३. ततियनिब्बानपटिसंयुत्तसुत्तवण्णना

७३. ततिये अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वाति तदा किर भगवता अनेकपरियायेन संसारस्स आदीनवं पकासेत्वा सन्दस्सनादिवसेन निब्बानपटिसंयुत्ताय धम्मदेसनाय कताय तेसं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘अयं संसारो भगवता अविज्जादीहि कारणेहि सहेतुको पकासितो, निब्बानस्स पन तदुपसमस्स न किञ्चि कारणं वुत्तं, तयिदं अहेतुकं, कथं सच्चिकट्ठपरमत्थेन उपलब्भती’’ति. अथ भगवा तेसं भिक्खूनं एतं यथावुत्तं परिवितक्कसङ्खातं अत्थं विदित्वा. इमं उदानन्ति तेसं भिक्खूनं विमतिविधमनत्थञ्चेव इध समणब्राह्मणानं ‘‘निब्बानं निब्बानन्ति वाचावत्थुमत्तमेव, नत्थि हि परमत्थतो निब्बानं नाम अनुपलब्भमानसभावत्ता’’ति लोकायतिकादयो विय विप्पटिपन्नानं बहिद्धा च पुथुदिट्ठिगतिकानं मिच्छावादभञ्जनत्थञ्च इमं अमतमहानिब्बानस्स परमत्थतो अत्थिभावदीपनं उदानं उदानेसि.

तत्थ अजातं अभूतं अकतं असङ्खतन्ति सब्बानिपि पदानि अञ्ञमञ्ञवेवचनानि. अथ वा वेदनादयो विय हेतुपच्चयसमवायसङ्खाताय कारणसामग्गिया न जातं न निब्बत्तन्ति अजातं, कारणेन विना, सयमेव वा न भूतं न पातुभूतं न उप्पन्नन्ति अभूतं, एवं अजातत्ता अभूतत्ता च येन केनचि कारणेन न कतन्ति अकतं, जातभूतकतसभावो च नामरूपानं सङ्खतधम्मानं होति, न असङ्खतसभावस्स निब्बानस्साति दस्सनत्थं असङ्खतन्ति वुत्तं. पटिलोमतो वा समेच्च सम्भूय पच्चयेहि कतन्ति सङ्खतं, तथा न सङ्खतं सङ्खतलक्खणरहितन्ति असङ्खतन्ति. एवं अनेकेहि कारणेहि निब्बत्तितभावे पटिसिद्धे ‘‘सिया नु खो एकेनेव कारणेन कत’’न्ति आसङ्काय ‘‘न येन केनचि कत’’न्ति दस्सनत्थं ‘‘अकत’’न्ति वुत्तं. एवं अपच्चयम्पि समानं ‘‘सयमेव नु खो इदं भूतं पातुभूत’’न्ति आसङ्काय तन्निवत्तनत्थं ‘‘अभूत’’न्ति वुत्तं. ‘‘अयञ्चेतस्स असङ्खताकताभूतभावो सब्बेन सब्बं अजातिधम्मत्ता’’ति दस्सेतुं ‘‘अजात’’न्ति वुत्तं. एवमेतेसं चतुन्नम्पि पदानं सात्थकभावं विदित्वा ‘‘तयिदं निब्बानं अत्थि, भिक्खवे’’ति परमत्थतो निब्बानस्स अत्थिभावो पकासितोति वेदितब्बो. एत्थ उदानेन्तेन भगवता, ‘‘भिक्खवे’’ति आलपने कारणं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

इति सत्था ‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खत’’न्ति वत्वा तत्थ हेतुं दस्सेन्तो ‘‘नो चेतं, भिक्खवे’’तिआदिमाह. तस्सायं सङ्खेपत्थो – भिक्खवे, यदि अजातादिसभावा असङ्खता धातु न अभविस्स न सिया, इध लोके जातादिसभावस्स रूपादिक्खन्धपञ्चकसङ्खातस्स सङ्खतस्स निस्सरणं अनवसेसवूपसमो न पञ्ञायेय्य न उपलब्भेय्य न सम्भवेय्य. निब्बानञ्हि आरम्मणं कत्वा पवत्तमाना सम्मादिट्ठिआदयो अरियमग्गधम्मा अनवसेसकिलेसे समुच्छिन्दन्ति. तेनेत्थ सब्बस्सपि वट्टदुक्खस्स अप्पवत्ति अपगमो निस्सरणं पञ्ञायति.

एवं ब्यतिरेकवसेन निब्बानस्स अत्थिभावं दस्सेत्वा इदानि अन्वयवसेनपि तं दस्सेतुं, ‘‘यस्मा च खो’’तिआदि वुत्तं. तं वुत्तत्थमेव. एत्थ च यस्मा ‘‘अपच्चया धम्मा, असङ्खता धम्मा (ध. स. दुकमातिका ७, ८), अत्थि, भिक्खवे, तदायतनं, यत्थ नेव पथवी (उदा. ७१), इदम्पि खो ठानं दुद्दसं, यदिदं सब्बसङ्खारसमथो सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो (महाव. ८; म. नि. १.२८१; २.३३७), असङ्खतञ्च वो, भिक्खवे, धम्मं देसेस्सामि असङ्खतगामिनिञ्च पटिपद’’न्तिआदीहि (सं. नि. ४.३६६-३६७) अनेकेहि सुत्तपदेहि, ‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजात’’न्ति इमिनापि च सुत्तेन निब्बानधातुया परमत्थतो सम्भवो सब्बलोकं अनुकम्पमानेन सम्मासम्बुद्धेन देसितो, तस्मा यदिपि तत्थ अपच्चक्खकारीनम्पि विञ्ञूनं कङ्खा वा विमति वा नत्थियेव. ये पन परनेय्यबुद्धिनो पुग्गला, तेसं विमतिविनोदनत्थं अयमेत्थ अधिप्पायनिद्धारणमुखेन युत्तिविचारणा – यथा परिञ्ञेय्यताय सउत्तरानं कामानं रूपादीनञ्च पटिपक्खभूतं तब्बिधुरसभावं निस्सरणं पञ्ञायति, एवं तंसभावानं सब्बेसम्पि सङ्खतधम्मानं पटिपक्खभूतेन तब्बिधुरसभावेन निस्सरणेन भवितब्बं. यञ्चेतं निस्सरणं, सा असङ्खता धातु. किञ्च भिय्यो सङ्खतधम्मारम्मणं विपस्सनाञाणं अपि अनुलोमञाणं किलेसे समुच्छेदवसेन पजहितुं न सक्कोति. तथा सम्मुतिसच्चारम्मणं पठमज्झानादीसु ञाणं विक्खम्भनवसेनेव किलेसे पजहति, न समुच्छेदवसेन. इति सङ्खतधम्मारम्मणस्स सम्मुतिसच्चारम्मणस्स च ञाणस्स किलेसानं समुच्छेदप्पहाने असमत्थभावतो तेसं समुच्छेदप्पहानकरस्स अरियमग्गञाणस्स तदुभयविपरीतसभावेन आरम्मणेन भवितब्बं, सा असङ्खता धातु. तथा ‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खत’’न्ति इदं निब्बानपदस्स परमत्थतो अत्थिभावजोतकं वचनं अविपरीतत्थं भगवता भासितत्ता. यञ्हि भगवता भासितं, तं अविपरीतत्थं परमत्थं यथा तं ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा, सब्बे सङ्खारा दुक्खा, सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति (अ. नि. ३.१३७; महानि. २७), तथा निब्बानसद्दो कत्थचि विसये यथाभूतपरमत्थविसयो उपचारमत्तवुत्तिसब्भावतो सेय्यथापि सीहसद्दो. अथ वा अत्थेव परमत्थतो असङ्खता धातु, इतरतब्बिपरीतविनिमुत्तसभावत्ता सेय्यथापि पथवीधातु वेदनाति. एवमादीहि नयेहि युत्तितोपि असङ्खताय धातुया परमत्थतो अत्थिभावो वेदितब्बो.

ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.