६. सोणसुत्तवण्णना
४६. छट्ठे अवन्तीसूति अवन्तिरट्ठे. कुररघरेति एवंनामके नगरे. पवत्ते पब्बतेति पवत्तनामके पब्बते. ‘‘पपाते पब्बते’’तिपि पठन्ति. सोणो उपासको कुटिकण्णोति नामेन सोणो नाम, तीहि सरणगमनेहि उपासकभावप्पटिवेदनेन उपासको, कोटिअग्घनकस्स कण्णपिळन्धनस्स धारणेन ‘‘कोटिकण्णो’’ति वत्तब्बे ‘‘कुटिकण्णो’’ति एवं अभिञ्ञातो, न सुखुमालसोणोति अधिप्पायो. अयञ्हि आयस्मतो महाकच्चायनस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा सासने अभिप्पसन्नो, सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठितो पवत्ते पब्बते छायूदकसम्पन्ने ठाने विहारं कारेत्वा थेरं तत्थ वसापेत्वा चतूहि पच्चयेहि उपट्ठाति. तेन वुत्तं – ‘‘आयस्मतो महाकच्चानस्स उपट्ठाको होती’’ति.
सो कालेन कालं थेरस्स उपट्ठानं गच्छति. थेरो चस्स धम्मं देसेति. तेन संवेगबहुलो धम्मचरियाय उस्साहजातो विहरति. सो एकदा सत्थेन सद्धिं वाणिज्जत्थाय उज्जेनिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे अटवियं सत्थे निविट्ठे रत्तियं जनसम्बाधभयेन एकमन्तं अपक्कम्म निद्दं उपगञ्छि. सत्थो पच्चूसवेलायं उट्ठाय गतो, न एकोपि सोणं पबोधेसि, सब्बेपि विसरित्वा अगमंसु. सो पभाताय रत्तिया पबुज्झित्वा उट्ठाय कञ्चि अपस्सन्तो सत्थेनेव गतमग्गं गहेत्वा सीघं सीघं गच्छन्तो एकं वटरुक्खं उपगञ्छि. तत्थ अद्दस एकं महाकायं विरूपदस्सनं गच्छन्तं पुरिसं अट्ठितो मुत्तानि अत्तनो मंसानि सयमेव खादन्तं, दिस्वान ‘‘कोसि त्व’’न्ति पुच्छि. ‘‘पेतोम्हि, भन्ते’’ति. ‘‘कस्मा एवं करोसी’’ति. ‘‘अत्तनो पुब्बकम्मेना’’ति. ‘‘किं पन तं कम्म’’न्ति. ‘‘अहं पुब्बे भारुकच्छनगरवासी कूटवाणिजो हुत्वा परेसं सन्तकं वञ्चेत्वा खादिं, समणे च भिक्खाय उपगते ‘तुम्हाकं मंसं खादथा’ति अक्कोसिं, तेन कम्मेन एतरहि इमं दुक्खं अनुभवामी’’ति. तं सुत्वा सोणो अतिविय संवेगं पटिलभि.
ततो परं गच्छन्तो मुखतो पग्घरितकाळलोहिते द्वे पेतदारके पस्सित्वा तथेव पुच्छि. तेपिस्स अत्तनो कम्मं कथेसुं. ते किर भारुकच्छनगरे दारककाले गन्धवाणिज्जाय जीविकं कप्पेन्ता अत्तनो मातरि खीणासवे निमन्तेत्वा भोजेन्तिया गेहं गन्त्वा ‘‘अम्हाकं सन्तकं कस्मा समणानं देसि, तया दिन्नं भोजनं भुञ्जनकसमणानं मुखतो काळलोहितं पग्घरतू’’ति अक्कोसिंसु. ते तेन कम्मेन निरये पच्चित्वा तस्स विपाकावसेसेन पेतयोनियं निब्बत्तित्वा तदा इमं दुक्खं अनुभवन्ति. तम्पि सुत्वा सोणो अतिविय संवेगजातो अहोसि.
सो उज्जेनिं गन्त्वा तं करणीयं तीरेत्वा कुलघरं पच्चागतो थेरं उपसङ्कमित्वा कतपटिसन्थारो थेरस्स तमत्थं आरोचेसि. थेरोपिस्स पवत्तिनिवत्तीसु आदीनवानिसंसे विभावेन्तो धम्मं देसेसि. सो थेरं वन्दित्वा गेहं गतो सायमासं भुञ्जित्वा सयनं उपगतो थोकंयेव निद्दायित्वा पबुज्झित्वा सयनतले निसज्ज यथासुतं धम्मं पच्चवेक्खितुं आरद्धो. तस्स तं धम्मं पच्चवेक्खतो, ते च पेतत्तभावे अनुस्सरतो संसारदुक्खं अतिविय भयानकं हुत्वा उपट्ठासि, पब्बज्जाय चित्तं नमि. सो विभाताय रत्तिया सरीरपटिजग्गनं कत्वा थेरं उपसङ्कमित्वा अत्तनो अज्झासयं आरोचेत्वा पब्बज्जं याचि. तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सोणस्स उपासकस्स कुटिकण्णस्स रहोगतस्स…पे… पब्बाजेतु मं, भन्ते, अय्यो महाकच्चानो’’ति.
तत्थ यथा यथातिआदीनं पदानं अयं सङ्खेपत्थो – येन येन आकारेन अय्यो महाकच्चानो धम्मं देसेति आचिक्खति पञ्ञपेति पट्ठपेति विवरति विभजति उत्तानीकरोति पकासेति, तेन तेन मे उपपरिक्खतो एवं होति, यदेतं सिक्खत्तयब्रह्मचरियं एकम्पि दिवसं अक्खण्डं कत्वा चरिमकचित्तं पापेतब्बताय एकन्तपरिपुण्णं. एकदिवसम्पि किलेसमलेन अमलिनं कत्वा चरिमकचित्तं पापेतब्बताय एकन्तपरिसुद्धं. सङ्खलिखितन्ति लिखितसङ्खसदिसं धोतसङ्खसप्पटिभागं चरितब्बं. इदं न सुकरं अगारं अज्झावसता अगारमज्झे वसन्तेन एकन्त परिपुण्णं…पे… चरितुं यंनूनाहं केसे चेव मस्सूनि च ओहारेत्वा वोरोपेत्वा कासायरसपीतताय कासायानि ब्रह्मचरियं चरन्तानं अनुच्छविकानि वत्थानि अच्छादेत्वा निवासेत्वा चेव पारुपित्वा च अगारस्मा निक्खमित्वा अनगारियं पब्बजेय्यं. यस्मा अगारस्स हितं कसिवाणिज्जादिकम्मं अगारियन्ति वुच्चति, तञ्च पब्बज्जाय नत्थि, तस्मा पब्बज्जा अनगारिया नाम. तं अनगारियं पब्बज्जं पब्बजेय्यं उपगच्छेय्यं, पटिपज्जेय्यन्ति अत्थो.
एवं अत्तना रहोवितक्कितं सोणो उपासको थेरस्स आरोचेत्वा तं पटिपज्जितुकामो ‘‘पब्बाजेतु मं, भन्ते, अय्यो महाकच्चानो’’ति आह. थेरो पन ‘‘तावस्स ञाणपरिपाकं कथ’’न्ति उपधारेत्वा ञाणपरिपाकं आगमयमानो ‘‘दुक्करं खो’’तिआदिना पब्बज्जाछन्दं निवारेसि.
तत्थ एकभत्तन्ति ‘‘एकभत्तिको होति रत्तूपरतो विरतो विकालभोजना’’ति (दी. नि. १.१९४; अ. नि. ३.७१) एवं वुत्तं विकालभोजनविरतिं सन्धाय वदति. एकसेय्यन्ति अदुतियसेय्यं. एत्थ च सेय्यासीसेन ‘‘एको तिट्ठति, एको गच्छति, एको निसीदती’’तिआदिना (महानि. ७; ४९) नयेन वुत्तेसु चतूसु इरियापथेसु कायविवेकं दीपेति, न एकाकिना हुत्वा सयनमत्तं. ब्रह्मचरियन्ति मेथुनविरतिब्रह्मचरियं, सिक्खत्तयानुयोगसङ्खातं सासनब्रह्मचरियं वा. इङ्घाति चोदनत्थे निपातो. तत्थेवाति गेहेयेव. बुद्धानं सासनं अनुयुञ्जाति निच्चसीलउपोसथसीलादिभेदं पञ्चङ्गअट्ठङ्गदसङ्गसीलं, तदनुरूपञ्च समाधिपञ्ञाभावनं अनुयुञ्ज. एतञ्हि उपासकेन पुब्बभागे अनुयुञ्जितब्बं बुद्धसासनं नाम. तेनाह – ‘‘कालयुत्तं एकभत्तं एकसेय्यं ब्रह्मरिय’’न्ति.
तत्थ कालयुत्तन्ति चातुद्दसीपञ्चदसीअट्ठमीपाटिहारियपक्खसङ्खातेन कालेन युत्तं, यथावुत्तकाले वा तुय्हं अनुयुञ्जन्तस्स युत्तं पतिरूपं सक्कुणेय्यं, न सब्बकालं पब्बज्जाति अधिप्पायो. सब्बमेतं ञाणस्स अपरिपक्कत्ता तस्स कामानं दुप्पहानताय सम्मापटिपत्तियं योग्यं कारापेतुं वदति, न पब्बज्जाछन्दं निवारेतुं. पब्बज्जाभिसङ्खारोति पब्बजितुं आरम्भो उस्साहो. पटिपस्सम्भीति इन्द्रियानं अपरिपक्कत्ता, संवेगस्स च नातितिक्खभावतो वूपसमि. किञ्चापि पटिपस्सम्भि, थेरेन वुत्तविधिं पन अनुतिट्ठन्तो कालेन कालं थेरं उपसङ्कमित्वा पयिरुपासन्तो धम्मं सुणाति. तस्स वुत्तनयेनेव दुतियं पब्बज्जाय चित्तं उप्पज्जि, थेरस्स च आरोचेसि. दुतियम्पि थेरो पटिक्खिपि. ततियवारे पन ञाणस्स परिपक्कभावं ञत्वा ‘‘इदानि नं पब्बाजेतुं कालो’’ति थेरो पब्बाजेसि, पब्बजितञ्च तं तीणि संवच्छरानि अतिक्कमित्वा गणं परियेसित्वा उपसम्पादेसि. तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘दुतियम्पि खो सोणो…पे… उपसम्पादेसी’’ति.
तत्थ अप्पभिक्खुकोति कतिपयभिक्खुको. तदा किर भिक्खू येभुय्येन मज्झिमदेसे एव वसिंसु. तस्मा तत्थ कतिपया एव अहेसुं, ते च एकस्मिं निगमे एको, एकस्मिं द्वेति एवं विसुं विसुं वसिंसु. किच्छेनाति दुक्खेन. कसिरेनाति आयासेन. ततो ततोति तस्मा तस्मा गामनिगमादितो. थेरेन हि कतिपये भिक्खू आनेत्वा अञ्ञेसु आनीयमानेसु पुब्बे आनीता केनचिदेव करणीयेन पक्कमिंसु, किञ्चि कालं आगमेत्वा पुन तेसु आनीयमानेसु इतरे पक्कमिंसु. एवं पुनप्पुनं आनयनेन सन्निपातो चिरेनेव अहोसि, थेरो च तदा एकविहारी अहोसि. दसवग्गं भिक्खुसङ्घं सन्निपातेत्वाति तदा भगवता पच्चन्तदेसेपि दसवग्गेनेव सङ्घेन उपसम्पदा अनुञ्ञाता. इतोनिदानञ्हि थेरेन याचितो पञ्चवग्गेन सङ्घेन पच्चन्तदेसे उपसम्पदं अनुजानि. तेन वुत्तं – ‘‘तिण्णं वस्सानं…पे… सन्निपातेत्वा’’ति.
वस्संवुट्ठस्साति उपसम्पज्जित्वा पठमवस्सं उपगन्त्वा वुसितवतो. ईदिसो च ईदिसो चाति एवरूपो च एवरूपो च, एवरूपाय नामकायरूपकायसम्पत्तिया समन्नागतो, एवरूपाय धम्मकायसम्पत्तिया समन्नागतोति सुतोयेव मे सो भगवा. न खो मे सो भगवा सम्मुखा दिट्ठोति एतेन पुथुज्जनसद्धाय एवं आयस्मा सोणो भगवन्तं दट्ठुकामो अहोसि. अपरभागे पन सत्थारा सद्धिं एकगन्धकुटियं वसित्वा पच्चूससमयं अज्झिट्ठो सोळस अट्ठकवग्गिकानि सत्थु सम्मुखा अट्ठिं कत्वा मनसि कत्वा सब्बं चेतसो समन्नाहरित्वा अत्थधम्मप्पटिसंवेदी हुत्वा भणन्तो धम्मूपसञ्हितपामोज्जादिमुखेन समाहितो सरभञ्ञपरियोसाने विपस्सनं पट्ठपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तो अनुपुब्बेन अरहत्तं पापुणि. एतदत्थमेव हिस्स भगवता अत्तना सद्धिं एकगन्धकुटियं वासो आणत्तोति वदन्ति.
केचि पनाहु – ‘‘न खो मे सो भगवा सम्मुखा दिट्ठो’’ति इदं रूपकायदस्सनमेव सन्धाय वुत्तन्ति. आयस्मा हि सोणो पब्बजित्वाव थेरस्स सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा घटेन्तो वायमन्तो अनुपसम्पन्नोव सोतापन्नो हुत्वा उपसम्पज्जित्वा ‘‘उपासकापि सोतापन्ना होन्ति, अहम्पि सोतापन्नो, किमेत्थ चित्त’’न्ति उपरिमग्गत्थाय विपस्सनं वड्ढेत्वा अन्तोवस्सेयेव छळभिञ्ञो हुत्वा विसुद्धिपवारणाय पवारेसि. अरियसच्चदस्सनेन हि भगवतो धम्मकायो दिट्ठो नाम होति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘यो खो, वक्कलि, धम्मं पस्सति, सो मं पस्सति. यो मं पस्सति, सो धम्मं पस्सती’’ति (सं. नि. ३.८७).
तस्मास्स धम्मकायदस्सनं पगेव सिद्धं, पवारेत्वा पन रूपकायं दट्ठुकामो अहोसीति.
‘‘सचे मं उपज्झायो अनुजानाती’’तिपि पाठो. ‘‘भन्ते’’ति पन लिखन्ति. तथा ‘‘साधु साधु, आवुसो सोण, गच्छ त्वं, आवुसो सोणा’’तिपि पाठो. ‘‘आवुसो’’ति पन केसुचि पोत्थकेसु नत्थि. तथा ‘‘एवमावुसोति खो आयस्मा सोणो’’तिपि पाठो. आवुसोवादोयेव हि अञ्ञमञ्ञं भिक्खूनं भगवतो धरमानकाले आचिण्णो. भगवन्तं पासादिकन्तिआदीनं पदानं अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव.
कच्चि भिक्खु खमनीयन्ति भिक्खु इदं तुय्हं चतुचक्कं नवद्वारं सरीरयन्तं कच्चि खमनीयं, किं सक्का खमितुं सहितुं परिहरितुं, किं दुक्खभारो नाभिभवति. कच्चि यापनीयन्ति किं तंतंकिच्चेसु यापेतुं गमेतुं सक्का, न कञ्चि अन्तरायन्ति दस्सेति. कच्चिसि अप्पकिलमथेनाति अनायासेन इमं एत्तकं अद्धानं कच्चि आगतोसि.
एतदहोसीति बुद्धाचिण्णं अनुस्सरन्तस्स आयस्मतो आनन्दस्स एतं ‘‘यस्स खो मं भगवा’’तिआदिना इदानि वुच्चमानं चित्ते आचिण्णं अहोसि. एकविहारेति एकगन्धकुटियं. गन्धकुटि हि इध विहारोति अधिप्पेता. वत्थुन्ति वसितुं.
निसज्जाय वीतिनामेत्वाति एत्थ यस्मा भगवा आयस्मतो सोणस्स समापत्तिसमापज्जने पटिसन्थारं करोन्तो सावकसाधारणा सब्बा समापत्तियो अनुलोमपटिलोमं समापज्जन्तो बहुदेव रत्तिं…पे… विहारं पाविसि, तस्मा आयस्मापि सोणो भगवतो अधिप्पायं ञत्वा तदनुरूपं सब्बा ता समापत्तियो समापज्जन्तो ‘‘बहुदेव रत्तिं…पे… विहारं पाविसी’’ति केचि वदन्ति. पविसित्वा च भगवता अनुञ्ञातो चीवरं तिरोकरणीयं कत्वापि भगवतो पादपस्से निसज्जाय वीतिनामेसि. अज्झेसीति आणापेसि. पटिभातु तं भिक्खु धम्मो भासितुन्ति भिक्खु तुय्हं धम्मो भासितुं उपट्ठातु ञाणमुखे आगच्छतु, यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं भणाहीति अत्थो.
सोळस अट्ठकवग्गिकानीति अट्ठकवग्गभूतानि कामसुत्तादीनि सोळस सुत्तानि. सरेन अभणीति सुत्तुस्सारणसरेन अभासि, सरभञ्ञवसेन कथेसीति अत्थो. सरभञ्ञपरियोसानेति उस्सारणावसाने. सुग्गहितानीति सम्मा उग्गहितानि. सुमनसिकतानीति सुट्ठु मनसि कतानि. एकच्चो उग्गहणकाले सम्मा उग्गहेत्वापि पच्छा सज्झायादिवसेन मनसि करणकाले ब्यञ्जनानि वा मिच्छा रोपेति, पदपच्छाभट्ठं वा करोति, न एवमयं. इमिना पन सम्मदेव यथुग्गहितं मनसि कतानि. तेन वुत्तं – ‘‘सुमनसिकतानीति सुट्ठु मनसि कतानी’’ति. सूपधारितानीति अत्थतोपि सुट्ठु उपधारितानि. अत्थे हि सुट्टु उपधारिते सक्का पाळिं सम्मा उस्सारेतुं. कल्याणियासि वाचाय समन्नागतोति सिथिलधनितादीनं यथाविधानवचनेन परिमण्डलपदब्यञ्जनपरिपुण्णाय पोरिया वाचाय समन्नागतो आसि. विस्सट्ठायाति विमुत्ताय. एतेनस्स विमुत्तवादितं दस्सेति. अनेलगळायाति एला वुच्चति दोसो, तं न पग्घरतीति अनेलगळा, ताय निद्दोसायाति अत्थो. अथ वा अनेलगळायाति अनेलाय च अगळाय च निद्दोसाय अगळितपदब्यञ्जनाय, अपरिहीनपदब्यञ्जनायाति अत्थो. तथा हि नं भगवा ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं कल्याणवाक्करणानं यदिदं सोणो कुटिकण्णो’’ति (अ. नि. १.२०६) एतदग्गे ठपेसि. अत्थस्स विञ्ञापनियाति यथाधिप्पेतं अत्थं विञ्ञापेतुं समत्थाय.
कतिवस्सोति सो किर मज्झिमवयस्स ततियकोट्ठासे ठितो आकप्पसम्पन्नो च परेसं चिरतरपब्बजितो विय खायति. तं सन्धाय भगवा पुच्छतीति केचि, तं अकारणं. एवं सन्ते समाधिसुखं अनुभवितुं युत्तो, एत्तकं कालं कस्मा पमादमापन्नोति पुन अनुयुञ्जितुं सत्था ‘‘कतिवस्सोसी’’ति तं पुच्छति. तेनेवाह – ‘‘किस्स पन त्वं भिक्खु एवं चिरं अकासी’’ति.
तत्थ किस्साति किं कारणा. एवं चिरं अकासीति एवं चिरायि, केन कारणेन एवं चिरकालं पब्बज्जं अनुपगन्त्वा अगारमज्झे वसीति अत्थो. चिरं दिट्ठो मेति चिरेन चिरकालेन मया दिट्ठो. कामेसूति किलेसकामेसु च वत्थुकामेसु च. आदीनवोति दोसो. अपि चाति कामेसु आदीनवे केनचि पकारेन दिट्ठेपि न तावाहं घरावासतो निक्खमितुं असक्खिं. कस्मा? सम्बाधो घरावासो उच्चावचेहि किच्चकरणीयेहि समुपब्यूळ्हो अगारियभावो. तेनेवाह – ‘‘बहुकिच्चो बहुकरणीयो’’ति.
एतमत्थं विदित्वाति कामेसु यथाभूतं आदीनवदस्सिनो चित्तं चिरायित्वापि न पतिट्ठाति, अञ्ञदत्थु पदुमपलासे उदकबिन्दु विय विनिवत्ततियेवाति एतमत्थं सब्बाकारतो विदित्वा. इमं उदानन्ति पवत्तिं निवत्तिञ्च सम्मदेव जानन्तो पवत्तियं तन्निमित्ते च न कदाचिपि रमतीति इदमत्थदीपकं इमं उदानं उदानेसि.
तत्थ दिस्वा आदीनवं लोकेति सब्बस्मिं सङ्खारलोके ‘‘अनिच्चो दुक्खो विपरिणामधम्मो’’तिआदिना आदीनवं दोसं पञ्ञाय पस्सित्वा. एतेन विपस्सनावारो कथितो. ञत्वा धम्मं निरुपधिन्ति सब्बूपधिपटिनिस्सग्गत्ता निरुपधिं निब्बानधम्मं यथाभूतं ञत्वा निस्सरणविवेकासङ्खतामतसभावतो मग्गञाणेन पटिविज्झित्वा. ‘‘दिस्वा ञत्वा’’ति इमेसं पदानं ‘‘सप्पिं पिवित्वा बलं होति, सीहं दिस्वा भयं होति, पञ्ञाय दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ती’’तिआदीसु (पु. प. २०८; अ. नि. ९.४२-४३) विय हेतुअत्थता दट्ठब्बा. अरियो न रमती पापेति किलेसेहि आरकत्ता अरियो सप्पुरिसो अणुमत्तेपि पापे न रमति. कस्मा? पापे न रमती सुचीति सुविसुद्धकायसमाचारादिताय विसुद्धपुग्गलो राजहंसो विय उक्कारट्ठाने पापे संकिलिट्ठधम्मे न रमति नाभिनन्दति. ‘‘पापो न रमती सुचि’’न्तिपि पाठो. तस्सत्थो – पापो पापपुग्गलो सुचिं अनवज्जं वोदानधम्मं न रमति, अञ्ञदत्थु गामसूकरादयो विय उक्कारट्ठानं असुचिं संकिलेसधम्मंयेव रमतीति पटिपक्खतो देसनं परिवत्तेति.
एवं भगवता उदाने उदानिते आयस्मा सोणो उट्ठायासना भगवन्तं वन्दित्वा अत्तनो उपज्झायस्स वचनेन पच्चन्तदेसे पञ्चवग्गेन उपसम्पदादिपञ्चवत्थूनि याचि. भगवापि तानि अनुजानीति तं सब्बं खन्धके (महाव. २४२ आदयो) आगतनयेन वेदितब्बं.
छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.