४. भयभेरवसुत्तवण्णना

३४. एवं मे सुतन्ति भयभेरवसुत्तं. तत्रायं अपुब्बपदवण्णना – अथाति अविच्छेदनत्थे निपातो. खोति अवधारणत्थे, भगवतो सावत्थियं विहारे अविच्छिन्नेयेवाति वुत्तं होति. जाणुस्सोणीति नेतं तस्स मातापितूहि कतनामं, अपिच खो ठानन्तरपटिलाभलद्धं. जाणुस्सोणिट्ठानं किर नामेतं पुरोहितट्ठानं, तं तस्स रञ्ञा दिन्नं, तस्मा ‘‘जानुस्सोणी’’ति वुच्चति. ब्रह्मं अणतीति ब्राह्मणो, मन्ते सज्झायतीति अत्थो. इदमेव हि जातिब्राह्मणानं निरुत्तिवचनं. अरिया पन बाहितपापत्ता ब्राह्मणाति वुच्चन्ति.

येन भगवा तेनुपसङ्कमीति येनाति भुम्मत्थे करणवचनं, तस्मा यत्थ भगवा, तत्थ उपसङ्कमीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. येन वा कारणेन भगवा देवमनुस्सेहि उपसङ्कमितब्बो, तेन कारणेन उपसङ्कमीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. केन च कारणेन भगवा उपसङ्कमितब्बो? नानप्पकारगुणविसेसाधिगमाधिप्पायेन, सादुफलूपभोगाधिप्पायेन दिजगणेहि निच्चफलितमहारुक्खो विय.

उपसङ्कमीति च गतोति वुत्तं होति. उपसङ्कमित्वाति उपसङ्कमनपरियोसानदीपनं. अथ वा एवं गतो ततो आसन्नतरं ठानं भगवतो समीपसङ्खातं गन्त्वातिपि वुत्तं होति. भगवता सद्धिं सम्मोदीति यथा खमनीयादीनि पुच्छन्तो भगवा तेन, एवं सोपि भगवता सद्धिं समप्पवत्तमोदो अहोसि, सीतोदकं विय उण्होदकेन सम्मोदितं एकीभावं अगमासि. याय च ‘‘कच्चि ते, भो गोतम, खमनीयं, कच्चि यापनीयं, कच्चि भोतो गोतमस्स गोतमसावकानञ्च अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारो’’तिआदिकाय कथाय सम्मोदि, तं पीतिपामोज्जसङ्खातसम्मोदजननतो सम्मोदितुं युत्तभावतो च सम्मोदनीयं, अत्थब्यञ्जनमधुरताय सुचिरम्पि कालं सारेतुं निरन्तरं पवत्तेतुं अरहरूपतो सरितब्बभावतो च साराणीयं. सुय्यमानसुखतो च सम्मोदनीयं, अनुस्सरियमानसुखतो च सारणीयं. तथा ब्यञ्जनपरिसुद्धताय सम्मोदनीयं, अत्थपरिसुद्धताय सारणीयन्ति एवं अनेकेहि परियायेहि सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा परियोसापेत्वा निट्ठापेत्वा येनत्थेन आगतो, तं पुच्छितुकामो एकमन्तं निसीदि.

एकमन्तन्ति भावनपुंसकनिद्देसो, ‘‘विसमं चन्दिमसूरिया परिवत्तन्ती’’तिआदीसु (अ. नि. ४.७०) विय. तस्मा यथा निसिन्नो एकमन्तं निसिन्नो होति, तथा निसीदीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. भुम्मत्थे वा एतं उपयोगवचनं. निसीदीति उपाविसि. पण्डिता हि पुरिसा गरुट्ठानियं उपसङ्कमित्वा आसनकुसलताय एकमन्तं निसीदन्ति, अयञ्च नेसं अञ्ञतरो, तस्मा एकमन्तं निसीदि.

कथं निसिन्नो पन एकमन्तं निसिन्नो होतीति. छ निसज्जदोसे वज्जेत्वा. सेय्यथिदं, अतिदूरं अच्चासन्नं उपरिवातं उन्नतपदेसं अतिसम्मुखं अतिपच्छाति. अतिदूरे निसिन्नो हि सचे कथेतुकामो होति, उच्चासद्देन कथेतब्बं होति. अच्चासन्ने निसिन्नो सङ्घट्टनं करोति. उपरिवाते निसिन्नो सरीरगन्धेन बाधति. उन्नतप्पदेसे निसिन्नो अगारवं पकासेति. अतिसम्मुखा निसिन्नो सचे दट्ठुकामो होति, चक्खुना चक्खुं आहच्च दट्ठब्बं होति. अतिपच्छा निसिन्नो सचे दट्ठुकामो होति, गीवं पसारेत्वा दट्ठब्बं होति. तस्मा अयम्पि एते छ निसज्जदोसे वज्जेत्वा निसीदि, तेन वुत्तं ‘‘एकमन्तं निसीदी’’ति.

येमेति ये इमे. कुलपुत्ताति दुविधा कुलपुत्ता जातिकुलपुत्ता आचारकुलपुत्ता. तत्थ ‘‘तेन खो पन समयेन रट्ठपालो नाम कुलपुत्तो तस्मिंयेव थुल्लकोट्ठिके अग्गकुलस्स पुत्तो’’ति (म. नि. २.२९४) एवं आगता उच्चाकुलप्पसुता जातिकुलपुत्ता नाम. ‘‘ये ते कुलपुत्ता सद्धा अगारस्मा अनगारियं पब्बजिता’’ति (म. नि. ३.७८) एवं आगता पन यत्थ कत्थचि कुले पसुतापि आचारसम्पन्ना आचारकुलपुत्ता नाम. इध पन द्वीहिपि कारणेहि कुलपुत्तायेव.

सद्धाति सद्धाय. अगारस्माति अगारतो. अनगारियन्ति पब्बज्जं भिक्खुभावञ्च. पब्बज्जापि हि नत्थेत्थ अगारियन्ति अनगारिया, अगारस्स हितं कसिगोरक्खादिकम्ममेत्थ नत्थीति अत्थो. भिक्खुपि नत्थेतस्स अगारन्ति अनगारो, अनगारस्स भावो अनगारियं. पब्बजिताति उपगता, एवं सब्बथापि अनगारियसङ्खातं पब्बज्जं भिक्खुभावं वा उपगताति वुत्तं होति. पुब्बङ्गमोति पुरतो गामी नायको. बहुकारोति हितकिरियाय बहूपकारो. भवं तेसं गोतमो समादपेताति ते कुलपुत्ते भवं गोतमो अधिसीलादीनि गाहेता सिक्खापेता. सा जनताति सो जनसमूहो. दिट्ठानुगतिं आपज्जतीति दस्सनानुगतिं पटिपज्जति, यन्दिट्ठिको भवं गोतमो यंखन्तिको यंरुचिको, तेपि तन्दिट्ठिका होन्ति तंखन्तिका तंरुचिकाति अत्थो.

कस्मा पनायं एवमाहाति? एस किर पुब्बे अनेके कुलपुत्ते अगारमज्झे वसन्ते देवपुत्ते विय पञ्चहि कामगुणेहि परिचारियमाने अन्तो च बहि च सुसंविहितारक्खे दिस्वा, ते अपरेन समयेन भगवतो मधुररसं धम्मदेसनं सुत्वा सद्धाय घरा निक्खम्म पब्बजित्वा घासच्छादनपरमताय सन्तुट्ठे आरञ्ञकेसु सेनासनेसु केनचि अरक्खियमानेपि अनुस्सङ्कितापरिसङ्किते हट्ठपहट्ठे उदग्गुदग्गे अद्दस, दिस्वा च इमेसं कुलपुत्तानं ‘‘अयं फासुविहारो कं निस्साय उप्पन्नो’’ति चिन्तेन्तो ‘‘समणं गोतम’’न्ति भगवति पसादं अलत्थ. सो तं पसादं निवेदेतुं भगवतो सन्तिकं आगतो, तस्मा एवमाह.

अथस्स भगवा तं वचनं सम्पटिच्छन्तो अब्भनुमोदन्तो च एवमेतं ब्राह्मणातिआदिमाह. वचनसम्पटिच्छनानुमोदनत्थोयेव हि एत्थ अयं एवन्ति निपातो. ममं उद्दिस्साति मं उद्दिस्स. सद्धाति सद्धायेव. न इणट्ठा न भयट्टातिआदीनि सन्धायाह. ईदिसानंयेव हि भगवा पुब्बङ्गमो, न इतरेसं. दुरभिसम्भवानि हीति सम्भवितुं दुक्खानि दुस्सहानि, न सक्का अप्पेसक्खेहि अज्झोगाहितुन्ति वुत्तं होति. अरञ्ञवनपत्थानीति अरञ्ञानि च वनपत्थानि च. तत्थ किञ्चापि अभिधम्मे निप्परियायेन, ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखिला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति वुत्तं, तथापि यन्तं ‘‘पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति आरञ्ञिकङ्गनिप्फादकं सेनासनं वुत्तं, तदेव अधिप्पेतन्ति वेदितब्बं.

वनपत्थन्ति गामन्तं अतिक्कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारट्ठानं, यत्थ न कसीयति न वपीयति. वुत्तम्पि चेतं ‘‘वनपत्थन्ति दूरानमेतं सेनासनानं अधिवचनं, वनपत्थन्ति वनसण्डानमेतं सेनासनानं, वनपत्थन्ति भिंसनकानमेतं, वनपत्थन्ति सलोमहंसानमेतं, वनपत्थन्ति परियन्तानमेतं, वनपत्थन्ति न मनुस्सूपचारानमेतं सेनासनानं अधिवचन’’न्ति. एत्थ च परियन्तानन्ति इममेकं परियायं ठपेत्वा सेसपरियायेहि वनपत्थानि वेदितब्बानी. पन्तानीति परियन्तानि अतिदूरानि. दुक्करं पविवेकन्ति कायविवेकं दुक्करं. दुरभिरमन्ति अभिरमितुं न सुखं. एकत्तेति एकीभावे. किं दस्सेति? कायविवेके कतेपि तत्थ चित्तं अभिरमापेतुं दुक्करं. द्वयंद्वयारामो हि अयं लोकोति. हरन्ति मञ्ञेति हरन्ति विय घसन्ति विय. मनोति मनं. समाधिं अलभमानस्साति उपचारसमाधिं वा अप्पनासमाधिं वा अलभन्तस्स. किं दस्सेति? ईदिसस्स भिक्खुनो तिणपण्णमिगादिसद्देहि विविधेहि च भिंसनकेहि वनानि चित्तं विक्खिपन्ति मञ्ञेति, सब्बं ब्राह्मणो सद्धापब्बजितानं कुलपुत्तानं अरञ्ञवासे (विभ. ५२९) विम्हितो आह.

कायकम्मन्तवारकथा

३५. अथस्स भगवा पुरिमनयेनेव ‘‘एवमेतं ब्राह्मणा’’तिआदीहि तं तं वचनं सम्पटिच्छित्वा अब्भनुमोदित्वा च यस्मा सोळससु ठानेसु आरम्मणपरिग्गहरहितानंयेव तादिसानि सेनासनानि दुरभिसम्भवानि, न तेसु आरम्मणपरिग्गाहयुत्तानं, अत्तना च बोधिसत्तो समानो तादिसो अहोसि, तस्मा अत्तनो तादिसानं सेनासनानं दुरभिसम्भवतं दस्सेतुं, मय्हम्पि खोतिआदिमाह.

तत्थ पुब्बेव सम्बोधाति सम्बोधतो पुब्बेव, अरियमग्गप्पत्तितो अपरभागेयेवाति वुत्तं होति. अनभिसम्बुद्धस्साति अप्पटिविद्धचतुसच्चस्स. बोधिसत्तस्सेव सतोति बुज्झनकसत्तस्सेव सम्मासम्बोधिं अधिगन्तुं अरहसत्तस्सेव सतो, बोधिया वा सत्तस्सेव लग्गस्सेव सतो. दीपङ्करस्स हि भगवतो पादमूले अट्ठधम्मसमोधानेन अभिनीहारसमिद्धितो पभुति तथागतो बोधिया सत्तो लग्गो ‘‘पत्तब्बा मया एसा’’ति तदधिगमाय परक्कमं अमुञ्चन्तोयेव आगतो, तस्मा बोधिसत्तोति वुच्चति. तस्स मय्हन्ति तस्स एवं बोधिसत्तस्सेव सतो मय्हं. ये खो केचि समणा वा ब्राह्मणा वाति ये केचि पब्बज्जूपगता वा भोवादिनो वा.

अपरिसुद्धकायकम्मन्ताति अपरिसुद्धेन पाणातिपातादिना कायकम्मन्तेन समन्नागता. अपरिसुद्धकायकम्मन्तसन्दोसहेतूति अपरिसुद्धस्स कायकम्मन्तसङ्खातस्स अत्तनो दोसस्स हेतु, अपरिसुद्धकायकम्मन्तकारणाति वुत्तं होति. हवेति एकंसवचने निपातो. अकुसलन्ति सावज्जं अक्खेमञ्च. भयभेरवन्ति भयञ्च भेरवञ्च. चित्तुत्रासस्स च भयानकारम्मणस्स चेतं अधिवचनं. तत्र भयं सावज्जट्ठेन अकुसलं, भेरवं अक्खेमट्ठेनाति वेदितब्बं. अव्हायन्तीति पक्कोसन्ति. कथं? ते हि पाणातिपातादीनि कत्वा ‘‘मयं अयुत्तमकम्हा, सचे नो ते जानेय्युं, येसं अपरज्झिम्हा, इदानि अनुबन्धित्वा अनयब्यसनं आपादेय्यु’’न्ति अरञ्ञं पविसित्वा गच्छन्तरे वा गुम्बन्तरे वा निसीदन्ति. ते ‘‘अप्पमत्तकम्पि तिणसद्दं वा पण्णसद्दं वा सुत्वा, इदानिम्हा नट्ठा’’ति तसन्ति वित्तसन्ति, आगन्त्वा परेहि परिवारिता विय बद्धा वधिता विय च होन्ति. एवं तं भयभेरवं अत्तनि समारोपनट्ठेन अव्हायन्ति पक्कोसन्ति.

न खो पनाहं…पे… पटिसेवामीति अहं खो पन अपरिसुद्धकायकम्मन्तो हुत्वा अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि न पटिसेवामि. ये हि वोति एत्थ वोति निपातमत्तं. अरिया वुच्चन्ति बुद्धा च बुद्धसावका च. परिसुद्धकायकम्मन्ताति ईदिसा हुत्वा. तेसमहं अञ्ञतरोति तेसं अहम्पि एको अञ्ञतरो. बोधिसत्तो हि गहट्ठोपि पब्बजितोपि परिसुद्धकायकम्मन्तोव होति. भिय्योति अतिरेकत्थे निपातो. पल्लोमन्ति पन्नलोमतं, खेमं सोत्थिभावन्ति अत्थो. आपादिन्ति आपज्जिं, अतिरेकं सोत्थिभावं अतिरेकेन वा सोत्थिभावमापज्जिन्ति वुत्तं होति. अरञ्ञे विहारायाति अरञ्ञे विहारत्थाय.

कायकम्मन्तवारकथा निट्ठिता.

वचीकम्मन्तवारादिवण्णना

३६. एस नयो सब्बत्थ. अयं पन विसेसो, वचीकम्मन्तवारे ताव अपरिसुद्धवचीकम्मन्ताति अपरिसुद्धेन मुसावादादिना वचीकम्मन्तेन समन्नागता. ते कथं भयभेरवं अव्हायन्ति? ते मुसावादेन परस्स अत्थं भञ्जित्वा, पिसुणवाचाय मित्तभेदं कत्वा फरुसवाचाय परेसं परिसमज्झे मम्मानि तुदित्वा निरत्थकवाचाय परसत्तानं कम्मन्ते नासेत्वा ‘‘मयं अयुत्तमकम्हा, सचे नो ते जानेय्युं, येसं अपरज्झिम्हा, इदानि अनुबन्धित्वा अनयब्यसनं पापेय्यु’’न्ति अरञ्ञं पविसित्वा गच्छन्तरे वा गुम्बन्तरे वा निसीदन्ति. ते ‘‘अप्पमत्तकम्पि तिणसद्दं वा पण्णसद्दं वा सुत्वा इदानिम्हा नट्ठा’’ति तसन्ति वित्तसन्ति आगन्त्वा परेहि परिवारिता विय बद्धा वधिता विय च होन्ति. एवं तं भयभेरवं अत्तनि समारोपनट्ठेन अव्हायन्ति, पक्कोसन्ति.

मनोकम्मन्तवारे अपरिसुद्धमनोकम्मन्ताति अपरिसुद्धेन अभिज्झादिना मनोकम्मन्तेन समन्नागता. ते कथं भयभेरवं अव्हायन्ति? ते परेसं रक्खितगोपितेसु भण्डेसु अभिज्झाविसमलोभं उप्पादेत्वा परस्स कुज्झित्वा परसत्ते मिच्छादस्सनं गाहापेत्वा मयं अयुत्तमकम्हा…पे… अत्तनि समारोपनट्ठेन अव्हायन्ति पक्कोसन्ति.

आजीववारे अपरिसुद्धाजीवाति अपरिसुद्धेन वेज्जकम्मदूतकम्मवड्ढिपयोगादिना एकवीसतिअनेसनभेदेन आजीवेन समन्नागता. ते कथं भयभेरवं अव्हायन्ति? ते एवं जीविकं कप्पेत्वा सुणन्ति – ‘‘सासनसोधका किर तेपिटका भिक्खू सासनं सोधेतुं निक्खन्ता, अज्ज वा स्वे वा इधागमिस्सन्ती’’ति अरञ्ञं पविसित्वा गच्छन्तरे वा…पे… तसन्ति वित्तसन्ति. ते हि आगन्त्वा परिवारेत्वा गहिता विय ओदातवत्थनिवासिता विय च होन्तीति. सेसं तादिसमेव.

३७. इतो परं अभिज्झालूतिआदीसु किञ्चापि अभिज्झाब्यापादा मनोकम्मन्तेन सङ्गहिता तथापि नीवरणवसेन पुन वुत्ताति वेदितब्बा. तत्थ अभिज्झालूति परभण्डादिअभिज्झायनसीला. कामेसु तिब्बसारागाति वत्थुकामेसु बहलकिलेसरागा, ते कथं भयभेरवं अव्हायन्ति? ते अववत्थितारम्मणा होन्ति, तेसं अववत्थितारम्मणानं अरञ्ञे विहरन्तानं दिवा दिट्ठं रत्तिं भयभेरवं हुत्वा उपट्ठाति – ‘‘ते आकुलचित्ता अप्पमत्तकेनपि तसन्ति वित्तसन्ति, रज्जुं वा लतं वा दिस्वा सप्पसञ्ञिनो होन्ति, खाणुं दिस्वा यक्खसञ्ञिनो, थलं वा पब्बतं वा दिस्वा हत्थिसञ्ञिनो सप्पादीहि अनयब्यसनं आपादिता विय होन्ती’’ति. सेसं तादिसमेव.

३८. ब्यापन्नचित्ताति पकतिभावविजहनेन विपन्नचित्ता. किलेसानुगतञ्हि चित्तं पकतिभावं विजहति, पुराणभत्तब्यञ्जनं विय पूतिकं होति. पदुट्ठमनसङ्कप्पाति पदुट्ठचित्तसङ्कप्पा, अभद्रकेन परेसं अनत्थजनकेन चित्तसङ्कप्पेन समन्नागताति वुत्तं होति. ते कथं भयभेरवं अव्हायन्ति? भयभेरवाव्हायनं इतो पभुति अभिज्झालुवारे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. यत्थ पन विसेसो भविस्सति, तत्थ वक्खाम. न खो पनाहं ब्यापन्नचित्तोति एत्थ पन मेत्तचित्तो अहं हितचित्तोति दस्सेति, ईदिसा हि बोधिसत्ता होन्ति. एवं सब्बत्थ वुत्तदोसपटिपक्खवसेन बोधिसत्तस्स गुणा वण्णेतब्बा.

३९. थिनमिद्धपरियुट्ठिताति चित्तगेलञ्ञभूतेन थिनेन सेसनामकायगेलञ्ञभूतेन मिद्धेन च परियुट्ठिता, अभिभूता गहिताति वुत्तं होति. ते निद्दाबहुला होन्ति.

४०. उद्धताति उद्धच्चपकतिका विप्फन्दमानचित्ता, उद्धच्चेन हि एकारम्मणे चित्तं विप्फन्दति धजयट्ठियं वातेन पटाका विय. अवूपसन्तचित्ताति अनिब्बुतचित्ता, इध कुक्कुच्चं गहेतुं वट्टति.

४१. कङ्खी विचिकिच्छीति एत्थ एकमेविदं पञ्चमं नीवरणं. किं नु खो इदन्ति आरम्मणं कङ्खनतो कङ्खा, इदमेविदन्ति निच्छेतुं असमत्थभावतो विचिकिच्छाति वुच्चति, तेन समन्नागता समणब्राह्मणा ‘‘कङ्खी विचिकिच्छी’’ति वुत्ता.

४२. अत्तुक्कंसनका परवम्भीति ये अत्तानं उक्कंसेन्ति उक्खिपन्ति, उच्चे ठाने ठपेन्ति, परञ्च वम्भेन्ति गरहन्ति निन्दन्ति, नीचे ठाने ठपेन्ति, तेसमेतं अधिवचनं. ते कथं भयभेरवं अव्हायन्ति? ते परेहि ‘‘असुको च किर असुको च अत्तानं उक्कंसेन्ति, अम्हे गरहन्ति, दासे विय करोन्ति, गण्हथ ने’’ति अनुबद्धा पलायित्वा अरञ्ञं पविसित्वा गच्छन्तरे वा गुम्बन्तरे वाति कायकम्मन्तसदिसं वित्थारेतब्बं.

४३. छम्भीति कायथम्भनलोमहंसनकरेन थम्भेन समन्नागता. भीरुकजातिकाति भीरुकपकतिका, गामदारका विय भयबहुला असूरा कातराति वुत्तं होति.

४४. लाभसक्कारसिलोकन्ति एत्थ लब्भतीति लाभो, चतुन्नं पच्चयानमेतं अधिवचनं. सक्कारोति सुन्दरकारो, पच्चया एव हि पणीतपणीता सुन्दरसुन्दरा च अभिसङ्खरित्वा कता सक्काराति वुच्चन्ति. या च परेहि अत्तनो गारवकिरिया पुप्फादीहि वा पूजा. सिलोकोति वण्णभणनं एतं, लाभञ्च सक्कारञ्च सिलोकञ्च लाभसक्कारसिलोकं. निकामयमानाति पत्थयमाना. भयभेरवाव्हायनं अभिज्झालुवारसदिसमेव. तदत्थदीपकं पनेत्थ पियगामिकवत्थुं कथेन्ति –

एको किर पियगामिको नाम भिक्खु समादिन्नधुतङ्गानं भिक्खूनं लाभं दिस्वा ‘‘अहम्पि धुतङ्गं समादियित्वा लाभं उप्पादेमी’’ति चिन्तेत्वा सोसानिकङ्गं समादाय सुसाने वसति. अथेकदिवसं एको कम्ममुत्तो जरग्गवो दिवा गोचरे चरित्वा रत्तिं तस्मिं सुसाने पुप्फगुम्बे सीसं कत्वा रोमन्थयमानो अट्ठासि. पियगामिको रत्तिं चङ्कमना निक्खन्तो तस्स हनुसद्दं सुत्वा चिन्तेसि ‘‘अद्धा मं लाभगिद्धो एस सुसाने वसतीति ञत्वा देवराजा विहेठेतुं आगतो’’ति, सो जरग्गवस्स पुरतो अञ्जलिं पग्गहेत्वा ‘‘सप्पुरिस देवराज अज्ज मे एकरत्तिं खम, स्वे पट्ठाय न एवं करिस्सामी’’ति नमस्समानो सब्बरत्तिं याचन्तो अट्ठासि. ततो सूरिये उट्ठिते तं दिस्वा कत्तरयट्ठिया पहरित्वा पलापेसि ‘‘सब्बरत्तिं मं भिंसापेसी’’ति.

४५. कुसीताति कोसज्जानुगता. हीनवीरियाति हीना वीरियेन विरहिता वियुत्ता, निब्बीरियाति वुत्तं होति. तत्थ कुसीता कायिकवीरियारम्भविरहिता होन्ति, हीनवीरिया चेतसिकवीरियारम्भविरहिता. ते आरम्मणववत्थानमत्तम्पि कातुं न सक्कोन्ति. तेसं अववत्थितारम्मणानन्ति सब्बं पुब्बसदिसमेव.

४६. मुट्ठस्सतीति नट्ठस्सती. असम्पजानाति पञ्ञारहिता, इमस्स च पटिपक्खे ‘‘उपट्ठितस्सतीहमस्मी’’ति वचनतो सतिभाजनियमेवेतं. पञ्ञा पनेत्थ सतिदुब्बल्यदीपनत्थं वुत्ता. दुविधा हि सति पञ्ञासम्पयुत्ता पञ्ञाविप्पयुत्ता च. तत्थ पञ्ञासम्पयुत्ता बलवती, विप्पयुत्ता दुब्बला, तस्मा यदापि तेसं सति होति, तदापि असम्पजानन्ता मुट्ठस्सतीयेव ते, दुब्बलाय सतिया सतिकिच्चाभावतोति एतमत्थं दीपेतुं ‘‘असम्पजाना’’ति वुत्तं. ते एवं मुट्ठस्सती असम्पजाना आरम्मणववत्थानमत्तम्पि कातुं न सक्कोन्तीति सब्बं पुब्बसदिसमेव.

४७. असमाहिताति उपचारप्पनासमाधिविरहिता. विब्भन्तचित्ताति उब्भन्तचित्ता. समाधिविरहेन लद्धोकासेन उद्धच्चेन तेसं समाधिविरहानं चित्तं नानारम्मणेसु परिब्भमति, वनमक्कटो विय वनसाखासु उद्धच्चेन एकारम्मणे विप्फन्दति. पुब्बे वुत्तनयेनेन ते एवं असमाहिता विब्भन्तचित्ता आरम्मणववत्थानमत्तम्पि कातुं न सक्कोन्तीति सब्बं पुब्बसदिसमेव.

४८. दुप्पञ्ञाति निप्पञ्ञानमेतं अधिवचनं. पञ्ञा पन दुट्ठा नाम नत्थि. एळमूगाति एलमुखा, ख-कारस्स ग-कारो कतो. लालमुखाति वुत्तं होति. दुप्पञ्ञानञ्हि कथेन्तानं लाला मुखतो गलति, लाला च एलाति वुच्चति. यथाह ‘‘पस्सेलमूगं उरगं दुज्जिव्ह’’न्ति. तस्मा ते ‘‘एळमूगा’’ति वुच्चन्ति. ‘‘एलमुखा’’तिपि पाठो. ‘‘एलमुगा’’ति केचि पठन्ति, अपरे ‘‘एलमुका’’तिपि, सब्बत्थ ‘‘एलमुखा’’ति अत्थो. ते कथं भयभेरवं अव्हायन्ति? ते दुप्पञ्ञा एळमूगा आरम्मणववत्थानमत्तम्पि कातुं न सक्कोन्ति. तेसं अववत्थितारम्मणानं अरञ्ञे विहरन्तानं दिवा दिट्ठं रत्तिं भयभेरवं हुत्वा उपट्ठाति ‘‘ते आकुलचित्ता अप्पमत्तकेनपि तसन्ति वित्तसन्ति, रज्जुं वा लतं वा दिस्वा सप्पसञ्ञिनो होन्ति, खाणुं दिस्वा यक्खसञ्ञिनो, थलं वा पब्बतं वा दिस्वा हत्थिसञ्ञिनो सप्पादीहि अनयव्यसनं आपादिता विय होन्ती’’ति. एवं तं भयभेरवं अत्तनि समारोपनट्ठेन अव्हायन्ति पक्कोसन्ति. पञ्ञासम्पन्नोहमस्मीति एत्थ पञ्ञासम्पन्नोति पञ्ञाय सम्पन्नो समन्नागतो, नो च खो विपस्सनापञ्ञाय, न मग्गपञ्ञाय, अपिच खो पन इमेसु सोळससु ठानेसु आरम्मणववत्थानपञ्ञायाति अत्थो. सेसं सब्बत्थ वुत्तनयमेवाति.

वचीकम्मन्तवारादिवण्णना निट्ठिता.

सोळसट्ठानारम्मणपरिग्गहो निट्ठितो.

भयभेरवसेनासनादिवण्णना

४९. तस्स मय्हन्ति को अनुसन्धि? बोधिसत्तो किर इमानि सोळसारम्मणानि परिग्गण्हन्तो च भयभेरवं अदिस्वा भयभेरवं नाम एवरूपासु रत्तीसु एवरूपे सेनासने च पञ्ञायति, हन्द नं तत्थापि गवेसिस्सामीति भयभेरवगवेसनमकासि, एतमत्थं भगवा इदानि ब्राह्मणस्स दस्सेन्तो तस्स मय्हन्तिआदिमाह.

तत्थ या ताति उभयमेतं रत्तीनंयेव उद्देसनिद्देसवचनं. अभिञ्ञाताति एत्थ अभीति लक्खणत्थे उपसग्गो. तस्मा अभिञ्ञाताति चन्दपारिपूरिया चन्दपरिक्खयेनाति एवमादीहि लक्खणेहि ञाताति वेदितब्बा. अभिलक्खिताति एत्थ उपसग्गमत्तमेव, तस्मा अभिलक्खिताति लक्खणीया इच्चेव अत्थो, उपोसथसमादानधम्मस्सवनपूजासक्कारादिकरणत्थं लक्खेतब्बा सल्लक्खेतब्बा उपलक्खेतब्बाति वुत्तं होति.

चातुद्दसीति पक्खस्स पठमदिवसतो पभुति चतुद्दसन्नं पूरणी एका रत्ति. एवं पञ्चदसी अट्ठमी च. पक्खस्साति सुक्कपक्खस्स कण्हपक्खस्स च. एता तिस्सो तिस्सो कत्वा छ रत्तियो, तस्मा सब्बत्थ पक्खवचनं योजेतब्बं ‘‘पक्खस्स चातुद्दसी पक्खस्स पञ्चदसी पक्खस्स अट्ठमी’’ति. अथ पञ्चमी कस्मा न गहिताति? असब्बकालिकत्ता. बुद्धे किर भगवति अनुप्पन्नेपि उप्पज्जित्वा अपरिनिब्बुतेपि पञ्चमी अनभिलक्खितायेव, परिनिब्बुते पन धम्मसङ्गाहकत्थेरा चिन्तेसुं ‘‘धम्मस्सवनं चिरेन होती’’ति. ततो सम्मन्नित्वा पञ्चमीति धम्मस्सवनदिवसं ठपेसुं, ततो पभुति सा अभिलक्खिता जाता, एवं असब्बकालिकत्ता एत्थ न गहिताति.

तथारूपासूति तथाविधासु. आरामचेतियानीति पुप्फारामफलारामादयो आरामा एव आरामचेतियानि. चित्तीकतट्ठेन हि चेतियानीति वुच्चन्ति, पूजनीयट्ठेनाति वुत्तं होति. वनचेतियानीति बलिहरणवनसण्डसुभगवनदेवसालवनादीनि वनानियेव वनचेतियानि. रुक्खचेतियानीति गामनिगमादिद्वारेसु पूजनीयरुक्खायेव रुक्खचेतियानि. लोकिया हि दिब्बाधिवत्थाति वा मञ्ञमाना तेसुयेव वा दिब्बसञ्ञिनो हुत्वा आरामवनरुक्खे चित्तीकरोन्ति, पूजेन्ति, तेन ते सब्बेपि चेतियानीति वुच्चन्ति. भिंसनकानीति भयजनकानि, पस्सतोपि सुणतोपि भयं जनेन्ति. सलोमहंसानीति सहेव लोमहंसेन वत्तन्ति, पविसमानस्सेव लोमहंसजननतो. अप्पेव नाम पस्सेय्यन्ति अपि नाम तं भयभेरवं पस्सेय्यमेव. अपरेन समयेनाति, ‘‘एतदहोसि यंनूनाह’’न्ति एवं चिन्तितकालतो पट्ठाय अञ्ञेन कालेन.

तत्थ च मे ब्राह्मण विहरतोति तथारूपेसु सेनासनेसु यं यं मनुस्सानं आयाचनउपहारकरणारहं यक्खट्ठानं पुप्फधूपमंसरुहिरवसामेदपिहकपप्फाससुरामेरयादीहि ओकिण्णकिलिन्नधरणितलं एकनिपातं विय यक्खरक्खसपिसाचानं, यं दिवापि पस्सन्तानं हदयं मञ्ञे फलति, तं ठानं सन्धायाह ‘‘तत्थ च मे, ब्राह्मण, विहरतो’’ति. मगो वा आगच्छतीति सिङ्गानि वा खुरानि वा कोट्टेन्तो गोकण्णखग्गदीपिवराहादिभेदो मगो वा आगच्छति, सब्बचतुप्पदानञ्हि इध मगोति नामं. कत्थचि पन काळसिङ्गालोपि वुच्चति. यथाह –

‘‘उसभस्सेव ते खन्धो, सीहस्सेव विजम्भितं;

मगराज नमो त्यत्थु, अपि किञ्चि लभामसे’’ति. (जा. १.३.१३३);

मोरो वा कट्ठं पातेतीति मोरो वा सुक्खकट्ठं रुक्खतो चालेत्वा पातेति. मोरग्गहणेन च इध सब्बपक्खिग्गहणं अधिप्पेतं, तेन यो कोचि पक्खीति वुत्तं होति. अथ वा मोरो वाति वा सद्देन अञ्ञो वा कोचि पक्खीति. एस नयो पुरिमे मगग्गहणेपि. वातो वा पण्णकसटं एरेतीति वातो वा पण्णकचवरं घट्टेति. एतं नून तं भयभेरवं आगच्छतीति यमेतं आगच्छति, तं भयभेरवं नूनाति. इतो पभुति च आरम्मणमेव भयभेरवन्ति वेदितब्बं. परित्तस्स च अधिमत्तस्स च भयस्स आरम्मणत्ता सुखारम्मणं रूपं सुखमिव. किं नु खो अहं अञ्ञदत्थु भयपटिकङ्खी विहरामीति अहं खो किं कारणं एकंसेनेव भयं आकङ्खमानो इच्छमानो हुत्वा विहरामि.

यथाभूतं यथाभूतस्साति येन येन इरियापथेन भूतस्स भवितस्स सतो वत्तमानस्स समङ्गीभूतस्स वा. मेति मम सन्तिके. तथाभूतं तथाभूतो वाति तेन तेनेव इरियापथेन भूतो भवितो सन्तो वत्तमानो समङ्गीभूतो वाति अत्थो. सो खो अहं…पे… पटिविनेमीति बोधिसत्तस्स किर चङ्कमन्तस्स तस्मिं मगसिङ्गखुरसद्दादिभेदे भयभेरवारम्मणे आगते नेव महासत्तो तिट्ठति, न निसीदति न सयति, अथ खो चङ्कमन्तोव परिवीमंसन्तो परिविचिनन्तो भयभेरवं न पस्सति, मगसिङ्गखुरसद्दादिमत्तमेव चेतं होति, सो तं ञत्वा इदं नामेतं, न भयभेरवन्ति ततो तिट्ठति वा निसीदति वा सयति वा. एतमत्थं दस्सेन्तो ‘‘सो खो अह’’न्तिआदिमाह. एस नयो सब्बपेय्यालेसु. इतो परञ्च इरियापथपटिपाटिया अवत्वा आसन्नपटिपाटिया इरियापथा वुत्ताति वेदितब्बा, चङ्कमन्तस्स हि भयभेरवे आगते न ठितो न निसिन्नो न निपन्नो ठितस्सापि आगते न चङ्कमीति एवं तस्स आसन्नपटिपाटिया वुत्ताति.

भयभेरवसेनासनादिवण्णना निट्ठिता.

असम्मोहविहारवण्णना

५०. एवं भिंसनकेसुपि ठानेसु अत्तनो भयभेरवाभावं दस्सेत्वा इदानि झायीनं सम्मोहट्ठानेसु अत्तनो असम्मोहविहारं दस्सेतुं सन्ति खो पन, ब्राह्मणातिआदिमाह.

तत्थ सन्तीति अत्थि संविज्जन्ति उपलब्भन्ति. रत्तिंयेव समानन्ति रत्तिंयेव सन्तं, दिवाति सञ्जानन्तीति ‘‘दिवसो अय’’न्ति सञ्जानन्ति. दिवायेव समानन्ति दिवसंयेव सन्तं. रत्तीति सञ्जानन्तीति ‘‘रत्ति अय’’न्ति सञ्जानन्ति. कस्मा पनेते एवंसञ्ञिनो होन्तीति. वुट्ठानकोसल्लाभावतो वा सकुणरुततो वा. कथं? इधेकच्चो ओदातकसिणलाभी दिवा परिकम्मं कत्वा दिवा समापन्नो दिवायेव वुट्ठहामीति मनसिकारं उप्पादेति, नो च खो अद्धानपरिच्छेदे कुसलो होति. सो दिवसं अतिक्कमित्वा रत्तिभागे वुट्ठाति. ओदातकसिणफरणवसेन चस्स विसदं होति विभूतं सुविभूतं. सो, दिवा वुट्ठहामीति उप्पादितमनसिकारताय ओदातकसिणफरणविसदविभूतताय च रत्तिंयेव समानं दिवाति सञ्जानाति. इध पनेकच्चो नीलकसिणलाभी रत्तिं परिकम्मं कत्वा रत्तिं समापन्नो रत्तिंयेव वुट्ठहामीति मनसिकारं उप्पादेति, नो च खो अद्धानपरिच्छेदे कुसलो होति. सो रत्तिं अतिक्कमित्वा दिवसभागे वुट्ठाति. नीलकसिणफरणवसेन चस्स अविसदं होति अविभूतं. सो रत्तिं वुट्ठहामीति उप्पादितमनसिकारताय नीलकसिणफरणाविसदाविभूतताय च दिवायेव समानं रत्तीति सञ्जानाति. एवं ताव वुट्ठानकोसल्लाभावतो एवंसञ्ञिनो होन्ति.

सकुणरुततो पन इधेकच्चो अन्तोसेनासने निसिन्नो होति. अथ दिवा रवनकसकुणा काकादयो चन्दालोकेन दिवाति मञ्ञमाना रत्तिं रवन्ति, अञ्ञेहि वा कारणेहि. सो तेसं सद्दं सुत्वा रत्तिंयेव समानं दिवाति सञ्जानाति. इध पनेकच्चो पब्बतन्तरे गम्भीराय घनवनप्पटिच्छन्नाय गिरिगुहाय सत्ताहवद्दलिकाय वत्तमानाय अन्तरहितसूरियालोके काले निसिन्नो होति. अथ रत्तिं रवनकसकुणा उलूकादयो मज्झन्हिकसमयेपि तत्थ तत्थ समन्धकारे निलीना रत्तिसञ्ञाय वा अञ्ञेहि वा कारणेहि रवन्ति. सो तेसं सद्दं सुत्वा दिवायेव समानं रत्तीति सञ्जानाति. एवं सकुणरुततो एवंसञ्ञिनो होन्तीति. इदमहन्ति इदं अहं एवं सञ्जाननं. सम्मोहविहारस्मिं वदामीति सम्मोहविहारपरियापन्नं अन्तोगधं, सम्मोहविहारानं अञ्ञतरं वदामीति वुत्तं होति.

अहं खो पन ब्राह्मण…पे… सञ्जानामीति पाकटो बोधिसत्तस्स रत्तिन्दिवपरिच्छेदो सत्ताहवद्दलेपि चन्दिमसूरियेसु अदिस्समानेसुपि जानातियेव ‘‘एत्तकं पुरेभत्तकालो गतो, एत्तकं पच्छाभत्तकालो, एत्तकं पठमयामो, एत्तकं मज्झिमयामो, एत्तकं पच्छिमयामो’’ति, तस्मा एवमाह. अनच्छरियञ्चेतं यं पूरितपारमी बोधिसत्तो एवं जानाति. पदेसञाणे ठितानं सावकानम्पि हि रत्तिन्दिवपरिच्छेदो पाकटो होति.

कल्याणियमहाविहारे किर गोदत्तत्थेरो द्वङ्गुलकाले भत्तं गहेत्वा अङ्गुलकाले भुञ्जति. सूरिये अदिस्समानेपि पातोयेव सेनासनं पविसित्वा ताय वेलाय निक्खमति. एकदिवसं आरामिका ‘‘स्वे थेरस्स निक्खमनकाले पस्सामा’’ति भत्तं सम्पादेत्वा कालत्थम्भमूले निसीदिंसु. थेरो द्वङ्गुलकालेयेव निक्खमति. ततो पभुति किर सूरिये अदिस्समानेपि थेरस्स निक्खमनसञ्ञाय एव भेरिं आकोटेन्ति.

अजगरविहारेपि काळदेवत्थेरो अन्तोवस्से यामगण्डिकं पहरति, आचिण्णमेतं थेरस्स. न च यामयन्तनाळिकं पयोजेति, अञ्ञे भिक्खू पयोजेन्ति. अथ निक्खन्ते पठमे यामे थेरे मुग्गरं गहेत्वा ठितमत्तेयेव एकं द्वे वारे पहरन्तेयेव वा यामयन्तं पतति, एवं तीसु यामेसु समणधम्मं कत्वा थेरो पातोयेव गामं पविसित्वा पिण्डपातं आदाय विहारं आगन्त्वा भोजनवेलाय पत्तं गहेत्वा दिवा विहारट्ठानं गन्त्वा समणधम्मं करोति. भिक्खू कालत्थम्भं दिस्वा थेरस्स अदिस्वा आगमनत्थाय पेसेन्ति. सो भिक्खु थेरं दिवा विहारट्ठाना निक्खमन्तमेव वा अन्तरामग्गे वा पस्सति. एवं पदेसञाणे ठितानं सावकानम्पि रत्तिन्दिवपरिच्छेदो पाकटो होति, किमङ्गं पन बोधिसत्तानन्ति.

यं खो तं ब्राह्मण…पे… वदेय्याति एत्थ पन ‘‘यं खो तं, ब्राह्मण, असम्मोहधम्मो सत्तो लोके उप्पन्नो…पे… सुखाय देवमनुस्सान’’न्ति वचनं वदमानो कोचि सम्मा वदेय्य, सम्मा वदमानो सिया, न वितथवादी अस्स. ममेव तं वचनं वदमानो सम्मा वदेय्य, सम्मा वदमानो सिया, न वितथवादी अस्साति एवं पदसम्बन्धो वेदितब्बो.

तत्थ असम्मोहधम्मोति असम्मोहसभावो. लोकेति मनुस्सलोके. बहुजनहितायाति बहुजनस्स हितत्थाय, पञ्ञासम्पत्तिया दिट्ठधम्मिकसम्परायिकहितूपदेसकोति. बहुजनसुखायाति बहुजनस्स सुखत्थाय, चागसम्पत्तिया उपकरणसुखस्स दायकोति. लोकानुकम्पायाति लोकस्स अनुकम्पत्थाय, मेत्ताकरुणासम्पत्तिया मातापितरो विय लोकस्स रक्खिता गोपयिताति. अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानन्ति इध देवमनुस्सग्गहणेन च भब्बपुग्गलवेनेय्यसत्तेयेव गहेत्वा तेसं निब्बानमग्गफलाधिगमाय अत्तनो उप्पत्तिं दस्सेतीति वेदितब्बो. अत्थायाति हि वुत्ते परमत्थत्थाय निब्बानायाति वुत्तं होति. हितायाति वुत्ते तं सम्पापकमग्गत्थायाति वुत्तं होति, निब्बानसम्पापकमग्गतो हि उत्तरि हितं नाम नत्थि. सुखायाति वुत्ते फलसमापत्तिसुखत्थायाति वुत्तं होति, ततो उत्तरि सुखाभावतो. वुत्तञ्चेतं ‘‘अयं समाधि पच्चुप्पन्नसुखो चेव आयतिञ्च सुखविपाको’’ति (दी. नि. ३.३५५; अ. नि. ५.२७; विभ. ८०४).

असम्मोहविहारवण्णना निट्ठिता.

पुब्बभागपटिपदादिवण्णना

५१. एवं भगवा बुद्धगुणपटिलाभावसानं अत्तनो असम्मोहविहारं ब्राह्मणस्स दस्सेत्वा इदानि याय पटिपदाय तं कोटिप्पत्तं असम्मोहविहारं अधिगतो, तं पुब्बभागतो पभुति दस्सेतुं आरद्धं खो पन मे ब्राह्मणातिआदिमाह.

केचि पनाहु ‘‘इमं असम्मोहविहारं सुत्वा ब्राह्मणस्स चित्तमेवं उप्पन्नं ‘काय नु खो पटिपदाय इमं पत्तो’ति, तस्स चित्तमञ्ञाय इमायाहं पटिपदाय इमं उत्तमं असम्मोहविहारं पत्तोति दस्सेन्तो एवमाहा’’ति.

तत्थ आरद्धं खो पन मे, ब्राह्मण, वीरियं अहोसीति, ब्राह्मण, न मया अयं उत्तमो असम्मोहविहारो कुसीतेन मुट्ठस्सतिना सारद्धकायेन विक्खित्तचित्तेन वा अधिगतो, अपिच खो तदधिगमाय आरद्धं खो पन मे वीरियं अहोसि, बोधिमण्डे निसिन्नेन मया चतुरङ्गवीरियं आरद्धं अहोसि, पग्गहितं असिथिलप्पवत्तितन्ति वुत्तं होति. आरद्धत्तायेव च मेतं असल्लीनं अहोसि.

उपट्ठिता सति असम्मुट्ठाति न केवलञ्च वीरियमेव, सतिपि मे आरम्मणाभिमुखीभावेन उपट्ठिता अहोसि. उपट्ठितत्तायेव च असम्मुट्ठा. पस्सद्धो कायोति कायचित्तप्पस्सद्धिसम्भवेन कायोपि मे पस्सद्धो अहोसि. तत्थ यस्मा नामकाये पस्सद्धे रूपकायोपि पस्सद्धोयेव होति, तस्मा नामकायो रूपकायोति अविसेसेत्वाव पस्सद्धो कायोति वुत्तं. असारद्धोति सो च खो पस्सद्धत्तायेव असारद्धो, विगतदरथोति वुत्तं होति. समाहितं चित्तं एकग्गन्ति चित्तम्पि मे सम्मा आहितं सुट्ठु ठपितं अप्पितं विय अहोसि. समाहितत्ता एव च एकग्गं अचलं निप्फन्दनन्ति, एत्तावता झानस्स पुब्बभागपटिपदा कथिता होति.

इदानि इमाय पटिपदाय अधिगतं पठमज्झानं आदिं कत्वा विज्जात्तयपरियोसानं विसेसं दस्सेन्तो सो खो अहन्तिआदिमाह. तत्थ विविच्चेव कामेहि…पे… चतुत्थज्झानं उपसम्पज्ज विहासिन्ति एत्थ ताव यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे पथवीकसिणकथायं वुत्तं. केवलञ्हि तत्थ ‘‘उपसम्पज्ज विहरती’’ति आगतं, इध ‘‘विहासि’’न्ति, अयमेव विसेसो. किं कत्वा पन भगवा इमानि झानानि उपसम्पज्ज विहासीति, कम्मट्ठानं भावेत्वा. कतरं? आनापानस्सतिकम्मट्ठानं.

इमानि च पन चत्तारि झानानि केसञ्चि चित्तेकग्गतत्थानि होन्ति, केसञ्चि विपस्सनापादकानि, केसञ्चि अभिञ्ञापादकानि, केसञ्चि निरोधपादकानि, केसञ्चि भवोक्कमनत्थानि. तत्थ खीणासवानं चित्तेकग्गतत्थानि होन्ति. ते हि समापज्जित्वा एकग्गचित्ता सुखं दिवसं विहरिस्सामाति इच्चेवं कसिणपरिकम्मं कत्वा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेन्ति. सेक्खपुथुज्जनानं समापत्तितो वुट्ठाय समाहितेन चित्तेन विपस्सिस्सामाति निब्बत्तेन्तानं विपस्सनापादकानि होन्ति. ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा अभिञ्ञापादकज्झानं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय ‘‘एकोपि हुत्वा बहुधा होती’’ति (दी. नि. १.२३८; पटि. म. १.१०२) वुत्तनया अभिञ्ञायो पत्थेन्ता निब्बत्तेन्ति, तेसं अभिञ्ञापादकानि होन्ति. ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा सत्ताहं अचित्ता हुत्वा दिट्ठेव धम्मे निरोधं निब्बानं पत्वा सुखं विहरिस्सामाति निब्बत्तेन्ति, तेसं निरोधपादकानि होन्ति. ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा अपरिहीनज्झाना ब्रह्मलोके उप्पज्जिस्सामाति निब्बत्तेन्ति, तेसं भवोक्कमनत्थानि होन्ति.

भगवता पनिदं चतुत्थज्झानं बोधिरुक्खमूले निब्बत्तितं, तं तस्स विपस्सनापादकञ्चेव अहोसि अभिञ्ञापादकञ्च सब्बकिच्चसाधकञ्च, सब्बलोकियलोकुत्तरगुणदायकन्ति वेदितब्बं.

पुब्बभागपटिपदादिवण्णना निट्ठिता.

पुब्बेनिवासकथावण्णना

५२. येसञ्च गुणानं दायकं अहोसि, तेसं एकदेसं दस्सेन्तो सो एवं समाहिते चित्तेतिआदिमाह. तत्थ द्विन्नं विज्जानं अनुपदवण्णना चेव भावनानयो च विसुद्धिमग्गे वित्थारितो. केवलञ्हि तत्थ ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते…पे… अभिनिन्नामेती’’ति वुत्तं, इध ‘‘अभिनिन्नामेसि’’न्ति. अयं खो मे ब्राह्मणाति अयञ्च अप्पनावारो तत्थ अनागतोति अयमेव विसेसो. तत्थ सोति सो अहं. अभिनिन्नामेसिन्ति अभिनीहरिं. अभिनिन्नामेसिन्ति च वचनतो सोति एत्थ सो अहन्ति एवमत्थो वेदितब्बो.

यस्मा चिदं भगवतो वसेन पुब्बेनिवासानुस्सतिञाणं आगतं, तस्मा ‘‘सो ततो चुतो इधूपपन्नो’’ति एत्थ एवं योजना वेदितब्बा. एत्थ हि सो ततो चुतोति पटिनिवत्तन्तस्स पच्चवेक्खणं. तस्मा इधूपपन्नोति इमिस्सा इधूपपत्तिया अनन्तरं. अमुत्र उदपादिन्ति तुसितभवनं सन्धायाहाति वेदितब्बो. तत्रापासिं एवंनामोति तत्रापि तुसितभवने सेतकेतु नाम देवपुत्तो अहोसिं. एवंगोत्तोति ताहि देवताहि सद्धिं एकगोत्तो. एवंवण्णोति सुवण्णवण्णो. एवमाहारोति दिब्बसुधाहारो. एवंसुखदुक्खप्पटिसंवेदीति एवं दिब्बसुखपटिसंवेदी. दुक्खं पन सङ्खारदुक्खमत्तमेव. एवमायुपरियन्तोति एवं सत्तपञ्ञासवस्सकोटिसट्ठिवस्ससतसहस्सायुपरियन्तो. सो ततो चुतोति सो अहं ततो तुसितभवनतो चुतो. इधूपपन्नोति इध महामायाय देविया कुच्छिम्हि निब्बत्तो.

अयं खो मे ब्राह्मणातिआदीसु मेति मया. विज्जाति विदितकरणट्ठेन विज्जा. किं विदितं करोति? पुब्बेनिवासं. अविज्जाति तस्सेव पुब्बेनिवासस्स अविदितकरणट्ठेन तप्पटिच्छादको मोहो वुच्चति. तमोति स्वेव मोहो पटिच्छादकट्ठेन ‘‘तमो’’ति वुच्चति. आलोकोति सायेव विज्जा ओभासकरणट्ठेन ‘‘आलोको’’ति वुच्चति. एत्थ च विज्जा अधिगताति अयं अत्थो, सेसं पसंसावचनं. योजना पनेत्थ अयं खो मे विज्जा अधिगता, तस्स मे अधिगतविज्जस्स अविज्जा विहता, विनट्ठाति अत्थो. कस्मा? यस्मा विज्जा उप्पन्ना. एस नयो इतरस्मिम्पि पदद्वये.

यथा तन्ति एत्थ यथाति ओपम्मे. तन्ति निपातो. सतिया अविप्पवासेन अप्पमत्तस्स. वीरियातापेन आतापिनो. काये च जीविते च अनपेक्खताय पहितत्तस्स, पेसितत्तस्साति अत्थो. इदं वुत्तं होति ‘‘यथा अप्पमत्तस्स आतापिनो पहितत्तस्स विहरतो अविज्जा विहञ्ञेय्य, विज्जा उप्पज्जेय्य. तमो विहञ्ञेय्य, आलोको उप्पज्जेय्य. एवमेव मम अविज्जा विहता, विज्जा उप्पन्ना. तमो विहतो, आलोको उप्पन्नो. एतस्स मे पधानानुयोगस्स अनुरूपमेव फलं लद्ध’’न्ति.

पुब्बेनिवासकथावण्णना निट्ठिता.

दिब्बचक्खुञाणकथावण्णना

५३. चुतूपपातकथायं यस्मा इध भगवतो वसेन पाळि आगता, तस्मा ‘‘पस्सामि पजानामी’’ति वुत्तं, अयं विसेसो. सेसं विसुद्धिमग्गे वुत्तसदिसमेव.

एत्थ पन विज्जाति दिब्बचक्खुञाणविज्जा. अविज्जाति सत्तानं चुतिपटिसन्धिपटिच्छादिका अविज्जा. सेसं वुत्तनयमेवाति. यस्मा च पूरितपारमीनं महासत्तानं परिकम्मकिच्चं नाम नत्थि. ते हि चित्ते अभिनिन्नामितमत्तेयेव अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्ति, दिब्बेन चक्खुना सत्ते पस्सन्ति. तस्मा यो तत्थ परिकम्मं आदिं कत्वा भावनानयो वुत्तो, न तेन इध अत्थोति.

दिब्बचक्खुञाणकथावण्णना निट्ठिता.

आसवक्खयञाणकथावण्णना

५४. ततियविज्जाय सो एवं समाहिते चित्तेति विपस्सनापादकं चतुत्थज्झानचित्तं वेदितब्बं. आसवानं खयञाणायाति अरहत्तमग्गञाणत्थाय. अरहत्तमग्गो हि आसवविनासनतो आसवानं खयोति वुच्चति, तत्र चेतं ञाणं, तप्परियापन्नत्ताति. चित्तं अभिनिन्नामेसिन्ति विपस्सनाचित्तं अभिनीहरिं. सो इदं दुक्खन्ति एवमादीसु ‘‘एत्तकं दुक्खं, न इतो भिय्यो’’ति सब्बम्पि दुक्खसच्चं सरसलक्खणपटिवेधेन यथाभूतं अब्भञ्ञासिं जानिं पटिविज्झिं. तस्स च दुक्खस्स निब्बत्तिकं तण्हं अयं दुक्खसमुदयोति. तदुभयम्पि यं ठानं पत्वा निरुज्झति, तं तेसं अप्पवत्तिं निब्बानं अयं दुक्खनिरोधोति. तस्स सम्पापकं अरियमग्गं अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदाति सरसलक्खणपटिवेधेन यथाभूतं अब्भञ्ञासिं जानिं पटिविज्झिन्ति एवमत्थो वेदितब्बो.

एवं सरूपतो सच्चानि दस्सेत्वा इदानि किलेसवसेन परियायतो दस्सेन्तो इमे आसवातिआदिमाह. तस्स मे एवं जानतो एवं पस्सतोति तस्स मय्हं एवं जानन्तस्स एवं पस्सन्तस्स. सह विपस्सनाय कोटिप्पत्तं मग्गं कथेति. कामासवाति कामासवतो. विमुच्चित्थाति इमिना फलक्खणं दस्सेति, मग्गक्खणे हि चित्तं विमुच्चति, फलक्खणे विमुत्तं होति. विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणन्ति इमिना पच्चवेक्खणञाणं दस्सेति. खीणा जातीतिआदीहि तस्स भूमिं, तेन हि ञाणेन भगवा पच्चवेक्खन्तो ‘‘खीणा जाती’’तिआदीनि अब्भञ्ञासि. कतमा पन भगवतो जाति खीणा, कथञ्च नं अब्भञ्ञासीति? न तावस्स अतीता जाति खीणा, पुब्बेव खीणत्ता, न अनागता, अनागते वायामाभावतो, न पच्चुप्पन्ना, विज्जमानत्ता. या पन मग्गस्स अभावितत्ता उप्पज्जेय्य एकचतुपञ्चवोकारभवेसु एकचतुपञ्चक्खन्धभेदा जाति, सा मग्गस्स भावितत्ता अनुप्पादधम्मतं आपज्जनेन खीणा, तं सो मग्गभावनाय पहीनकिलेसे पच्चवेक्खित्वा ‘‘किलेसाभावे विज्जमानम्पि कम्मं आयतिं अप्पटिसन्धिकं होती’’ति जानन्तो अब्भञ्ञासि.

वुसितन्ति वुत्थं परिवुत्थं, कतं चरितं निट्ठितन्ति अत्थो. ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं, पुथुज्जनकल्याणकेन हि सद्धिं सत्तसेक्खा ब्रह्मचरियवासं वसन्ति नाम, खीणासवो वुत्थवासो. तस्मा भगवा अत्तनो ब्रह्मचरियवासं पच्चवेक्खन्तो ‘‘वुसितं ब्रह्मचरिय’’न्ति अब्भञ्ञासि. कतं करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञापहानसच्छिकिरियाभावनावसेन सोळसविधम्पि किच्चं निट्ठापितन्ति अत्थो. पुथुज्जनकल्याणकादयो हि तं किच्चं करोन्ति, खीणासवो कतकरणीयो. तस्मा भगवा अत्तनो करणीयं पच्चवेक्खन्तो ‘‘कतं करणीय’’न्ति अब्भञ्ञासि.

नापरं इत्थत्तायाति इदानि पुन इत्थभावाय एवंसोळसकिच्चभावाय, किलेसक्खयाय वा मग्गभावनाकिच्चं मे नत्थीति अब्भञ्ञासि. अथ वा इत्थत्तायाति इत्थभावतो इमस्मा एवंपकारा इदानि वत्तमानक्खन्धसन्ताना अपरं खन्धसन्तानं मय्हं नत्थि. इमे पन पञ्चक्खन्धा परिञ्ञाता तिट्ठन्ति छिन्नमूलका रुक्खा विय. ते चरिमकविञ्ञाणनिरोधेन अनुपादानो विय जातवेदो निब्बायिस्सन्तीति अब्भञ्ञासि.

इदानि एवं पच्चवेक्खणञाणपरिग्गहितं आसवानं खयञाणाधिगमं ब्राह्मणस्स दस्सेन्तो, अयं खो मे ब्राह्मणातिआदिमाह. तत्थ विज्जाति अरहत्तमग्गञाणविज्जा. अविज्जाति चतुसच्चपटिच्छादिका अविज्जा. सेसं वुत्तनयमेव. एत्तावता च पुब्बेनिवासञाणेन अतीतंसञाणं, दिब्बचक्खुना पच्चुप्पन्नानागतंसञाणं, आसवक्खयेन सकललोकियलोकुत्तरगुणन्ति एवं तीहि विज्जाहि सब्बेपि सब्बञ्ञुगुणे सङ्गहेत्वा पकासेन्तो अत्तनो असम्मोहविहारं ब्राह्मणस्स दस्सेसि.

आसवक्खयञाणकथावण्णना निट्ठिता.

अरञ्ञवासकारणवण्णना

५५. एवं वुत्ते किर ब्राह्मणो चिन्तेसि – ‘‘समणो गोतमो सब्बञ्ञुतं पटिजानाति, अज्जापि च अरञ्ञवासं न विजहति, अत्थि नु ख्वस्स अञ्ञम्पि किञ्चि करणीय’’न्ति. अथस्स भगवा अज्झासयं विदित्वा इमिना अज्झासयानुसन्धिना, सिया खो पन तेतिआदिमाह. तत्थ सिया खो पन ते, ब्राह्मण, एवमस्साति, ब्राह्मण, कदाचि तुय्हं एवं भवेय्य. न खो पनेतं ब्राह्मण एवं दट्ठब्बन्ति एतं खो पन, ब्राह्मण, तया मय्हं पन्तसेनासनपटिसेवनं अवीतरागादितायाति एवं न दट्ठब्बं. एवं पन्तसेनासनपटिसेवने अकारणं पटिक्खिपित्वा कारणं दस्सेन्तो द्वे खो अहन्तिआदिमाह. तत्थ अत्थोयेव अत्थवसो. तस्मा द्वे खो अहं, ब्राह्मण, अत्थवसेति अहं खो, ब्राह्मण, द्वे अत्थे द्वे कारणानि सम्पस्समानोति वुत्तं होति. अत्तनो च दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति एत्थ दिट्ठधम्मो नाम अयं पच्चक्खो अत्तभावो. सुखविहारो नाम चतुन्नम्पि इरियापथविहारानं फासुता, एककस्स हि अरञ्ञे अन्तमसो उच्चारपस्सावकिच्चं उपादाय सब्बेव इरियापथा फासुका होन्ति, तस्मा दिट्ठधम्मस्स सुखविहारन्ति अयमत्थो वेदितब्बो. पच्छिमञ्च जनतं अनुकम्पमानोति कथं अरञ्ञवासेन पच्छिमा जनता अनुकम्पिता होति? सद्धापब्बजिता हि कुलपुत्ता भगवतो अरञ्ञवासं दिस्वा भगवापि नाम अरञ्ञसेनासनानि न मुञ्चति, यस्स नेवत्थि परिञ्ञातब्बं न पहातब्बं न भावेतब्बं न सच्छिकातब्बं, किमङ्गं पन मयन्ति चिन्तेत्वा तत्थ वसितब्बमेव मञ्ञिस्सन्ति. एवं खिप्पमेव दुक्खस्सन्तकरा भविस्सन्ति. एवं पच्छिमा जनता अनुकम्पिता होति. एतमत्थं दस्सेन्तो आह ‘‘पच्छिमञ्च जनतं अनुकम्पमानो’’ति.

अरञ्ञवासकारणवण्णना निट्ठिता.

देसनानुमोदनावण्णना

५६. तं सुत्वा अत्तमनो ब्राह्मणो अनुकम्पितरूपातिआदिमाह. तत्थ अनुकम्पितरूपाति अनुकम्पितजातिका अनुकम्पितसभावा. जनताति जनसमूहो. यथा तं अरहता सम्मासम्बुद्धेनाति यथा अरहं सम्मासम्बुद्धो अनुकम्पेय्य, तथेव अनुकम्पितरूपाति.

एवञ्च पन वत्वा पुन तं भगवतो धम्मदेसनं अब्भनुमोदमानो भगवन्तं एतदवोच अभिक्कन्तं, भो गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतमाति. तत्थायं अभिक्कन्तसद्दो खयसुन्दराभिरूपअब्भनुमोदनेसु दिस्सति. ‘‘अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पठमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो’’तिआदीसु (चूळव. ३८३; अ. नि. ८.२०) हि खये दिस्सति. ‘‘अयं इमेसं चतुन्नं पुग्गलानं अभिक्कन्ततरो च पणीततरो चा’’तिआदीसु (अ. नि. ४.१००) सुन्दरे.

‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं;

अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति. –

आदीसु (वि. व. ८५७) अभिरूपे. ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते’’तिआदीसु (दी. नि. १.२५०; पारा. १५) अब्भनुमोदने. इधापि अब्भनुमोदनेयेव. यस्मा च अब्भनुमोदने, तस्मा साधु साधु भो, गोतमाति वुत्तं होतीति वेदितब्बं.

‘‘भये कोधे पसंसायं, तुरिते कोतूहलच्छरे;

हासे सोके पसादे च, करे आमेडितं बुधो’’ति. –

इमिना च लक्खणेन इध पसादवसेन पसंसावसेन चायं द्विक्खत्तुं वुत्तोति वेदितब्बो. अथ वा अभिक्कन्तन्ति अभिकन्तं. अतिइट्ठं अतिमनापं, अतिसुन्दरन्ति वुत्तं होति.

तत्थ एकेन अभिक्कन्तसद्देन देसनं थोमेति, एकेन अत्तनो पसादं. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – अभिक्कन्तं, भो गोतम, यदिदं भोतो गोतमस्स धम्मदेसना, अभिक्कन्तं यदिदं भोतो गोतमस्स धम्मदेसनं आगम्म मम पसादोति. भगवतोयेव वा वचनं द्वे द्वे अत्थे सन्धाय थोमेति – भोतो गोतमस्स वचनं अभिक्कन्तं दोसनासनतो, अभिक्कन्तं गुणाधिगमनतो, तथा सद्धाजननतो, पञ्ञाजननतो, सात्थतो, सब्यञ्जनतो, उत्तानपदतो, गम्भीरत्थतो, कण्णसुखतो, हदयङ्गमतो, अनत्तुक्कंसनतो, अपरवम्भनतो, करुणासीतलतो, पञ्ञावदाततो, आपाथरमणीयतो, विमद्दक्खमतो, सुय्यमानसुखतो, वीमंसीयमानहिततोति एवमादीहि योजेतब्बं.

ततो परम्पि चतूहि उपमाहि देसनंयेव थोमेति. तत्थ निक्कुज्जितन्ति अधोमुखठपितं, हेट्ठामुखजातं वा. उक्कुज्जेय्याति उपरि मुखं करेय्य. पटिच्छन्नन्ति तिणपण्णादिच्छादितं. विवरेय्याति उग्घाटेय्य. मूळ्हस्साति दिसामूळ्हस्स. मग्गं आचिक्खेय्याति हत्थे गहेत्वा ‘‘एस मग्गो’’ति वदेय्य. अन्धकारेति काळपक्खचातुद्दसीअड्ढरत्तघनवनसण्डमेघपटलेहि चतुरङ्गे तमे, अयं ताव अनुत्तानपदत्थो.

अयं पन अधिप्पाययोजना – यथा कोचि निक्कुज्जितं उक्कुज्जेय्य, एवं सद्धम्मविमुखं असद्धम्मे पतितं मं असद्धम्मा वुट्ठापेन्तेन, यथा पटिच्छन्नं विवरेय्य. एवं कस्सपस्स भगवतो सासनन्तरधानतो पभुति मिच्छादिट्ठिगहनपटिच्छन्नं सासनं विवरन्तेन, यथा मूळ्हस्स मग्गं आचिक्खेय्य, एवं कुम्मग्गमिच्छामग्गप्पटिपन्नस्स मे सग्गमोक्खमग्गं आचिक्खन्तेन, यथा अन्धकारे तेलपज्जोतं धारेय्य, एवं मोहन्धकारे निमुग्गस्स मे बुद्धादिरतनरूपानि अपस्सतो तप्पटिच्छादकमोहन्धकारविद्धंसकदेसनापज्जोतधारणेन मय्हं भोता गोतमेन एतेहि परियायेहि पकासितत्ता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितोति.

देसनानुमोदनावण्णना निट्ठिता.

पसन्नाकारवण्णना

एवं देसनं थोमेत्वा इमाय देसनाय रतनत्तयपसन्नचित्तो पसन्नाकारं करोन्तो एसाहन्तिआदिमाह. तत्थ एसाहन्ति एसो अहं. भवन्तं गोतमं सरणं गच्छामीति भवं मे गोतमो सरणं परायणं, अघस्स ताता, हितस्स च विधाताति इमिना अधिप्पायेन भवन्तं गोतमं गच्छामि, भजामि, सेवामि, पयिरुपासामि, एवं वा जानामि, बुज्झामीति. येसञ्हि धातूनं गतिअत्थो, बुद्धिपि तेसं अत्थो. तस्मा गच्छामीति इमस्स जानामि, बुज्झामीति अयमत्थो वुत्तो. धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्चाति एत्थ पन अधिगतमग्गे सच्छिकतनिरोधे यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने च अपायेसु अपतमाने धारेतीति धम्मो, सो अत्थतो अरियमग्गो चेव निब्बानञ्च. वुत्तञ्हेतं – ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (अ. नि. ४.३४) वित्थारो. न केवलञ्च अरियमग्गो चेव निब्बानञ्च, अपिच खो अरियफलेहि सद्धिं परियत्तिधम्मोपि. वुत्तञ्हेतं छत्तमाणवकविमाने –

‘‘रागविरागमनेजमसोकं, धम्ममसङ्खतमप्पटिकूलं;

मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तं, धम्ममिमं सरणत्थमुपेही’’ति. (वि. व. ८८७);

एत्थ रागविरागोति मग्गो कथितो. अनेजमसोकन्ति फलं. धम्ममसङ्खतन्ति निब्बानं. अप्पटिकूलं मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तन्ति पिटकत्तयेन विभत्ता सब्बधम्मक्खन्धाति. दिट्ठिसीलसङ्घातेन संहतोति सङ्घो, सो अत्थतो अट्ठ अरियपुग्गलसमूहो. वुत्तञ्हेतं तस्मिंयेव विमाने.

‘‘यत्थ च दिन्नमहप्फलमाहु, चतूसु सुचीसु पुरिसयुगेसु;

अट्ठ च पुग्गल धम्मदसा ते, सङ्घमिमं सरणत्थमुपेही’’ति. (वि. व. ८८८);

भिक्खूनं सङ्घो भिक्खुसङ्घो. एत्तावता ब्राह्मणो तीणि सरणगमनानि पटिवेदेसि.

पसन्नाकारवण्णना निट्ठिता.

सरणगमनकथावण्णना

इदानि तेसु सरणगमनेसु कोसल्लत्थं सरणं, सरणगमनं. यो च सरणं गच्छति, सरणगमनप्पभेदो, सरणगमनस्स फलं, संकिलेसो, भेदोति अयं विधि वेदितब्बो. सेय्यथिदं – पदत्थतो ताव हिंसतीति सरणं, सरणगतानं तेनेव सरणगमनेन भयं सन्तासं दुक्खं दुग्गतिपरिकिलेसं हनति विनासेतीति अत्थो, रतनत्तयस्सेवेतं अधिवचनं.

अथ वा हिते पवत्तनेन अहिता च निवत्तनेन सत्तानं भयं हिंसति बुद्धो. भवकन्तारा उत्तारणेन अस्सासदानेन च धम्मो. अप्पकानम्पि कारानं विपुलफलपटिलाभकरणेन सङ्घो. तस्मा इमिनापि परियायेन रतनत्तयं सरणं. तप्पसादतग्गरुताहि विहतकिलेसो तप्परायणताकारप्पवत्तो चित्तुप्पादो सरणगमनं. तंसमङ्गिसत्तो सरणं गच्छति, वुत्तप्पकारेन चित्तुप्पादेन एतानि मे तीणि सरणानि सरणं, एतानि परायणन्ति एवं उपेतीति अत्थो. एवं ताव सरणं सरणगमनं यो च सरणं गच्छतीति इदं तयं वेदितब्बं.

सरणगमनप्पभेदे पन दुविधं सरणगमनं लोकुत्तरं लोकियञ्च. तत्थ लोकुत्तरं दिट्ठसच्चानं मग्गक्खणे सरणगमनुपक्किलेससमुच्छेदेन आरम्मणतो निब्बानारम्मणं हुत्वा किच्चतो सकलेपि रतनत्तये इज्झति. लोकियं पुथुज्जनानं सरणगमनुपक्किलेसविक्खम्भनेन आरम्मणतो बुद्धादिगुणारम्मणं हुत्वा इज्झति, तं अत्थतो बुद्धादीसु वत्थूसु सद्धापटिलाभो, सद्धामूलिका च सम्मादिट्ठि दससु पुञ्ञकिरियवत्थूसु दिट्ठिजुकम्मन्ति वुच्चति.

तयिदं चतुधा पवत्तति अत्तसन्निय्यातनेन तप्परायणताय सिस्सभावूपगमनेन पणिपातेनाति. तत्थ अत्तसन्निय्यातनं नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं अत्तानं बुद्धस्स निय्यातेमि, धम्मस्स, सङ्घस्सा’’ति एवं बुद्धादीनं अत्तपरिच्चजनं. तप्परायणता नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं बुद्धपरायणो, धम्मपरायणो, सङ्घपरायणो इति मं धारेथा’’ति एवं तप्परायणभावो. सिस्सभावूपगमनं नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं बुद्धस्स अन्तेवासिको, धम्मस्स, सङ्घस्साति मं धारेथा’’ति एवं सिस्सभावूपगमो. पणिपातो नाम ‘‘अज्ज आदिं कत्वा अहं अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मसामीचिकम्मं बुद्धादीनंयेव तिण्णं वत्थूनं करोमि, इति मं धारेथा’’ति एवं बुद्धादीसु परमनिपच्चकारो. इमेसञ्हि चतुन्नं आकारानं अञ्ञतरम्पि करोन्तेन गहितंयेव होति सरणगमनं.

अपिच भगवतो अत्तानं परिच्चजामि, धम्मस्स, सङ्घस्स अत्तानं परिच्चजामि. जीवितं परिच्चजामि, परिच्चत्तोयेव मे अत्ता, परिच्चत्तंयेव मे जीवितं, जीवितपरियन्तिकं बुद्धं सरणं गच्छामि, बुद्धो मे सरणं लेणं ताणन्ति एवम्पि अत्तसन्निय्यातनं वेदितब्बं. ‘‘सत्थारञ्च वताहं पस्सेय्यं भगवन्तमेव पस्सेय्यं, सुगतञ्च वताहं पस्सेय्यं भगवन्तमेव पस्सेय्यं, सम्मासम्बुद्धञ्च वताहं पस्सेय्यं भगवन्तमेव पस्सेय्य’’न्ति (सं. नि. २.१५४) एवम्पि महाकस्सपस्स सरणगमनं विय सिस्सभावूपगमनं दट्ठब्बं.

‘‘सो अहं विचरिस्सामि, गामा गामं पुरा पुरं;

नमस्समानो सम्बुद्धं, धम्मस्स च सुधम्मत’’न्ति. (सु. नि. १९४; सं. नि. १.२४६) –

एवम्पि आळवकादीनं सरणगमनं विय तप्परायणता वेदितब्बा. ‘‘अथ खो ब्रह्मायु ब्राह्मणो उट्ठायासना एकंसं उत्तरासङ्गं करित्वा भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा भगवतो पादानि मुखेन च परिचुम्बति, पाणीहि च परिसम्बाहति, नामञ्च सावेति ब्रह्मायु अहं, भो गोतम, ब्राह्मणो, ब्रह्मायु अहं, भो गोतम, ब्राह्मणो’’ति (म. नि. २.३९४) एवम्पि पणिपातो दट्ठब्बो.

सो पनेस ञातिभयाचरियदक्खिणेय्यवसेन चतुब्बिधो होति. तत्थ दक्खिणेय्यपणिपातेन सरणगमनं होति, न इतरेहि. सेट्ठवसेनेव हि सरणं गय्हति, सेट्ठवसेन भिज्जति, तस्मा यो साकियो वा कोलियो वा ‘‘बुद्धो अम्हाकं ञातको’’ति वन्दति, अग्गहितमेव होति सरणं. यो वा ‘‘समणो गोतमो राजपूजितो महानुभावो, अवन्दियमानो अनत्थम्पि करेय्या’’ति भयेन वन्दति, अग्गहितमेव होति सरणं. यो वा बोधिसत्तकाले भगवतो सन्तिके किञ्चि उग्गहितं सरमानो बुद्धकाले वा –

‘‘एकेन भोगे भुञ्जेय्य, द्वीहि कम्मं पयोजये;

चतुत्थञ्च निधापेय्य, आपदासु भविस्सती’’ति. (दी. नि. ३.२६५) –

एवरूपं अनुसासनिं उग्गहेत्वा ‘‘आचरियो मे’’ति वन्दति, अग्गहितमेव होति सरणं. यो पन ‘‘अयं लोके अग्गदक्खिणेय्यो’’ति वन्दति, तेनेव गहितं होति सरणं.

एवं गहितसरणस्स च उपासकस्स वा उपासिकाय वा अञ्ञतित्थियेसु पब्बजितम्पि ञातिं ‘‘ञातको मे अय’’न्ति वन्दतो सरणगमनं न भिज्जति, पगेव अपब्बजितं. तथा राजानं भयवसेन वन्दतो, सो हि रट्ठपूजितत्ता अवन्दियमानो अनत्थम्पि करेय्याति. तथा यंकिञ्चि सिप्पं सिक्खापकं तित्थियं ‘‘आचरियो मे अय’’न्ति वन्दतोपि न भिज्जतीति एवं सरणगमनप्पभेदो वेदितब्बो.

एत्थ च लोकुत्तरस्स सरणगमनस्स चत्तारि सामञ्ञफलानि विपाकफलं, सब्बदुक्खक्खयो आनिसंसफलं. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यो च बुद्धञ्च धम्मञ्च, सङ्घञ्च सरणं गतो;

चत्तारि अरियसच्चानि, सम्मप्पञ्ञाय पस्सति.

दुक्खं दुक्खसमुप्पादं, दुक्खस्स च अतिक्कमं;

अरियञ्चट्ठङ्गिकं मग्गं, दुक्खूपसमगामिनं.

एतं खो सरणं खेमं, एतं सरणमुत्तमं;

एतं सरणमागम्म, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति. (ध. प. १९०-१९२);

अपिच निच्चतो अनुपगमनादिवसेन पेतस्स आनिसंसफलं वेदितब्बं. वुत्तञ्हेतं, ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्य, सुखतो उपगच्छेय्य, कञ्चि धम्मं अत्ततो उपगच्छेय्य, मातरं जीविता वोरोपेय्य, पितरं अरहन्तं जीविता वोरोपेय्य, दुट्ठचित्तो तथागतस्स लोहितं उप्पादेय्य, सङ्घं भिन्देय्य, अञ्ञं सत्थारं उद्दिसेय्य, नेतं ठानं विज्जती’’ति (म. नि. ३.१२८; अ. नि. १.२६८-२७६).

लोकियस्स पन सरणगमनस्स भवसम्पदापि भोगसम्पदापि फलमेव. वुत्तञ्हेतं –

‘‘येकेचि बुद्धं सरणं गतासे,

न ते गमिस्सन्ति अपायभूमिं;

पहाय मानुसं देहं,

देवकायं परिपूरेस्सन्ती’’ति. (सं. नि. १.३७);

अपरम्पि वुत्तं ‘‘अथ खो सक्को देवानमिन्दो असीतिया देवतासहस्सेहि सद्धिं येनायस्मा महामोग्गल्लानो, तेनुपसङ्कमि…पे… एकमन्तं ठितं खो सक्कं देवानमिन्दं आयस्मा महामोग्गल्लानो एतदवोच ‘साधु खो देवानमिन्द बुद्धं सरणगमनं होति, बुद्धं सरणगमनहेतु खो देवानमिन्द एवमिधेकच्चे सत्ता कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जन्ती’ति. ते अञ्ञे देवे दसहि ठानेहि अधिगण्हन्ति दिब्बेन आयुना दिब्बेन वण्णेन सुखेन यसेन आधिपतेय्येन दिब्बेहि रूपेहि सद्देहि गन्धेहि रसेहि फोट्ठब्बेही’’ति (सं. नि. ४.३४१). एस नयो धम्मे सङ्घे च. अपिच वेलामसुत्तादिवसेनापि (अ. नि. ९.२०) सरणगमनस्स फलविसेसो वेदितब्बो. एवं सरणगमनफलं वेदितब्बं.

तत्थ लोकियसरणगमनं तीसु वत्थूसु अञ्ञाणसंसयमिच्छाञाणादीहि संकिलिस्सति, न महाजुतिकं होति, न महाविप्फारं. लोकुत्तरस्स नत्थि संकिलेसो. लोकियस्स च सरणगमनस्स दुविधो भेदो सावज्जो अनवज्जो च. तत्थ सावज्जो अञ्ञसत्थारादीसु अत्तसन्निय्यातनादीहि होति, सो अनिट्ठफलो. अनवज्जो कालं किरियाय, सो अविपाकत्ता अफलो. लोकुत्तरस्स पन नेवत्थि भेदो. भवन्तरेपि हि अरियसावको अञ्ञसत्थारं न उद्दिसतीति एवं सरणगमनस्स संकिलेसो च भेदो च वेदितब्बोति. उपासकं मं भवं गोतमो धारेतूति मं भवं गोतमो ‘‘उपासको अय’’न्ति एवं धारेतु, जानातूति अत्थो.

सरणगमनकथावण्णना निट्ठिता.

उपासकविधिकथावण्णना

उपासकविधिकोसल्लत्थं पनेत्थ को उपासको, कस्मा उपासकोति वुच्चति, किमस्स सीलं, को आजीवो, का विपत्ति, का सम्पत्तीति इदं पकिण्णकं वेदितब्बं.

तत्थ को उपासकोति यो कोचि तिसरणगतो गहट्ठो. वुत्तञ्हेतं – ‘‘यतो खो महानाम उपासको बुद्धं सरणं गतो होति, धम्मं सरणं गतो होति, सङ्घं सरणं गतो होति. एत्तावता खो महानाम उपासको होती’’ति (सं. नि. ५.१०३३).

कस्मा उपासकोति रतनत्तयस्स उपासनतो. सो हि बुद्धं उपासतीति उपासको. धम्मं, सङ्घं उपासतीति उपासको.

किमस्स सीलन्ति पञ्च वेरमणियो. यथाह ‘‘यतो खो महानाम उपासको पाणातिपाता पटिविरतो होति अदिन्नादाना, कामेसु मिच्छाचारा, मुसावादा, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना पटिविरतो होति. एत्तावता खो महानाम उपासको सीलवा होती’’ति (सं. नि. ५.१०३३).

को आजीवोति पञ्च मिच्छावणिज्जा पहाय धम्मेन समेन जीवितकप्पनं. वुत्तञ्हेतं ‘‘पञ्चिमा, भिक्खवे, वणिज्जा उपासकेन अकरणीया. कतमा पञ्च? सत्थवणिज्जा, सत्तवणिज्जा, मंसवणिज्जा, मज्जवणिज्जा, विसवणिज्जा. इमा खो, भिक्खवे, पञ्च वणिज्जा उपासकेन अकरणीया’’ति (अ. नि. ५.१७७).

का विपत्तीति या तस्सेव सीलस्स च आजीवस्स च विपत्ति, अयमस्स विपत्ति. अपिच याय एस चण्डालो चेव होति मलञ्च पतिकुट्ठो च. सापिस्स विपत्तीति वेदितब्बा. ते च अत्थतो अस्सद्धियादयो पञ्च धम्मा होन्ति. यथाह ‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो उपासको उपासकचण्डालो च होति उपासकमलञ्च उपासकपतिकुट्ठो च. कतमेहि पञ्चहि? अस्सद्धो होति, दुस्सीलो होति, कोतूहलमङ्गलिको होति, मङ्गलं पच्चेति नो कम्मं, इतो च बहिद्धा दक्खिणेय्यं परियेसति तत्थ च पुब्बकारं करोती’’ति (अ. नि. ५.१७५).

का सम्पत्तीति या चस्स सीलसम्पदा च आजीवसम्पदा च, सा सम्पत्ति. ये चस्स रतनभावादिकरा सद्धादयो पञ्च धम्मा. यथाह ‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो उपासको उपासकरतनञ्च होति उपासकपदुमञ्च उपासकपुण्डरीकञ्च. कतमेहि पञ्चहि? सद्धो होति, सीलवा होति, न कोतूहलमङ्गलिको होति, कम्मं पच्चेति नो मङ्गलं, न इतो बहिद्धा दक्खिणेय्यं गवेसति, इध च पुब्बकारं करोती’’ति (अ. नि. ५.१७५).

अज्जतग्गेति एत्थ अयं अग्गसद्दो आदिकोटिकोट्ठाससेट्ठेसु दिस्सति. ‘‘अज्जतग्गे, सम्म दोवारिक, आवरामि द्वारं निगण्ठानं निगण्ठीन’’न्तिआदीसु (म. नि. २.७०) हि आदिम्हि दिस्सति. ‘‘तेनेव अङ्गुलग्गेन तं अङ्गुलग्गं परामसेय्य, (कथा. ४४१) उच्छग्गं वेळग्ग’’न्तिआदीसु कोटियं. ‘‘अम्बिलग्गं वा मधुरग्गं वा तित्तकग्गं वा (सं. नि. ५.३७४), अनुजानामि, भिक्खवे, विहारग्गेन वा परिवेणग्गेन वा भाजेतु’’न्तिआदीसु (चूळव. ३१८) कोट्ठासे. ‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा…पे… तथागतो तेसं अग्गमक्खायती’’तिआदीसु (अ. नि. ४.३४) सेट्ठे. इध पनायं आदिम्हि दट्ठब्बो. तस्मा अज्जतग्गेति अज्जतं आदिं कत्वा, एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. अज्जतन्ति अज्जभावं. अज्जदग्गेति वा पाठो, द-कारो पदसन्धिकरो, अज्ज अग्गं कत्वाति अत्थो.

पाणुपेतन्ति पाणेहि उपेतं, याव मे जीवितं पवत्तति, ताव उपेतं. अनञ्ञसत्थुकं तीहि सरणगमनेहि सरणं गतं उपासकं कप्पियकारकं मं भवं गोतमो धारेतु जानातु. अहञ्हि सचेपि मे तिखिणेन असिना सीसं छिन्देय्य, नेव बुद्धं ‘‘न बुद्धो’’ति वा धम्मं ‘‘न धम्मो’’ति वा, सङ्घं ‘‘न सङ्घो’’ति वा वदेय्यन्ति. एवं अत्तसन्निय्यातनेन सरणं गन्त्वा चतूहि च पच्चयेहि पवारेत्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा पक्कामीति.

उपासकविधिकथावण्णना निट्ठिता.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय