८. कच्चानसुत्तवण्णना

६८. अट्ठमे अज्झत्तन्ति एत्थ अयं अज्झत्तसद्दो ‘‘छ अज्झत्तिकानि आयतनानी’’तिआदीसु (म. नि. ३.३०४) अज्झत्तज्झत्ते आगतो. ‘‘अज्झत्ता धम्मा (ध. स. तिकमातिका २०), अज्झत्तं वा काये कायानुपस्सी’’तिआदीसु (दी. नि. २.३७३-३७४) नियकज्झत्ते. ‘‘सब्बनिमित्तानं अमनसिकारा अज्झत्तं सुञ्ञतं उपसम्पज्ज विहरती’’तिआदीसु (म. नि. ३.१८७) विसयज्झत्ते, इस्सरियट्ठानेति अत्थो. फलसमापत्ति हि बुद्धानं इस्सरियट्ठानं नाम. ‘‘तेनानन्द, भिक्खुना तस्मिंयेव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेतब्ब’’न्तिआदीसु (म. नि. ३.१८८) गोचरज्झत्ते. इधापि गोचरज्झत्तेयेव दट्ठब्बो. तस्मा अज्झत्तन्ति गोचरज्झत्तभूते कम्मट्ठानारम्मणेति वुत्तं होति. परिमुखन्ति अभिमुखं. सूपट्ठितायाति सुट्ठु उपट्ठिताय कायगताय सतिया. सतिसीसेन चेत्थ झानं वुत्तं. इदं वुत्तं होति ‘‘अज्झत्तं कायानुपस्सनासतिपट्ठानवसेन पटिलद्धं उळारं झानं समापज्जित्वा’’ति.

अयञ्हि थेरो भगवति सावत्थियं विहरन्ते एकदिवसं सावत्थियं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातप्पटिक्कन्तो विहारं पविसित्वा भगवतो वत्तं दस्सेत्वा दिवाट्ठाने दिवाविहारं निसिन्नो नानासमापत्तीहि दिवसभागं वीतिनामेत्वा सायन्हसमयं विहारमज्झं ओतरित्वा भगवति गन्धकुटियं निसिन्ने ‘‘अकालो ताव भगवन्तं उपसङ्कमितु’’न्ति गन्धकुटिया अविदूरे, अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले कालपरिच्छेदं कत्वा यथावुत्तं समापत्तिं समापज्जित्वा निसीदि. सत्था तं तथानिसिन्नं गन्धकुटियं निसिन्नोयेव पस्सि. तेन वुत्तं – ‘‘तेन खो पन समयेन आयस्मा महाकच्चानो…पे… सूपट्ठिताया’’ति.

एतमत्थं विदित्वाति एतं आयस्मतो महाकच्चानत्थेरस्स सतिपट्ठानभावनावसेन अधिगतं झानं पादकं कत्वा समापज्जनं सब्बाकारतो विदित्वा तदत्थदीपनं इमं उदानं उदानेसि.

तत्थ यस्स सिया सब्बदा सति, सततं कायगता उपट्ठिताति यस्स आरद्धविपस्सकस्स एकदिवसं छ कोट्ठासे कत्वा सब्बस्मिम्पि काले नामरूपभेदेन दुविधेपि काये गता कायारम्मणा पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं अनिच्चादिसम्मसनवसेन सततं निरन्तरं सातच्चाभियोगवसेन सति उपट्ठिता सिया.

अयं किरायस्मा पठमं कायगतासतिकम्मट्ठानवसेन झानं निब्बत्तेत्वा तं पादकं कत्वा कायानुपस्सनासतिपट्ठानमुखेन विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पत्तो. सो अपरभागेपि येभुय्येन तमेव झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय तथेव च विपस्सित्वा फलसमापत्तिं समापज्जति. स्वायं येन विधिना अरहत्तं पत्तो, तं विधिं दस्सेन्तो सत्था ‘‘यस्स सिया सब्बदा सति, सततं कायगता उपट्ठिता’’ति वत्वा तस्सा उपट्ठानाकारं विभावेतुं ‘‘नो चस्स नो च मे सिया, न भविस्सति न च मे भविस्सती’’ति आह.

तस्सत्थो द्विधा वेदितब्बो सम्मसनतो पुब्बभागवसेन सम्मसनकालवसेन चाति. तेसु पुब्बभागवसेन ताव नो चस्स नो च मे सियाति अतीतकाले मम किलेसकम्मं नो चस्स न भवेय्य चे, इमस्मिं पच्चुप्पन्नकाले अयं अत्तभावो नो च मे सिया न मे उप्पज्जेय्य. यस्मा पन मे अतीते कम्मकिलेसा अहेसुं, तस्मा तंनिमित्तो एतरहि अयं मे अत्तभावो पवत्तति. न भविस्सति न च मे भविस्सतीति इमस्मिं अत्तभावे पटिपक्खाधिगमेन किलेसकम्मं न भविस्सति न उप्पज्जिस्सति मे, आयतिं विपाकवट्टं न च मे भविस्सति न मे पवत्तिस्सतीति. एवं कालत्तये कम्मकिलेसहेतुकं इदं मय्हं अत्तभावसङ्खातं खन्धपञ्चकं, न इस्सरादिहेतुकं, यथा च मय्हं, एवं सब्बसत्तानन्ति सप्पच्चयनामरूपदस्सनं पकासितं होति.

सम्मसनकालवसेन पन नो चस्स नो च मे सियाति यस्मा इदं खन्धपञ्चकं हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चं, अभिण्हपटिपीळनट्ठेन दुक्खं, अवसवत्तनट्ठेन अनत्ता, एवं यदि अयं अत्ता नाम नापि खन्धपञ्चकविनिमुत्तो कोचि नो चस्स नो च सिया न भवेय्य, एवं, भन्ते, नो च मे सिया मम सन्तकं नाम किञ्चि न भवेय्य. न भविस्सतीति अत्तनि अत्तनिये भवितब्बं यथा चिदं नामरूपं एतरहि च अतीते च अत्तत्तनियं सुञ्ञं, एवं न भविस्सति न मे भविस्सति, अनागतेपि खन्धविनिमुत्तो अत्ता नाम न कोचि न मे भविस्सति न पवत्तिस्सति, ततो एव किञ्चि पलिबोधट्ठानियं न मे भविस्सति आयतिम्पि अत्तनियं नाम न मे किञ्चि भविस्सतीति. इमिना तीसु कालेसु ‘‘अह’’न्ति गहेतब्बस्स अभावतो ‘‘मम’’न्ति गहेतब्बस्स च अभावं दस्सेति. तेन चतुक्कोटिका सुञ्ञता पकासिता होति.

अनुपुब्बविहारि तत्थ सोति एवं तीसुपि कालेसु अत्तत्तनियं सुञ्ञतं तत्थ सङ्खारगते अनुपस्सन्तो अनुक्कमेन उदयब्बयञाणादिविपस्सनाञाणेसु उप्पज्जमानेसु अनुपुब्बविपस्सनाविहारवसेन अनुपुब्बविहारी समानो. कालेनेव तरे विसत्तिकन्ति सो एवं विपस्सनं मत्थकं पापेत्वा ठितो योगावचरो इन्द्रियानं परिपाकगतकालेन वुट्ठानगामिनिया विपस्सनाय मग्गेन घटितकालेन अरियमग्गस्स उप्पत्तिकालेन सकलस्स भवत्तयस्स संतननतो विसत्तिकासङ्खातं तण्हं तरेय्य, वितरित्वा तस्सा परतीरे तिट्ठेय्याति अधिप्पायो.

इति भगवा अञ्ञापदेसेन आयस्मतो महाकच्चानस्स अरहत्तुप्पत्तिदीपनं उदानं उदानेसि.

अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.