
७१. एवं संकिलिट्ठे चित्ते दुग्गति पाटिकङ्खा, असंकिलिट्ठे च सुगतीति वत्वा इदानि येहि उपक्किलेसेहि चित्तं संकिलिट्ठं होति, ते दस्सेन्तो कतमे च, भिक्खवे, चित्तस्स उपक्किलेसा? अभिज्झा विसमलोभोतिआदिमाह.
तत्थ सकभण्डे छन्दरागो अभिज्झा, परभण्डे विसमलोभो. अथ वा सकभण्डे वा परभण्डे वा होतु, युत्तपत्तट्ठाने छन्दरागो अभिज्झा, अयुत्तापत्तट्ठाने विसमलोभो. थेरो पनाह ‘‘किस्स विनिब्भोगं करोथ, युत्ते वा अयुत्ते वा होतु, ‘रागो विसमं दोसो विसमं मोहो विसम’न्ति (विभ. ९२४) वचनतो न कोचि लोभो अविसमो नाम, तस्मा लोभोयेव अभिज्झायनट्ठेन अभिज्झा, विसमट्ठेन विसमं, एकत्थमेतं ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति. सो पनेस अभिज्झाविसमलोभो उप्पज्जित्वा चित्तं दूसेति, ओभासितुं न देति. तस्मा ‘‘चित्तस्स उपक्किलेसो’’ति वुच्चति.
यथा चेस, एवं नवविधआघातवत्थुसम्भवो ब्यापादो. दसविधआघातवत्थुसम्भवो कोधो. पुनप्पुनं चित्तपरियोनन्धनो उपनाहो. अगारियस्स वा अनगारियस्स वा सुकतकरणविनासनो मक्खो. अगारियोपि हि केनचि अनुकम्पकेन दलिद्दो समानो उच्चे ठाने ठपितो, अपरेन समयेन ‘‘किं तया मय्हं कत’’न्ति तस्स सुकतकरणं विनासेति. अनगारियोपि सामणेरकालतो पभुति आचरियेन वा उपज्झायेन वा चतूहि पच्चयेहि उद्देसपरिपुच्छाहि च अनुग्गहेत्वा धम्मकथानयपकरणकोसल्लादीनि सिक्खापितो, अपरेन समयेन राजराजमहामत्तादीहि सक्कतो गरुकतो आचरियुपज्झायेसु अचित्तीकतो चरमानो ‘‘अयं अम्हेहि दहरकाले एवं अनुग्गहितो संवड्ढितो च, अथ पनिदानि निस्सिनेहो जातो’’ति वुच्चमानो ‘‘किं मय्हं तुम्हेहि कत’’न्ति तेसं सुकतकरणं विनासेति, तस्स सो सुकतकरणविनासनो मक्खो उप्पज्जित्वा चित्तं दूसेति, ओभासितुं न देति. तस्मा ‘‘चित्तस्स उपक्किलेसो’’ति वुच्चति.
यथा चायं, एवं बहुस्सुतेपि पुग्गले अज्झोत्थरित्वा ‘‘ईदिसस्स चेव बहुस्सुतस्स अनियता गति, तव वा मम वा को विसेसो’’तिआदिना नयेन उप्पज्जमानो युगग्गाहगाही पळासो. परेसं सक्कारादीनि खीयना इस्सा. अत्तनो सम्पत्तिया परेहि साधारणभावं असहमानं मच्छरियं. वञ्चनिकचरियभूता माया. केराटिकभावेन उप्पज्जमानं साठेय्यं. केराटिको हि आयतनमच्छो विय होति. आयतनमच्छो नाम किर मच्छानं नङ्गुट्ठं दस्सेति सप्पानं सीसं, ‘‘तुम्हेहि सदिसो अह’’न्ति जानापेतुं. एवमेव केराटिको पुग्गलो यं यं सुत्तन्तिकं वा आभिधम्मिकं वा उपसङ्कमति, तं तं एवं वदति ‘‘अहं तुम्हाकं बद्धचरो, तुम्हे मय्हं अनुकम्पका, नाहं तुम्हे मुञ्चामी’’ति ‘‘एवमेते ‘सगारवो अयं अम्हेसु सप्पतिस्सो’ति मञ्ञिस्सन्ती’’ति. तस्सेतं केराटिकभावेन उप्पज्जमानं साठेय्यं उप्पज्जित्वा चित्तं दूसेति, ओभासितुं न देति. तस्मा ‘‘चित्तस्स उपक्किलेसो’’ति वुच्चति.
यथा चेतं, एवं वातभरितभस्तसदिसथद्धभावपग्गहितसिरअनिवातवुत्तिकारकरणो थम्भो. तदुत्तरिकरणो सारम्भो. सो दुविधेन लब्भति अकुसलवसेन चेव कुसलवसेन च. तत्थ अगारियस्स परेन कतं अलङ्कारादिं दिस्वा तद्दिगुणकरणेन उप्पज्जमानो, अनगारियस्स च यत्तकं यत्तकं परो परियापुणाति वा कथेति वा, मानवसेन तद्दिगुणतद्दिगुणकरणेन उप्पज्जमानो अकुसलो. अगारियस्स पन परं एकं सलाकभत्तं देन्तं दिस्वा अत्तना द्वे वा तीणि वा दातुकामताय उप्पज्जमानो, अनगारियस्स च परेन एकनिकाये गहिते मानं अनिस्साय केवलं तं दिस्वा अत्तना आलसियं अभिभुय्य द्वे निकाये गहेतुकामताय उप्पज्जमानो कुसलो. इध पन अकुसलो अधिप्पेतो. अयञ्हि उप्पज्जित्वा चित्तं दूसेति, ओभासितुं न देति. तस्मा ‘‘चित्तस्स उपक्किलेसो’’ति वुच्चति.
यथा चायं, एवं जातिआदीनि निस्साय चित्तस्स उण्णतिवसेन पवत्तमानो मानो, अच्चुण्णतिवसेन अतिमानो, मदग्गहणाकारो मदो, कामगुणेसु चित्तवोस्सग्गवसेन उप्पज्जमानो पमादो उप्पज्जित्वा चित्तं दूसेति, ओभासितुं न देति. तस्मा ‘‘चित्तस्स उपक्किलेसो’’ति वुच्चति.
कस्मा पन भगवा उपक्किलेसं दस्सेन्तो लोभमादिं कत्वा दस्सेतीति? तस्स पठमुप्पत्तितो. सब्बसत्तानञ्हि यत्थ कत्थचि उपपन्नानं अन्तमसो सुद्धावासभूमियम्पि सब्बपठमं भवनिकन्तिवसेन लोभो उप्पज्जति, ततो अत्तनो अत्तनो अनुरूपपच्चयं पटिच्च यथासम्भवं इतरे, न च एते सोळसेव चित्तस्स उपक्किलेसा, एतेन पन नयेन सब्बेपि किलेसा गहितायेव होन्तीति वेदितब्बा.
७२. एत्तावता संकिलेसं दस्सेत्वा इदानि वोदानं दस्सेन्तो स खो सो, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ इति विदित्वाति एवं जानित्वा. पजहतीति समुच्छेदप्पहानवसेन अरियमग्गेन पजहति. तत्थ किलेसपटिपाटिया मग्गपटिपाटियाति द्विधा पहानं वेदितब्बं. किलेसपटिपाटिया ताव अभिज्झाविसमलोभो थम्भो सारम्भो मानो अतिमानो मदोति इमे छ किलेसा अरहत्तमग्गेन पहीयन्ति. ब्यापादो कोधो उपनाहो पमादोति इमे चत्तारो किलेसा अनागामिमग्गेन पहीयन्ति. मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यन्ति इमे छ सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्तीति. मग्गपटिपाटिया पन, सोतापत्तिमग्गेन मक्खो पळासो इस्सा मच्छरियं माया साठेय्यन्ति इमे छ पहीयन्ति. अनागामिमग्गेन ब्यापादो कोधो उपनाहो पमादोति इमे चत्तारो. अरहत्तमग्गेन अभिज्झाविसमलोभो थम्भो सारम्भो मानो अतिमानो मदोति इमे छ पहीयन्तीति.
इमस्मिं पन ठाने इमे किलेसा सोतापत्तिमग्गवज्झा वा होन्तु, सेसमग्गवज्झा वा, अथ खो अनागामिमग्गेनेव पहानं सन्धाय ‘‘अभिज्झाविसमलोभं चित्तस्स उपक्किलेसं पजहती’’तिआदिमाहाति वेदितब्बा. अयमेत्थ पवेणिमग्गागतो सम्भवो, सो च उपरि चतुत्थमग्गस्सेव निद्दिट्ठत्ता युज्जति, ततियमग्गेन पहीनावसेसानञ्हि विसमलोभादीनं तेन पहानं होति, सेसानं इमिनाव. येपि हि सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ति, तेपि तंसमुट्ठापकचित्तानं अप्पहीनत्ता अनागामिमग्गेनेव सुप्पहीना होन्तीति. केचि पन पठममग्गेन चेत्थ पहानं वण्णयन्ति, तं पुब्बापरेन न सन्धियति. केचि विक्खम्भनप्पहानम्पि, तं तेसं इच्छामत्तमेव.
७३. यतो खो, भिक्खवेति एत्थ यतोति यम्हि काले. पहीनो होतीति अनागामिमग्गक्खणे पहानं सन्धायेवाह.
७४. सो बुद्धे अवेच्चप्पसादेनाति एतं ‘‘यतो खो, भिक्खवे, अभिज्झाविसमलोभो पहीनो होति, सो बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होती’’ति एवं एकमेकेन पदेन योजेतब्बं. इमस्स हि भिक्खुनो अनागामिमग्गेन लोकुत्तरप्पसादो आगतो, अथस्स अपरेन समयेन बुद्धगुणे धम्मगुणे सङ्घगुणे च अनुस्सरतो लोकियो उप्पज्जति, तमस्स सब्बम्पि लोकियलोकुत्तरमिस्सकं पसादं दस्सेन्तो भगवा ‘‘बुद्धे अवेच्चप्पसादेना’’तिआदिमाह.
तत्थ अवेच्चप्पसादेनाति बुद्धधम्मसङ्घगुणानं याथावतो ञातत्ता अचलेन अच्चुतेन पसादेन. इदानि यथा तस्स भिक्खुनो अनुस्सरतो सो अवेच्चप्पसादो उप्पन्नो, तं विधिं दस्सेन्तो ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना नयेन तीणि अनुस्सतिट्ठानानि वित्थारेसि. तेसं अत्थवण्णना सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे अनुस्सतिकथायं वुत्ता.
७५. एवमस्स लोकियलोकुत्तरमिस्सकं पसादं दस्सेत्वा इदानि किलेसप्पहानं अवेच्चप्पसादसमन्नागतञ्च पच्चवेक्खतो उप्पज्जमानं सोमनस्सादिआनिसंसं दस्सेन्तो यथोधि खो पनस्सातिआदिमाह. अनागामिस्स हि पच्चन्ते वुट्ठितं चोरुपद्दवं वूपसमेत्वा तं पच्चवेक्खतो महानगरे वसन्तस्स रञ्ञो विय इमे चिमे च मम किलेसा पहीनाति अत्तनो किलेसप्पहानं पच्चवेक्खतो बलवसोमनस्सं उप्पज्जति. तं दस्सेन्तो भगवा ‘‘यथोधि खो पनस्सा’’तिआदिमाह.
तस्सत्थो – य्वायं अनागामी भिक्खु एवं ‘‘बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति…पे… धम्मे…पे… सङ्घे…पे… अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्सा’’ति, तस्स यथोधि खो चत्तं होति पटिनिस्सट्ठं, सकसकओधिवसेन चत्तमेव होति, तं तं किलेसजातं वन्तं मुत्तं पहीनं पटिनिस्सट्ठं. सकसकओधिवसेनाति द्वे ओधी किलेसोधि च मग्गोधि च. तत्थ किलेसोधिवसेनापि ये किलेसा यं मग्गवज्झा, ते अञ्ञमग्गवज्झेहि अमिस्सा हुत्वा सकेनेव ओधिना पहीना. मग्गोधिवसेनापि ये किलेसा येन मग्गेन पहातब्बा, तेन तेयेव पहीना होन्ति. एवं सकसकओधिवसेन तं तं किलेसजातं चत्तमेव होति पटिनिस्सट्ठं, तं पच्चवेक्खित्वा च लद्धसोमनस्सो ततुत्तरिपि सो ‘‘बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतोम्ही’’ति लभति अत्थवेदन्ति सम्बन्धो.
यतोधि खोतिपि पाठो. तस्स वसेन अयमत्थो, अस्स भिक्खुनो यतोधि खो पन चत्तं होति पटिनिस्सट्ठं. तत्थ यतोति कारणवचनं, यस्माति वुत्तं होति. ओधीति हेट्ठा तयो मग्गा वुच्चन्ति. कस्मा? ते हि ओधिं कत्वा कोट्ठासं कत्वा उपरिमग्गेन पहातब्बकिलेसे ठपेत्वा पजहन्ति, तस्मा ओधीति वुच्चन्ति. अरहत्तमग्गो पन किञ्चि किलेसं अनवसेसेत्वा पजहति, तस्मा अनोधीति वुच्चति. इमस्स च भिक्खुनो हेट्ठामग्गत्तयेन चत्तं. तेन वुत्तं ‘‘यतोधि खो पनस्स चत्तं होती’’ति. तत्थ खो पनाति निपातमत्तं. अयं पन पिण्डत्थो. यस्मा अस्स ओधि चत्तं होति पटिनिस्सट्ठं, तस्मा तं पच्चवेक्खित्वा च लद्धसोमनस्सो ततुत्तरिपि सो ‘‘बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतोम्ही’’ति लभति अत्थवेदन्ति यथापाळि नेतब्बं.
तत्थ चत्तन्ति इदं सकभावपरिच्चजनवसेन वुत्तं. वन्तन्ति इदं पन अनादियनभावदस्सनवसेन. मुत्तन्ति इदं सन्ततितो विनिमोचनवसेन. पहीनन्ति इदं मुत्तस्सपि क्वचि अनवट्ठानदस्सनवसेन. पटिनिस्सट्ठन्ति इदं पुब्बे आदिन्नपुब्बस्स पटिनिस्सग्गदस्सनवसेन पटिमुखं वा निस्सट्ठभावदस्सनवसेन भावनाबलेन अभिभुय्य निस्सट्ठभावदस्सनवसेनाति वुत्तं होति. लभति अत्थवेदं लभति धम्मवेदन्ति एत्थ बुद्धादीसु अवेच्चप्पसादोयेव अरणीयतो अत्थो, उपगन्तब्बतोति वुत्तं होति. धारणतो धम्मो, विनिपतितुं अप्पदानतोति वुत्तं होति. वेदोति गन्थोपि ञाणम्पि सोमनस्सम्पि. ‘‘तिण्णं वेदानं पारगू’’तिआदीसु (दी. नि. १.२५६) हि गन्थो ‘‘वेदो’’ति वुच्चति. ‘‘यं ब्राह्मणं वेदगुमाभिजञ्ञा, अकिञ्चनं कामभावे असत्त’’न्तिआदीसु (सु. नि. १०६५) ञाणं. ‘‘ये वेदजाता विचरन्ति लोके’’तिआदीसु सोमनस्सं. इध पन सोमनस्सञ्च सोमनस्ससम्पयुत्तञाणञ्च अधिप्पेतं, तस्मा ‘‘लभति अत्थवेदं लभति धम्मवेदन्ति अवेच्चप्पसादारम्मणसोमनस्सञ्च सोमनस्समयञाणञ्च लभती’’ति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.
अथ वा अत्थवेदन्ति अवेच्चप्पसादं पच्चवेक्खतो उप्पन्नं वुत्तप्पकारमेव वेदं. धम्मवेदन्ति अवेच्चप्पसादस्स हेतुं ओधिसो किलेसप्पहानं पच्चवेक्खतो उप्पन्नं वुत्तप्पकारमेव वेदन्ति एवम्पि एत्थ अत्थो वेदितब्बो. वुत्तञ्हेतं ‘‘हेतुम्हि ञाणं धम्मपटिसम्भिदा, हेतुफले ञाणं अत्थपटिसम्भिदा’’ति (विभ. ७१८-७१९). धम्मूपसंहितं पामोज्जन्ति तमेव अत्थञ्च धम्मञ्च अत्थधम्मानिसंसभूतं वेदञ्च पच्चवेक्खतो उप्पन्नं पामोज्जं. तञ्हि अनवज्जलक्खणेन पच्चवेक्खणाकारप्पवत्तेन धम्मेन उपसञ्हितन्ति वुच्चति. पमुदितस्स पीति जायतीति इमिना पामोज्जेन पमुदितस्स निरामिसा पीति जायति. पीतिमनस्साति ताय पीतिया पीणितमनस्स. कायो पस्सम्भतीति कायोपि पस्सद्धो होति वूपसन्तदरथो. पस्सद्धकायो सुखन्ति एवं वूपसन्तकायदरथो चेतसिकं सुखं पटिसंवेदेति. चित्तं समाधियतीति चित्तं सम्मा आधियति अप्पितं विय अचलं तिट्ठति.
७६. एवमस्स किलेसप्पहानं अवेच्चप्पसादसमन्नागतं पच्चवेक्खतो उप्पज्जमानं सोमनस्सादिआनिसंसं दस्सेत्वा इदानि ‘‘यथोधि खो पन मे’’ति वारेन तस्स पच्चवेक्खणाय पवत्ताकारं पकासेत्वा तस्सेव अनागामिमग्गानुभावसूचकं फलं दस्सेन्तो स खो सो, भिक्खवेतिआदिमाह.
तत्थ एवंसीलोति तस्स अनागामिमग्गसम्पयुत्तं सीलक्खन्धं दस्सेति. एवंधम्मो एवंपञ्ञोति तंसम्पयुत्तमेव समाधिक्खन्धं पञ्ञाक्खन्धञ्च दस्सेति. सालीनन्ति लोहितसालिगन्धसालिआदीनं अनेकरूपानं. पिण्डपातन्ति ओदनं. विचितकाळकन्ति अपनीतकाळकं. नेवस्स तं होति अन्तरायायाति तस्स एवंविधस्स भिक्खुनो तं वुत्तप्पकारपिण्डपातभोजनं मग्गस्स वा फलस्स वा नेव अन्तरायाय होति, पटिलद्धगुणस्स हि तं किमन्तरायं करिस्सति? योपिस्स अप्पटिलद्धो चतुत्थमग्गो च फलं च तप्पटिलाभाय विपस्सनं आरभतोपि नेवस्स तं होति अन्तरायाय, अन्तरायं कातुं असमत्थमेव होति. कस्मा? वुत्तप्पकारसीलधम्मपञ्ञासङ्गहेन मग्गेन विसुद्धचित्तत्ता.
यस्मा चेत्थ एतदेव कारणं, तस्मा तदनुरूपं उपमं दस्सेन्तो सेय्यथापीतिआदिमाह.
तत्थ अच्छन्ति विप्पसन्नं. परिसुद्धं मलविगमेन. परियोदातं पभस्सरताय. उक्कामुखन्ति सुवण्णकारानं मूसामुखं. सुवण्णकारानं मूसा हि इध उक्का, अञ्ञत्थ पन दीपिकादयोपि वुच्चन्ति. ‘‘उक्कासु धारीयमानासू’’ति (दी. नि. १.१५९) हि आगतट्ठाने दीपिका ‘‘उक्का’’ति वुच्चति. ‘‘उक्कं बन्धेय्य, उक्कं बन्धित्वा उक्कामुखं आलिम्पेय्या’’ति (म. नि. ३.३६०) आगतट्ठाने अङ्गारकपल्लं. ‘‘कम्मारानं यथा उक्का, अन्तो झायति नो बही’’ति (जा. २.२२.६४९) आगतट्ठाने कम्मारुद्धनं. ‘‘एवंविपाको उक्कापातो भविस्सती’’ति (दी. नि. १.२४) आगतट्ठाने वातवेगो ‘‘उक्का’’ति वुच्चति. इमस्मिं पन ठाने अञ्ञेसु च एवरूपेसु ‘‘सण्डासेन जातरूपं गहेत्वा उक्कामुखे पक्खिपती’’ति आगतट्ठानेसु सुवण्णकारानं मूसा ‘‘उक्का’’ति वेदितब्बा.
तत्रायं उपमासंसन्दना – संकिलिट्ठवत्थं विय हि संकिलिट्ठजातरूपं विय च इमस्स भिक्खुनो पुथुज्जनकाले कामरागादिमलानुगतं चित्तं दट्ठब्बं. अच्छोदकं विय उक्कामुखं विय च अनागामिमग्गो. तं उदकं उक्कामुखञ्च आगम्म वत्थसुवण्णानं परिसुद्धता विय तस्स भिक्खुनो वुत्तप्पकारसीलधम्मपञ्ञासङ्गहं अनागामिमग्गं आगम्म विसुद्धचित्तताति.
७७. सो मेत्तासहगतेन चेतसाति यथानुसन्धिवसेन देसना आगता. तयो हि अनुसन्धी पुच्छानुसन्धि अज्झासयानुसन्धि यथानुसन्धीति. तत्थ ‘‘एवं वुत्ते अञ्ञतरो भिक्खु भगवन्तं एतदवोच ‘सिया नु खो, भन्ते, बहिद्धा असति परितस्सना’ति? ‘सिया भिक्खू’ति भगवा अवोचा’’ति (म. नि. १.२४२). एवं पुच्छन्तानं विस्सज्जितसुत्तवसेन पुच्छानुसन्धि वेदितब्बो. ‘‘सिया खो पन ते ब्राह्मण एवमस्स, अज्जापि नून समणो गोतमो अवीतरागो’’ति (म. नि. १.५५) एवं परेसं अज्झासयं विदित्वा वुत्तस्स सुत्तस्स वसेन अज्झासयानुसन्धि वेदितब्बो. येन पन धम्मेन आदिम्हि देसना उट्ठिता, तस्स धम्मस्स अनुरूपधम्मवसेन वा पटिपक्खवसेन वा येसु सुत्तेसु उपरि देसना आगच्छति, तेसं वसेन यथानुसन्धि वेदितब्बो. सेय्यथिदं, आकङ्खेय्यसुत्ते हेट्ठा सीलेन देसना उट्ठिता, उपरि छ अभिञ्ञा आगता. ककचूपमे हेट्ठा अक्खन्तिया उट्ठिता, उपरि ककचूपमोवादो आगतो. अलगद्दे हेट्ठा दिट्ठिपरिदीपनेन उट्ठिता, उपरि तिपरिवट्टसुञ्ञतापकासना आगता, चूळअस्सपुरे हेट्ठा किलेसपरिदीपनेन उट्ठिता, उपरि ब्रह्मविहारा आगता. कोसम्बियसुत्ते हेट्ठा भण्डनेन उट्ठिता, उपरि सारणीयधम्मा आगता. इमस्मिम्पि वत्थसुत्ते हेट्ठा किलेसपरिदीपनेन उट्ठिता, उपरि ब्रह्मविहारा आगता. तेन वुत्तं ‘‘यथानुसन्धिवसेन देसना आगता’’ति. ब्रह्मविहारेसु पन अनुपदवण्णना च भावनानयो च सब्बो सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे वुत्तो.
७८. एवं भगवा अभिज्झादीनं उपक्किलेसानं पटिपक्खभूतं सब्बसो च कामरागब्यापादप्पहानेन विहतपच्चत्थिकत्ता लद्धपदट्ठानं तस्स अनागामिनो ब्रह्मविहारभावनं दस्सेत्वा इदानिस्स अरहत्ताय विपस्सनं दस्सेत्वा अरहत्तप्पत्तिं दस्सेतुं सो अत्थि इदन्तिआदिमाह.
तस्सत्थो – सो अनागामी एवं भावितब्रह्मविहारो एतेसं ब्रह्मविहारानं यतो कुतोचि वुट्ठाय ते एव ब्रह्मविहारधम्मे नामवसेन तेसं निस्सयं हदयवत्थुं वत्थुनिस्सयानि भूतानीति इमिना नयेन भूतुपादायधम्मे रूपवसेन च ववत्थपेत्वा अत्थि इदन्ति पजानाति, एत्तावतानेन दुक्खसच्चववत्थानं कतं होति. ततो तस्स दुक्खस्स समुदयं पटिविज्झन्तो अत्थि हीनन्ति पजानाति, एत्तावतानेन समुदयसच्चववत्थानं कतं होति. ततो तस्स पहानुपायं विचिनन्तो अत्थि पणीतन्ति पजानाति, एत्तावतानेन मग्गसच्चववत्थानं कतं होति. ततो तेन मग्गेन अधिगन्तब्बट्ठानं विचिनन्तो अत्थि उत्तरि इमस्स सञ्ञागतस्स निस्सरणन्ति पजानाति, इमस्स मया अधिगतस्स ब्रह्मविहारसञ्ञागतस्स उत्तरि निस्सरणं निब्बानं अत्थीति एवं पजानातीति अधिप्पायो, एत्तावतानेन निरोधसच्चववत्थानं कतं होति. तस्स एवं जानतो एवं पस्सतोति तस्स विपस्सनापञ्ञाय एवं चतूहि आकारेहि चत्तारि सच्चानि जानतो, मग्गपञ्ञाय एवं पस्सतो, भयभेरवे वुत्तनयेनेव कामासवापि चित्तं विमुच्चति…पे… इत्थत्तायाति पजानातीति.
एवं याव अरहत्ता देसनं पापेत्वा इदानि यस्मा तस्सं परिसति न्हानसुद्धिको ब्राह्मणो निसिन्नो, सो एवं न्हानसुद्धिया वण्णं वुच्चमानं सुत्वा पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिस्सतीति भगवता विदितो, तस्मा तस्स चोदनत्थाय ‘‘अयं वुच्चति, भिक्खवे, भिक्खु सिनातो अन्तरेन सिनानेना’’ति इमं पाटियेक्कं अनुसन्धिमाह. तत्थ अन्तरेन सिनानेनाति अब्भन्तरेन किलेसवुट्ठानसिनानेन.
७९. सुन्दरिकभारद्वाजोति भारद्वाजो नाम सो ब्राह्मणो अत्तनो गोत्तवसेन, सुन्दरिकाय पन नदिया सिनातस्स पापप्पहानं होतीति अयमस्स दिट्ठि, तस्मा ‘‘सुन्दरिकभारद्वाजो’’ति वुच्चति. सो तं भगवतो वचनं सुत्वा चिन्तेसि ‘‘मयं सिनानसुद्धिं वण्णेम, समणोपि गोतमो तथेव वण्णेति, समानच्छन्दो दानि एस अम्हेही’’ति. अथ भगवन्तं बाहुकं नदिं गन्त्वा तं तत्थ पापं पवाहेत्वा आगतं विय मञ्ञमानो आह ‘‘गच्छति पन भवं गोतमो बाहुकं नदिं सिनायितु’’न्ति? भगवा तस्स गच्छामीति वा न गच्छामीति वा अवत्वायेव ब्राह्मणस्स दिट्ठिसमुग्घातं कत्तुकामो ‘‘किं ब्राह्मण बाहुकाय नदिया, किं बाहुका नदी करिस्सती’’ति आह. तस्सत्थो किं पयोजनं बाहुकाय, किं सा करिस्सति? असमत्था सा कस्सचि अत्थाय, किं तत्थ गमिस्सामीति?
अथ ब्राह्मणो तं पसंसन्तो लोक्खसम्मतातिआदिमाह. तत्थ लोक्खसम्मताति लूखभावसम्मता, लूखभावन्ति चोक्खभावं, विसुद्धिभावं देतीति एवं सम्मताति वुत्तं होति. लोक्यसम्मतातिपि पाठो. तस्सत्थो, सेट्ठं लोकं गमयतीति एवं सम्मताति. पुञ्ञसम्मताति पुञ्ञन्ति सम्मता. पवाहेतीति गमयति विसोधेति. गाथाहि अज्झभासीति गाथाहि अभासि. गाथा च वुच्चमाना तदत्थदीपनत्थमेव वा गाथारुचिकानं वुच्चति, विसेसत्थदीपनत्थं वा. इध पनेता उभयत्थदीपनत्थं वुत्ताति वेदितब्बा.
बाहुकन्ति इदमेव हि एत्थ वचनं तदत्थदीपकं, सेसानि विसेसत्थदीपकानि. यथेव हि बाहुकं, एवं अधिकक्कादीनिपि लोको गच्छति न्हानेन पापं पवाहेतुं. तत्थ ये तेसं ठानानं आसन्ना होन्ति, ते दिवसस्स तिक्खत्तुं न्हायन्ति. ये दूरा, ते यथाक्कमं द्विक्खत्तुं सकिं एकदिवसन्तरं, एवं याव संवच्छरन्तरं न्हायन्ति. ये पन सब्बथापि गन्तुं न सक्कोन्ति, ते घटेहिपि ततो उदकं आहरापेत्वा न्हायन्ति. सब्बञ्चेतं निरत्थकं, तस्मा इमं विसेसत्थं दीपेतुं अधिकक्कादीनिपीति आह.
तत्थ अधिकक्कन्ति न्हानसम्भारवसेन लद्धवोहारं एकं तित्थं वुच्चति. गयातिपि मण्डलवापिसण्ठानं तित्थमेव वुच्चति. पयागाति एतम्पि गङ्गाय एकं तित्थमेव महापनादस्स रञ्ञो गङ्गायं निमुग्गपासादस्स सोपानसम्मुखट्ठानं, बाहुका सुन्दरिका सरस्सती बाहुमतीति इमा पन चतस्सो नदियो. बालोति दुप्पञ्ञो. पक्खन्दोति पविसन्तो. न सुज्झतीति किलेससुद्धिं न पापुणाति, केवलं रजोजल्लमेव पवाहेति.
किं सुन्दरिका करिस्सतीति सुन्दरिका किलेसविसोधने किं करिस्सति? न किञ्चि कातुं समत्थाति अधिप्पायो. एस नयो पयागबाहुकासु. इमेहि च तीहि पदेहि वुत्तेहि इतरानिपि चत्तारि लक्खणाहारनयेन वुत्तानेव होन्ति, तस्मा यथेव सुन्दरिका पयागा बाहुका न किञ्चि करोन्ति, तथा अधिकक्कादयोपीति वेदितब्बा.
वेरिन्ति पाणातिपातादिपञ्चवेरसमन्नागतं. कतकिब्बिसन्ति कतलुद्दकम्मं. न हि नं सोधयेति सुन्दरिका वा पयागा वा बाहुका वा न सोधये, न सोधेतीति वुत्तं होति. पापकम्मिनन्ति पापकेहि वेरकिब्बिसकम्मेहि युत्तं, लामककम्मे युत्तं वा वेरकिब्बिसभावं अप्पत्तेहि खुद्दकेहिपि पापेहि युत्तन्ति वुत्तं होति.
सुद्धस्साति निक्किलेसस्स. सदा फग्गूति निच्चम्पि फग्गुनीनक्खत्तमेव. फग्गुनमासे किर ‘‘उत्तरफग्गुनदिवसे यो न्हायति, सो संवच्छरं कतपापं सोधेती’’ति एवं दिट्ठिको सो ब्राह्मणो, तेनस्स भगवा तं दिट्ठिं पटिहनन्तो आह ‘‘सुद्धस्स वे सदा फग्गू’’ति. निक्किलेसस्स निच्चं फग्गुनीनक्खत्तं, इतरो किं सुज्झतीति? उपोसथो सदाति सुद्धस्स च चातुद्दसपन्नरसादीसु उपोसथङ्गानि असमादियतोपि निच्चमेव उपोसथो. सुद्धस्स सुचिकम्मस्साति निक्किलेसताय सुद्धस्स सुचीहि च कायकम्मादीहि समन्नागतस्स. सदा सम्पज्जते वतन्ति ईदिसस्स च कुसलूपसञ्हितं वतसमादानम्पि निच्चं सम्पन्नमेव होतीति. इधेव सिनाहीति इमस्मिंयेव मम सासने सिनाहि. किं वुत्तं होति? ‘‘सचे अज्झत्तिककिलेसमलप्पवाहनं इच्छसि, इधेव मम सासने अट्ठङ्गिकमग्गसलिलेन सिनाहि, अञ्ञत्र हि इदं नत्थी’’ति.
इदानिस्स सप्पायदेसनावसेन तीसुपि द्वारेसु सुद्धिं दस्सेन्तो सब्बभूतेसु करोहि खेमतन्तिआदिमाह. तत्थ खेमतन्ति अभयं हितभावं, मेत्तन्ति वुत्तं होति. एतेनस्स मनोद्वारसुद्धि दस्सिता होति.
सचे मुसा न भणसीति एतेनस्स वचीद्वारसुद्धि. सचे पाणं न हिंससि सचे अदिन्नं नादियसीति एतेहि कायद्वारसुद्धि. सद्दहानो अमच्छरीति एतेहि पन नं एवं परिसुद्धद्वारं सद्धासम्पदाय चागसम्पदाय च नियोजेसि. किं काहसि गयं गन्त्वा, उदपानोपि ते गयाति अयं पन उपड्ढगाथा, सचे सब्बभूतेसु खेमतं करिस्ससि, मुसा न भणिस्ससि, पाणं न हनिस्ससि, अदिन्नं नादियिस्ससि, सद्धहानो अमच्छरी भविस्ससि, किं काहसि गयं गन्त्वा उदपानोपि ते गया, गयायपि हि ते न्हायन्तस्स उदपानेपि इमाय एव पटिपत्तिया किलेससुद्धि, सरीरमलसुद्धि पन उभयत्थ समाति एवं योजेतब्बं. यस्मा च लोके गया सम्मततरा, तस्मा तस्स भगवा ‘‘गच्छति पन भवं गोतमो बाहुक’’न्ति पुट्ठोपि ‘‘किं काहसि बाहुकं गन्त्वा’’ति अवत्वा ‘‘किं काहसि गयं गन्त्वा’’ति आहाति वेदितब्बो.
८०. एवं वुत्तेति एवमादि भयभेरवे वुत्तत्ता पाकटमेव. एको वूपकट्ठोतिआदीसु पन एको कायविवेकेन. वूपकट्ठो चित्तविवेकेन. अप्पमत्तो कम्मट्ठाने सति अविजहनेन. आतापी कायिकचेतसिकवीरियसङ्खातेन आतापेन. पहितत्तो काये च जीविते च अनपेक्खताय. विहरन्तो अञ्ञतरइरियापथविहारेन. नचिरस्सेवाति पब्बज्जं उपादाय वुच्चति. कुलपुत्ताति दुविधा कुलपुत्ता जातिकुलपुत्ता च आचारकुलपुत्ता च, अयं पन उभयथापि कुलपुत्तो. अगारस्माति घरा. अगारस्स हितं अगारियं, कसिगोरक्खादिकुटुम्बपोसनकम्मं वुच्चति, नत्थि एत्थ अगारियन्ति अनगारियं, पब्बज्जायेतं अधिवचनं. पब्बजन्तीति उपगच्छन्ति उपसङ्कमन्ति. तदनुत्तरन्ति तं अनुत्तरं. ब्रह्मचरियपरियोसानन्ति मग्गब्रह्मचरियस्स परियोसानं, अरहत्तफलन्ति वुत्तं होति. तस्स हि अत्थाय कुलपुत्ता पब्बजन्ति. दिट्ठेव धम्मेति तस्मिंयेव अत्तभावे. सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वाति अत्तनायेव पञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा, अपरप्पच्चयं कत्वाति अत्थो. उपसम्पज्ज विहासीति पापुणित्वा सम्पादेत्वा विहासीति, एवं विहरन्तो च खीणा जाति…पे… अब्भञ्ञासि. एतेनस्स पच्चवेक्खणभूमिं दस्सेति.
कतमा पनस्स जाति खीणा? कथञ्च नं अब्भञ्ञासीति? वुच्चते, कामञ्चेतं भयभेरवेपि वुत्तं, तथापि नं इध पठमपुरिसवसेन योजनानयस्स दस्सनत्थं पुन सङ्खेपतो भणाम. न तावस्स अतीता जाति खीणा, पुब्बेव खीणत्ता. न अनागता, तत्थ वायामाभावतो. न पच्चुप्पन्ना, विज्जमानत्ता. मग्गस्स पन अभावितत्ता या उप्पज्जेय्य एकचतुपञ्चवोकारभवेसु एकचतुपञ्चक्खन्धप्पभेदा जाति, सा मग्गस्स भावितत्ता अनुप्पादधम्मतं आपज्जनेन खीणा, तं सो मग्गभावनाय पहीनकिलेसे पच्चवेक्खित्वा किलेसाभावे विज्जमानम्पि कम्मं आयतिं अप्पटिसन्धिकं होतीति जानन्तो जानाति.
वुसितन्ति वुत्थं परिवुत्थं, कतं चरितं निट्ठापितन्ति अत्थो. ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं. कतं करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञापहानसच्छिकिरियभावनावसेन सोळसविधम्पि किच्चं निट्ठापितन्ति अत्थो. नापरं इत्थत्तायाति इदानि पुनइत्थभावाय एवंसोळसकिच्चभावाय, किलेसक्खयाय वा मग्गभावना नत्थीति. अथ वा, इत्थत्तायाति इत्थभावतो इमस्मा एवंपकारा इदानि वत्तमानक्खन्धसन्ताना अपरं खन्धसन्तानं नत्थि. इमे पन पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता तिट्ठन्ति, छिन्नमूलको रुक्खो वियाति अब्भञ्ञासि. अञ्ञतरोति एको. अरहतन्ति अरहन्तानं, भगवतो सावकानं अरहतं अब्भन्तरो अहोसीति.
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
वत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.