२. सत्तजटिलसुत्तवण्णना

५२. दुतिये बहिद्वारकोट्ठकेति पासादद्वारकोट्ठकस्स बहि, न विहारद्वारकोट्ठकस्स. सो किर पासादो लोहपासादो विय समन्ता चतुद्वारकोट्ठकपरिवुतो पाकारपरिक्खित्तो. तेसु पाचीनद्वारकोट्ठकस्स बहि पासादच्छायायं पाचीनलोकधातुं ओलोकेन्तो पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नो होति. जटिलाति जटावन्तो तापसवेसधारिनो. निगण्ठाति सेतपटनिगण्ठरूपधारिनो. एकसाटकाति एकसाटकनिगण्ठा विय एकं पिलोतिकखण्डं हत्थे बन्धित्वा तेनापि सरीरस्स पुरिमभागं पटिच्छादेत्वा विचरणका. परूळ्हकच्छनखलोमाति परूळ्हकच्छलोमा परूळ्हनखा परूळ्हअवसेसलोमा च, कच्छादीसु दीघलोमा दीघनखा चाति अत्थो. खारिविविधमादायाति विविधं खारादिनानप्पकारं पब्बजितपरिक्खारभण्डिकं गहेत्वा. अविदूरे अतिक्कमन्तीति विहारस्स अविदूरमग्गेन नगरं पविसन्ति.

राजाहं, भन्ते, पसेनदि कोसलोति अहं, भन्ते, राजा पसेनदि कोसलो, मय्हं नामं तुम्हे जानाथाति. कस्मा पन राजा लोके अग्गपुग्गलस्स सन्तिके निसिन्नो एवरूपानं नग्गनिस्सिरीकानं अञ्जलिं पग्गण्हातीति? सङ्गण्हनत्थाय. एवञ्हिस्स अहोसि ‘‘सचाहं एत्तकम्पि एतेसं न करिस्सामि, मयं पुत्तदारं पहाय एतस्सत्थाय दुब्भोजनदुक्खसेय्यादीनि अनुभोम, अयं अम्हाकं निपच्चकारमत्तम्पि न करोति. तस्मिञ्हि कते अम्हे ‘ओचरका’ति जनो अग्गहेत्वा ‘पब्बजिता’इच्चेव सञ्जानिस्सति, किं इमस्स भूतत्थकथनेनाति अत्तना दिट्ठं सुतं पटिच्छादेत्वा न कथेय्युं, एवं कते पन अनिगूहित्वा कथेस्सन्ती’’ति. अपिच सत्थु अज्झासयजाननत्थम्पि एवमकासीति. राजा किर भगवन्तं उपसङ्कमन्तोपि कतिपयकालं सम्मासम्बोधिं न सद्दहि. तेनस्स एवं अहोसि ‘‘यदि भगवा सब्बं जानाति, मया इमेसं निपच्चकारं कत्वा ‘इमे अरहन्तो’ति वुत्ते नानुजानेय्य, अथ मं अनुवत्तन्तो अनुजानेय्य, कुतो तस्स सब्बञ्ञुता’’ति. एवं सो सत्थु अज्झासयजाननत्थं तथा अकासि. भगवा पन ‘‘उजुकमेव ‘न इमे समणा ओचरका’ति वुत्ते यदिपि राजा सद्दहति, महाजनो पन तमत्थं अजानन्तो न सद्दहेय्य, समणो गोतमो ‘राजा अत्तनो कथं सुणाती’ति यं किञ्चि मुखारुळ्हं कथेती’ति वदेय्य, तदस्स दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय संवत्तेय्य, अञ्ञो च गुळ्हकम्मं विवटं कतं भवेय्य, सयमेव राजा तेसं ओचरकभावं कथेस्सती’’ति ञत्वा ‘‘दुज्जानं खो एत’’न्तिआदिमाह.

तत्थ कामभोगिनाति इमिना पन रागाभिभवं, उभयेनापि विक्खित्तचित्ततं दस्सेति. पुत्तसम्बाधसयनन्ति पुत्तेहि सम्बाधसयनं. एत्थ च पुत्तसीसेन दारपरिग्गहं, पुत्तदारेसु उप्पिलावितेन तेसं घरावासादिहेतु सोकाभिभवेन चित्तस्स संकिलिट्ठतं दस्सेति. कासिकचन्दनन्ति सण्हचन्दनं, कासिकवत्थञ्च चन्दनञ्चाति वा अत्थो. मालागन्धविलेपनन्ति वण्णगन्धत्थाय माला, सुगन्धभावत्थाय गन्धं, छविरागकरणत्थाय विलेपनं धारेन्तेन. जातरूपरजतन्ति सुवण्णञ्चेव अवसिट्ठधनञ्च. सादियन्तेनाति पटिग्गण्हन्तेन. सब्बेनपि कामेसु अभिगिद्धभावमेव पकासेति.

संवासेनाति सहवासेन. सीलं वेदितब्बन्ति ‘‘अयं पेसलो वा दुस्सीलो वा’’ति संवसन्तेन एकस्मिं ठाने सह वसन्तेन जानितब्बो. तञ्च खो दीघेन अद्धुना न इत्तरन्ति तञ्च सीलं दीघेन कालेन वेदितब्बं, न इत्तरेन. कतिपयदिवसे हि सञ्ञताकारो संवुतिन्द्रियाकारो च हुत्वा सक्का दस्सेतुं. मनसि करोता नो अमनसि करोताति तम्पि ‘‘सीलमस्स परिग्गण्हिस्सामी’’ति मनसि करोन्तेन पच्चवेक्खन्तेन सक्का जानितुं, न इतरेन. पञ्ञवताति तम्पि सप्पञ्ञेनेव पण्डितेन. बालो हि मनसि करोन्तोपि जानितुं न सक्कोति. संवोहारेनाति कथनेन.

‘‘यो हि कोचि मनुस्सेसु, वोहारं उपजीवति;

एवं वासेट्ठ जानाहि, वाणिजो सो न ब्राह्मणो’’ति. (सु. नि. ६१९) –

एत्थ हि वाणिज्जं वोहारो नाम. ‘‘चत्तारो अरियवोहारा’’ति (दी. नि. ३.३१३) एत्थ चेतना. ‘‘सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो’’ति (ध. स. १३१३-१३१५) एत्थ पञ्ञत्ति. ‘‘वोहारमत्तेन सो वोहरेय्या’’ति (सं. नि. १.२५) एत्थ कथा वोहारो. इधापि सो एव अधिप्पेतो. एकच्चस्स हि सम्मुखाकथा परम्मुखाकथाय न समेति, परम्मुखाकथा सम्मुखाकथाय, तथा पुरिमकथा पच्छिमकथाय, पच्छिमकथा च पुरिमकथाय. सो कथेन्तोयेव सक्का जानितुं ‘‘असुचि एसो पुग्गलो’’ति. सुचिसीलस्स पन पुरिमं पच्छिमेन, पच्छिमञ्च पुरिमेन, सम्मुखा कथितञ्च परम्मुखा कथितेन, परम्मुखा कथितञ्च सम्मुखा कथितेन समेति, तस्मा कथेन्तेन सक्का सुचिभावो जानितुन्ति पकासेन्तो आह – ‘‘संवोहारेन सोचेय्यं वेदितब्ब’’न्ति.

थामोति ञाणथामो. यस्स हि ञाणथामो नत्थि, सो उप्पन्नेसु उपद्दवेसु गहेतब्बगहणं कत्तब्बकरणं अपस्सन्तो अद्वारिकं घरं पविट्ठो विय चरति. तेनाह – ‘‘आपदासु खो, महाराज,थामो वेदितब्बो’’ति. साकच्छायाति सहकथाय. दुप्पञ्ञस्स हि कथा उदके गेण्डु विय उप्लवति, पञ्ञवतो कथेन्तस्स पटिभानं अनन्तं होति. उदकविप्फन्दनेनेव हि मच्छो खुद्दको महन्तो वाति पञ्ञायति.

इति भगवा रञ्ञो उजुकमेव ते ‘‘इमे नामा’’ति अवत्वा अरहन्तानं अनरहन्तानञ्च जाननूपायं पकासेसि. राजा तं सुत्वा भगवतो सब्बञ्ञुताय देसनाविलासेन च अभिप्पसन्नो ‘‘अच्छरियं, भन्ते’’तिआदिना अत्तनो पसादं पकासेत्वा इदानि ते याथावतो भगवतो आरोचेन्तो ‘‘एते, भन्ते, मम पुरिसा चरा’’तिआदिमाह. तत्थ चराति अपब्बजिता एव पब्बजितरूपेन रट्ठपिण्डं भुञ्जन्ता पटिच्छन्नकम्मन्तत्ता. ओचरकाति हेट्ठा चरका. चरा हि पब्बतमत्थकेन चरन्तापि हेट्ठा चरकाव निहीनकम्मत्ता. अथ वा ओचरकाति चरपुरिसा. ओचरित्वाति अवचरित्वा वीमंसित्वा, तस्मिं तस्मिं देसे तं तं पवत्तिं ञत्वाति अत्थो. ओसारिस्सामीति पटिपज्जिस्सामि, करिस्सामीति अत्थो. रजोजल्लन्ति रजञ्च मलञ्च. पवाहेत्वाति सुट्ठु विक्खालनवसेन अपनेत्वा. कप्पितकेसमस्सूति अलङ्कारसत्थे वुत्तविधिना कप्पकेहि छिन्नकेसमस्सू. कामगुणेहीति कामकोट्ठासेहि, कामबन्धनेहि वा समप्पिताति सुट्ठु अप्पिता अल्लीना. समङ्गिभूताति सहभूता. परिचारेस्सन्तीति इन्द्रियानि समन्ततो चारेस्सन्ति कीळापेस्सन्ति वा.

एतमत्थं विदित्वाति एतं तेसं राजपुरिसानं अत्तनो उदरस्स कारणा पब्बजितवेसेन लोकवञ्चनसङ्खातं अत्थं विदित्वा. इमं उदानन्ति इमं पराधीनतापरवञ्चनतापटिक्खेपविभावनं उदानं उदानेसि.

तत्थ न वायमेय्य सब्बत्थाति दूतेय्यओचरककम्मादिके सब्बस्मिं पापधम्मे इमे राजपुरिसा विय पब्बजितो न वायमेय्य, वायामं उस्साहं न करेय्य, सब्बत्थ यत्थ कत्थचि वायामं अकत्वा अप्पमत्तकेपि पुञ्ञस्मिंयेव वायमेय्याति अधिप्पायो. नाञ्ञस्स पुरिसो सियाति पब्बजितरूपेन अञ्ञस्स पुग्गलस्स सेवकपुरिसो न सिया. कस्मा? एवरूपस्सपि ओचरकादिपापकम्मस्स कत्तब्बत्ता. नाञ्ञं निस्साय जीवेय्याति अञ्ञं परं इस्सरादिं निस्साय ‘‘तप्पटिबद्धं मे सुखदुक्ख’’न्ति एवंचित्तो हुत्वा न जीविकं पवत्तेय्य, अत्तदीपो अत्तसरणो अनञ्ञसरणो एव भवेय्य. अथ वा अनत्थावहतो ‘‘ओचरण’’न्ति लद्धनामकत्ता अञ्ञं अकुसलकम्मं निस्साय न जीवेय्य. धम्मेन न वणिं चरेति धनादिअत्थाय धम्मं न कथेय्य. यो हि धनादिहेतु परेसं धम्मं देसेति, सो धम्मेन वाणिज्जं करोति नाम, एवं धम्मेन तं न चरेय्य. अथ वा धनादीनं अत्थाय कोसलरञ्ञो पुरिसो विय ओचरकादिकम्मं करोन्तो परेहि अनासङ्कनीयताय पब्बज्जालिङ्गसमादानादीनि अनुतिट्ठन्तो धम्मेन वाणिज्जं करोति नाम. योपि इध परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरन्तोपि अञ्ञतरं देवनिकायं पणिधाय ब्रह्मचरियं चरति, सोपि धम्मेन वाणिज्जं करोति नाम, एवं धम्मेन वाणिज्जं न चरे, न करेय्याति अत्थो.

दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.