५. दुतियनानातित्थियसुत्तवण्णना

५५. पञ्चमे सस्सतो अत्ता च लोको चाति रूपादीसु अञ्ञतरं अत्ताति च लोकोति च गहेत्वा तं सस्सतं निच्चन्ति अञ्ञेपि च तथा गाहेन्ता वोहरन्ति. यथाह –

‘‘रूपं अत्ता चेव लोको च सस्सतो चाति अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ति. वेदनं… सञ्ञं… सङ्खारे… विञ्ञाणं अत्ता च लोको च सस्सतो चाति अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेन्ती’’ति.

अथ वा अत्ताति अहङ्कारवत्थु, लोकोति ममङ्कारवत्थु, यं ‘‘अत्तनिय’’न्ति वुच्चति. अत्ताति वा सयं, लोकोति परो. अत्ताति वा पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु एको खन्धो, इतरो लोको. अत्ताति वा सविञ्ञाणको खन्धसन्तानो, अविञ्ञाणको लोको. एवं तं तं अत्ताति च लोकोति च यथादस्सनं द्विधा गहेत्वा तदुभयं ‘‘निच्चो धुवो सस्सतो’’ति अभिनिविस्स वोहरन्ति. एतेन चत्तारो सस्सतवादा दस्सिता. असस्सतोति सत्तपि उच्छेदवादा दस्सिता. सस्सतो च असस्सतो चाति एकच्चो अत्ता च लोको च सस्सतो, एकच्चो असस्सतोति एवं सस्सतो च असस्सतो चाति अत्थो. अथ वा स्वेव अत्ता च लोको च अत्तगतिदिट्ठिकानं विय सस्सतो च असस्सतो च, सिया सस्सतोति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. सब्बथापि इमिना एकच्चसस्सतवादो दस्सितो. नेव सस्सतो नासस्सतोति इमिना अमराविक्खेपवादो दस्सितो. ते हि सस्सतवादे असस्सतवादे च दोसं दिस्वा ‘‘नेव सस्सतो नासस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति विक्खेपं करोन्ता विवदन्ति.

सयंकतोति अत्तना कतो. यथा हि तेसं तेसं सत्तानं अत्ता च अत्तनो धम्मानुधम्मं कत्वा सुखदुक्खानि पटिसंवेदेति, एवं अत्ताव अत्तानं तस्स च उपभोगभूतं किञ्चनं पलिबोधसङ्खातं लोकञ्च करोति, अभिनिम्मिनातीति अत्तलद्धि विय अयम्पि तेसं लद्धि. परंकतोति परेन कतो, अत्ततो परेन इस्सरेन वा पुरिसेन वा पजापतिना वा कालेन वा पकतिया वा अत्ता च लोको च कतो, निम्मितोति अत्थो. सयंकतो च परंकतो चाति यस्मा अत्तानञ्च लोकञ्च निम्मिनन्ता इस्सरादयो न केवलं सयमेव निम्मिनन्ति, अथ खो तेसं तेसं सत्तानं धम्माधम्मानं सहकारीकारणं लभित्वाव, तस्मा सयंकतो च परंकतो च अत्ता च लोको चाति एकच्चानं लद्धि. असयंकारो अपरंकारोति नत्थि एतस्स सयंकारोति असयंकारो, नत्थि एतस्स परकारोति अपरकारो. अनुनासिकागमं कत्वा वुत्तं ‘‘अपरंकारो’’ति. अयं उभयत्थ दोसं दिस्वा उभयं पटिक्खिपति. अथ कथं उप्पन्नोति आह – अधिच्चसमुप्पन्नोति यदिच्छाय समुप्पन्नो केनचि कारणेन विना उप्पन्नोति अधिच्चसमुप्पन्नवादो दस्सितो. तेन च अहेतुकवादोपि सङ्गहितो होति.

इदानि ये दिट्ठिगतिका अत्तानं विय सुखदुक्खम्पि तस्स गुणभूतं किञ्चनभूतं वा सस्सतादिवसेन अभिनिविस्स वोहरन्ति, तेसं तं वादं दस्सेतुं ‘‘सन्तेके समणब्राह्मणा’’तिआदि वुत्तं. तं वुत्तनयमेव.

एतमत्थं विदित्वाति एत्थ पन इध जच्चन्धूपमाय अनागतत्ता तं हित्वा हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थो योजेतब्बो, तथा गाथाय.

तत्थ अन्तराव विसीदन्ति, अपत्वाव तमोगधन्ति अयं विसेसो. तस्सत्थो – एवं दिट्ठिगतेसु दिट्ठिनिस्सयेसु आसज्जमाना दिट्ठिगतिका कामोघादीनं चतुन्नं ओघानं, संसारमहोघस्सेव वा अन्तराव वेमज्झे एव यं तेसं पारभावेन पतिट्ठट्ठेन वा ओगधसङ्खातं निब्बानं तदधिगमूपायो वा अरियमग्गो तं अप्पत्वाव अनधिगन्त्वाव विसीदन्ति संसीदन्ति. ओगाधन्ति पतिट्ठहन्ति एतेन, एत्थ वाति ओगाधो, अरियमग्गो निब्बानञ्च. ओगाधमेवेत्थ रस्सत्तं कत्वा ओगधन्ति वुत्तं. तं ओगधं तमोगधन्ति पदविभागो.

पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.