२. अप्पायुकसुत्तवण्णना
४२. दुतिये अच्छरियं, भन्तेति इदम्पि मेघियसुत्ते विय गरहणच्छरियवसेन वेदितब्बं. याव अप्पायुकाति यत्तकं परित्तायुका, अतिइत्तरजीविताति अत्थो. सत्ताहजातेति सत्ताहेन जातो सत्ताहजातो. तस्मिं सत्ताहजाते, जातस्स सत्तमे अहनीति अत्थो. तुसितं कायं उपपज्जीति तुसितं देवनिकायं पटिसन्धिग्गहणवसेन उपपज्जि.
एकदिवसं किर थेरो पच्छाभत्तं दिवाट्ठाने निसिन्नो लक्खणानुब्यञ्जनप्पटिमण्डितं सोभग्गप्पत्तं दस्सनानुत्तरियभूतं भगवतो रूपकायसिरिं मनसि करित्वा, ‘‘अहो बुद्धानं रूपकायसम्पत्ति दस्सनीया समन्तपासादिका मनोहरा’’ति उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेन्तो एवं चिन्तेसि – ‘‘विजातमातुया नाम विरूपोपि पुत्तो सुरूपो विय मनापो होति, सचे पन बुद्धानं माता महामाया देवी धरेय्य, कीदिसं नु खो तस्सा भगवतो रूपदस्सने पीतिसोमनस्सं उप्पज्जेय्य, महाजानि खो मय्हं महामातु देविया, या सत्ताहजाते भगवति कालकता’’ति. एवं पन चिन्तेत्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा अत्तनो परिवितक्कितं आरोचेन्तो तस्सा कालकिरियं गरहन्तो ‘‘अच्छरियं, भन्ते’’तिआदिमाह.
केचि पनाहु – ‘‘महापजापति गोतमी भगवन्तं महता आयासेन पब्बज्जं याचित्वापि पटिक्खित्ता, मया पन उपायेन याचितो भगवा अट्ठगरुधम्मप्पटिग्गहणवसेन तस्सा पब्बज्जं उपसम्पदञ्च अनुजानि, सा ते धम्मे पटिग्गहेत्वा लद्धपब्बज्जूपसम्पदा भगवतो दुतियं परिसं उप्पादेत्वा चतुत्थाय परिसाय पच्चयो अहोसि. सचे पन भगवतो जनेत्ति महामाया देवी धरेय्य, एवमेता चुभोपि खत्तियभगिनियो एकतो हुत्वा इमं सासनं सोभेय्युं, भगवा च मातरि बहुमानेन मातुगामस्स सासने पब्बज्जं उपसम्पदञ्च सुखेनेव अनुजानेय्य, अप्पायुकताय पनस्सा कसिरेन निप्फन्नमिदन्ति इमिना अधिप्पायेन थेरो भगवतो सन्तिके ‘अच्छरियं, भन्ते’तिआदिमाहा’’ति. तं अकारणं. भगवा हि मातुया वा अञ्ञस्स वा मातुगामस्स अत्तनो सासने पब्बज्जं अनुजानन्तो गरुकंयेव कत्वा अनुजानाति, न लहुकं चिरट्ठितिकामतायाति.
अपरे पनाहु – ‘‘दसबलचतुवेसारज्जादिके अनञ्ञसाधारणे अनन्तापरिमाणे बुद्धगुणे थेरो मनसि करित्वा या एवं महानुभावं नाम लोके अग्गपुग्गलं सत्थारं कुच्छिना दस मासे परिहरि, सा बुद्धमाता कस्सचि परिचारिका भविस्सतीति अयुत्तमिदं. कस्मा? सत्थु गुणानुच्छविकमेवेतं, यदिदं सत्ताहजाते भगवति जनेत्ति कालं करोति, कालकता च तुसितेसु उप्पज्जतीति अच्छरियब्भुतचित्तजातो हुत्वा तं अत्तनो वितक्कुप्पादनं भगवतो आरोचेन्तो ‘अच्छरियं, भन्ते’तिआदिवचनं अवोचा’’ति.
सत्था पन यस्मा सत्ताहजातेसु बोधिसत्तेसु बोधिसत्तमातु कालकिरिया धम्मता सिद्धा, तस्मा तं धम्मतं परिदीपेन्तो ‘‘एवमेतं, आनन्दा’’तिआदिमाह. सा पनायं धम्मता यस्मा यथा सब्बे बोधिसत्ता पारमियो पूरेत्वा तुसितपुरे निब्बत्तित्वा तत्थ यावतायुकं ठत्वा आयुपरियोसाने दससहस्सचक्कवाळदेवताहि सन्निपतित्वा अभिसम्बोधिं पत्तुं मनुस्सलोके पटिसन्धिग्गहणाय अज्झेसिता कालदीपदेसकुलानि विय जनेत्तिया आयुपरिमाणम्पि ओलोकेत्वा पटिसन्धिं गण्हन्ति, अयम्पि भगवा बोधिसत्तभूतो तथेव तुसितपुरे ठितो पञ्च महाविलोकनानि विलोकेन्तो सत्तदिवसाधिकदसमासपरिमाणं मातुया आयुपरिमाणं परिच्छिन्दित्वा ‘‘अयं मम पटिसन्धिग्गहणस्स कालो, इदानि उप्पज्जितुं वट्टती’’ति ञत्वाव पटिसन्धिं अग्गहेसि, तस्मा सब्बबोधिसत्तानं आचिण्णसमाचिण्णवसेनेव वेदितब्बं. तेनाह भगवा – ‘‘अप्पायुका हि, आनन्द, बोधिसत्तमातरो होन्ती’’तिआदि.
तत्थ कालं करोन्तीति यथावुत्तआयुपरिक्खयेनेव कालं करोन्ति, न विजातपच्चया. चरिमत्तभावेहि बोधिसत्तेहि वसितट्ठानं चेतियघरसदिसं होति, न अञ्ञेसं परिभोगारहं, न च सक्का बोधिसत्तमातरं अपनेत्वा अञ्ञं अग्गमहेसिट्ठाने ठपेतुन्ति तत्तकं एव बोधिसत्तमातु आयुप्पमाणं होति, तस्मा तदा कालं करोन्ति. इममेव हि अत्थं सन्धाय महाबोधिसत्ता पञ्चमं महाविलोकनं करोन्ति.
कतरस्मिं पन वये कालं करोन्तीति? मज्झिमवये. पठमवयस्मिञ्हि सत्तानं अत्तभावे छन्दरागो बलवा होति, तेन तदा सञ्जातगब्भा इत्थियो येभुय्येन गब्भं अनुरक्खितुं न सक्कोन्ति. गण्हेय्युं चे, गब्भो बह्वाबाधो होति. मज्झिमवयस्स पन द्वे कोट्ठासे अतिक्कमित्वा ततियकोट्ठासे वत्थु विसदं होति, विसदे वत्थुम्हि निब्बत्तदारका अरोगा होन्ति, तस्मा बोधिसत्तमातरो पठमवये सम्पत्तिं अनुभवित्वा मज्झिमवयस्स ततियकोट्ठासे विजायित्वा कालं करोन्तीति.
एतमत्थं विदित्वाति एतं बोधिसत्तमातु अञ्ञेसञ्च सब्बसत्तानं अत्तभावे आयुस्स मरणपरियोसानतं विदित्वा तदत्थविभावनमुखेन अनवज्जप्पटिपत्तियं उस्साहदीपकं इमं उदानं उदानेसि.
तत्थ ये केचीति अनियमनिद्देसो. भूताति निब्बत्ता. भविस्सन्तीति अनागते निब्बत्तिस्सन्ति. वासद्दो विकप्पत्थो, अपिसद्दो सम्पिण्डनत्थो. तेन निब्बत्तमानेपि सङ्गण्हाति. एत्तावता अतीतादिवसेन तियद्धपरियापन्ने सत्ते अनवसेसतो परियादियति. अपिच गब्भसेय्यकसत्ता गब्भतो निक्खन्तकालतो पट्ठाय भूता नाम, ततो पुब्बे भविस्सन्ति नाम. संसेदजूपपातिका पटिसन्धिचित्ततो परतो भूता नाम, ततो पुब्बे उप्पज्जितब्बभववसेन भविस्सन्ति नाम. सब्बेपि वा पच्चुप्पन्नभववसेन भूता नाम, आयतिं पुनब्भववसेन भविस्सन्ति नाम. खीणासवा भूता नाम. ते हि भूता एव, न पुन भविस्सन्तीति, तदञ्ञे भविस्सन्ति नाम.
सब्बे गमिस्सन्ति पहाय देहन्ति सब्बे यथावुत्तभेदा सब्बभवयोनिगतिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासादिवसेन अनेकभेदभिन्ना सत्ता देहं अत्तनो सरीरं पहाय निक्खिपित्वा परलोकं गमिस्सन्ति, असेक्खा पन निब्बानं. एत्थ कोचि अचवनधम्मो नाम नत्थीति दस्सेति. तं सब्बजानिं कुसलो विदित्वाति तदेतं सब्बस्स सत्तस्स जानिं हानिं मरणं, सब्बस्स वा सत्तस्स जानिं विनासं पभङ्गुतं कुसलो पण्डितजातिको मरणानुस्सतिवसेन अनिच्चतामनसिकारवसेन वा जानित्वा. आतापियो ब्रह्मचरियं चरेय्याति विपस्सनाय कम्मं करोन्तो आतापियसङ्खातेन वीरियेन समन्नागतत्ता आतापियो चतुब्बिधसम्मप्पधानवसेन आरद्धवीरियो अनवसेसमरणसमतिक्कमनूपायं मग्गब्रह्मचरियं चरेय्य, पटिपज्जेय्याति अत्थो.
दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.