१. मेघियसुत्तवण्णना

३१. मेघियवग्गस्स पठमे चालिकायन्ति एवं नामके नगरे. तस्स किर नगरस्स द्वारट्ठानं मुञ्चित्वा समन्ततो चलपङ्कं होति, तं चलपङ्कं निस्साय ठितत्ता ओलोकेन्तानं चलमानं विय उपट्ठाति, तस्मा ‘‘चालिका’’ति वुच्चति. चालिके पब्बतेति तस्स नगरस्स अविदूरे एको पब्बतो, सोपि सब्बसेतत्ता कालपक्खउपोसथे ओलोकेन्तानं चलमानो विय उपट्ठाति, तस्मा ‘‘चालिकपब्बतो’’ति सङ्खं गतो. तत्थ भगवतो महन्तं विहारं कारयिंसु, भगवा तदा तं नगरं गोचरगामं कत्वा तस्मिं चालिकपब्बतमहाविहारे विहरति. तेन वुत्तं – ‘‘चालिकायं विहरति चालिके पब्बते’’ति. मेघियोति तस्स थेरस्स नामं. उपट्ठाको होतीति परिचारको होति. भगवतो हि पठमबोधियं उपट्ठाका अनिबद्धा अहेसुं, एकदा नागसमालो, एकदा नागितो, एकदा उपवानो, एकदा सुनक्खत्तो, तदापि मेघियत्थेरोव उपट्ठाको. तेनाह – ‘‘तेन खो पन समयेन आयस्मा मेघियो भगवतो उपट्ठाको होती’’ति.

जन्तुगामन्ति एवं नामकं तस्सेव विहारस्स अपरं गोचरगामं. ‘‘जत्तुगाम’’न्तिपि पाठो. किमिकाळायाति काळकिमीनं बहुलताय ‘‘किमिकाळा’’ति लद्धनामाय नदिया. जङ्घविहारन्ति चिरनिसज्जाय जङ्घासु उप्पन्नकिलमथविनोदनत्थं विचरणं. पासादिकन्ति अविरळरुक्खताय सिनिद्धपत्तताय च पस्सन्तानं पसादमावहतीति पासादिकं. सन्दच्छायताय मनुञ्ञभूमिभागताय च मनुञ्ञं. अन्तो पविट्ठानं पीतिसोमनस्सजननट्ठेन चित्तं रमेतीति रमणीयं. अलन्ति परियत्तं, युत्तन्तिपि अत्थो. पधानत्थिकस्साति योगेन भावनाय अत्थिकस्स. पधानायाति समणधम्मकरणाय. आगच्छेय्याहन्ति आगच्छेय्यं अहं. थेरेन किर पुब्बे तं ठानं अनुपटिपाटिया पञ्च जातिसतानि रञ्ञा एव सता अनुभूतं उय्यानं अहोसि, तेनस्स दिट्ठमत्तेयेव तत्थ विहरितुं चित्तं नमि. आगमेहि तावाति सत्था थेरस्स वचनं सुत्वा उपधारेन्तो ‘‘न तावस्स ञाणं परिपाकं गत’’न्ति ञत्वा पटिक्खिपन्तो एवमाह. एककम्हि तावाति इदं पनस्स ‘‘एवमयं गन्त्वापि कम्मे अनिप्फज्जमाने निरासङ्को हुत्वा पेमवसेन पुन आगच्छिस्सती’’ति चित्तमद्दवजननत्थं आह. याव अञ्ञोपि कोचि भिक्खु आगच्छतीति अञ्ञो कोचि भिक्खु मम सन्तिकं याव आगच्छति, ताव आगमेहीति अत्थो. ‘‘कोचि भिक्खु दिस्सती’’तिपि पाठो. ‘‘आगच्छतू’’तिपि पठन्ति, तथा ‘‘दिस्सतू’’ति.

नत्थि किञ्चि उत्तरि करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञादीनं सोळसन्नं किच्चानं कतत्ता, अभिसम्बोधिया वा अधिगतत्ता ततो अञ्ञं उत्तरि करणीयं नाम नत्थि. नत्थि कतस्स वा पतिचयोति कतस्स वा पुन पतिचयोपि नत्थि. न हि भावितमग्गो पुन भावीयति, पहीनकिलेसानं वा पुन पहानेन किच्चं अत्थि. अत्थि कतस्स पतिचयोति मय्हं सन्ताने निप्फादितस्स सीलादिधम्मस्स अरियमग्गस्स अनधिगतत्ता तदत्थं पुन वड्ढनसङ्खातो पतिचयो अत्थि, इच्छितब्बोति अत्थो. पधानन्ति खो मेघिय वदमानं किन्ति वदेय्यामाति ‘‘समणधम्मं करोमी’’ति तं वदमानं मयं अञ्ञं किं नाम वदेय्याम?

दिवाविहारं निसीदीति दिवाविहारत्थाय निसीदि. निसिन्नो च यस्मिं मङ्गलसिलापट्टे पुब्बे अनुपटिपाटिया पञ्च जातिसतानि राजा हुत्वा उय्यानकीळं कीळन्तो विविधनाटकपरिवारो निसिन्नपुब्बो, तस्मिंयेव ठाने निसीदि. अथस्स निसिन्नकालतो पट्ठाय समणभावो विगतो विय अहोसि, राजवेसं गहेत्वा नाटकपरिवारपरिवुतो सेतच्छत्तस्स हेट्ठा महारहे पल्लङ्के निसिन्नो विय जातो. अथस्स तं सम्पत्तिं अस्सादयतो कामवितक्को उदपादि. सो तस्मिंयेव खणे सहोड्ढं गहिते द्वे चोरे आनेत्वा पुरतो ठपिते विय अद्दस. तेसु एकस्स वधं आणापनवसेन ब्यापादवितक्को उप्पज्जि, एकस्स बन्धनं आणापनवसेन विहिंसावितक्को, एवं सो लताजालेन रुक्खो विय मधुमक्खिकाहि मधुघातको विय च अकुसलवितक्केहि परिक्खित्तो सम्परिकिण्णो अहोसि. तं सन्धाय ‘‘अथ खो आयस्मतो मेघियस्सा’’तिआदि वुत्तं.

अच्छरियं वत भोति गरहणच्छरियं नाम किरेतं यथा आयस्मा आनन्दो भगवतो वलियगत्तं दिस्वा अवोच ‘‘अच्छरियं, भन्ते, अब्भुतं, भन्ते’’ति (सं. नि. ५.५११). अपरे पन ‘‘तस्मिं समये पुप्फफलपल्लवादीसु लोभवसेन कामवितक्को, खरस्सरानं पक्खिआदीनं सद्दस्सवनेन ब्यापादवितक्को, लेड्डुआदीहि तेसं पटिबाहनाधिप्पायेन विहिंसावितक्को, ‘इधेवाहं वसेय्य’न्ति तत्थ सापेक्खतावसेन कामवितक्को, वनचरके तत्थ तत्थ दिस्वा तेसु चित्तदुब्भनेन ब्यापादवितक्को, तेसं विहेठनाधिप्पायेन विहिंसावितक्को तस्स उप्पज्जी’’तिपि वदन्ति. यथा वा तथा वा तस्स मिच्छावितक्कुप्पत्तियेव अच्छरियकारणं. अन्वासत्ताति अनुलग्गा वोकिण्णा. अत्तनि गरुम्हि च एकत्तेपि बहुवचनं दिस्सति. ‘‘अनुसन्तो’’तिपि पाठो.

येन भगवा तेनुपसङ्कमीति एवं मिच्छावितक्केहि सम्परिकिण्णो कम्मट्ठानसप्पायं कातुं असक्कोन्तो ‘‘इदं वत दिस्वा दीघदस्सी भगवा पटिसेधेसी’’ति सल्लक्खेत्वा ‘‘इमं कारणं दसबलस्स आरोचेस्सामी’’ति निसिन्नासनतो वुट्ठाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि. उपसङ्कमित्वा च ‘‘इध मय्हं, भन्ते’’तिआदिना अत्तनो पवत्तिं आरोचेसि.

तत्थ येभुय्येनाति बहुलं अभिक्खणं. पापकाति लामका. अकुसलाति अकोसल्लसम्भूता. दुग्गतिसम्पापनट्ठेन वा पापका, कुसलपटिपक्खताय अकुसला. वितक्केति ऊहति आरम्मणं चित्तं अभिनिरोपेतीति वितक्को, कामसहगतो वितक्को कामवितक्को, किलेसकामसम्पयुत्तो वत्थुकामारम्मणो वितक्कोति अत्थो. ब्यापादसहगतो वितक्को ब्यापादवितक्को. विहिंसासहगतो वितक्को विहिंसावितक्को. तेसु कामानं अभिनन्दनवसेन पवत्तो नेक्खम्मपटिपक्खो कामवितक्को, ‘‘इमे सत्ता हञ्ञन्तु वा विनस्सन्तु वा मा वा अहेसु’’न्ति सत्तेसु सम्पदुस्सनवसेन पवत्तो मेत्तापटिपक्खो ब्यापादवितक्को, पाणिलेड्डुदण्डादीहि सत्तानं विहेठेतुकामतावसेन पवत्तो करुणापटिपक्खो विहिंसावितक्को.

कस्मा पनस्स भगवा तत्थ गमनं अनुजानि? ‘‘अननुञ्ञातोपि चायं मं ओहाय गच्छिस्सतेव, ‘परिचारकामताय मञ्ञे भगवा गन्तुं न देती’ति चस्स सिया अञ्ञथत्तं. तदस्स दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय संवत्तेय्या’’ति अनुजानि.

एवं तस्मिं अत्तनो पवत्तिं आरोचेत्वा निसिन्ने अथस्स भगवा सप्पायं धम्मं देसेन्तो ‘‘अपरिपक्काय, मेघिय, चेतोविमुत्तिया’’तिआदिमाह. तत्थ अपरिपक्कायाति परिपाकं अप्पत्ताय. चेतोविमुत्तियाति किलेसेहि चेतसो विमुत्तिया. पुब्बभागे हि तदङ्गवसेन चेव विक्खम्भनवसेन च किलेसेहि चेतसो विमुत्ति होति, अपरभागे समुच्छेदवसेन चेव पटिपस्सद्धिवसेन च. सायं विमुत्ति हेट्ठा वित्थारतो कथिताव, तस्मा तत्थ वुत्तनयेन वेदितब्बा. तत्थ विमुत्तिपरिपाचनीयेहि धम्मेहि आसये परिपाचिते पबोधिते विपस्सनाय मग्गगब्भं गण्हन्तिया परिपाकं गच्छन्तिया चेतोविमुत्ति परिपक्का नाम होति, तदभावे अपरिपक्का.

कतमे पन विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा? सद्धिन्द्रियादीनं विसुद्धिकरणवसेन पन्नरस धम्मा वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं –

‘‘अस्सद्धे पुग्गले परिवज्जयतो, सद्धे पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पसादनीये सुत्तन्ते पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि सद्धिन्द्रियं विसुज्झति.

‘‘कुसीते पुग्गले परिवज्जयतो, आरद्धवीरिये पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सम्मप्पधाने पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि वीरियिन्द्रियं विसुज्झति.

‘‘मुट्ठस्सती पुग्गले परिवज्जयतो, उपट्ठितस्सती पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, सतिपट्ठाने पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि सतिन्द्रियं विसुज्झति.

‘‘असमाहिते पुग्गले परिवज्जयतो, समाहिते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, झानविमोक्खे पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि समाधिन्द्रियं विसुज्झति.

‘‘दुप्पञ्ञे पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्ञवन्ते पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, गम्भीरञाणचरियं पच्चवेक्खतो – इमेहि तीहाकारेहि पञ्ञिन्द्रियं विसुज्झति.

‘‘इति इमे पञ्च पुग्गले परिवज्जयतो, पञ्च पुग्गले सेवतो भजतो पयिरुपासतो, पञ्च सुत्तन्ते पच्चवेक्खतो – इमेहि पन्नरसहि आकारेहि, इमानि पञ्चिन्द्रियानि विसुज्झन्ती’’ति (पटि. म. १.१८५).

अपरेपि पन्नरस धम्मा विमुत्तिपरिपाचनीया – सद्धापञ्चमानि इन्द्रियानि, अनिच्चसञ्ञा दुक्खसञ्ञा अनत्तसञ्ञा पहानसञ्ञा विरागसञ्ञाति इमा पञ्च निब्बेधभागिया सञ्ञा, कल्याणमित्तता सीलसंवरो अभिसल्लेखता वीरियारम्भो निब्बेधिकपञ्ञाति. तेसु विनेय्यदमनकुसलो सत्था विनेय्यस्स मेघियत्थेरस्स अज्झासयवसेन इध कल्याणमित्ततादयो विमुत्तिपरिपाचनीये धम्मे दस्सेन्तो ‘‘पञ्च धम्मा परिपाकाय संवत्तन्ती’’ति वत्वा ते वित्थारेन्तो ‘‘इध, मेघिय, भिक्खु कल्याणमित्तो होती’’तिआदिमाह.

तत्थ कल्याणमित्तोति कल्याणो भद्दो सुन्दरो मित्तो एतस्साति कल्याणमित्तो. यस्स सीलादिगुणसम्पन्नो ‘‘अघस्स घाता, हितस्स विधाता’’ति एवं सब्बाकारेन उपकारो मित्तो होति, सो पुग्गलो कल्याणमित्तोव. यथावुत्तेहि कल्याणपुग्गलेहेव सब्बिरियापथेसु सह अयति पवत्तति, न विना तेहीति कल्याणसहायो.कल्याणपुग्गलेसु एव चित्तेन चेव कायेन च निन्नपोणपब्भारभावेन पवत्ततीति कल्याणसम्पवङ्को. पदत्तयेन कल्याणमित्तसंसग्गे आदरं उप्पादेति.

तत्रिदं कल्याणमित्तलक्खणं – इध कल्याणमित्तो सद्धासम्पन्नो होति सीलसम्पन्नो सुतसम्पन्नो चागसम्पन्नो वीरियसम्पन्नो सतिसम्पन्नो समाधिसम्पन्नो पञ्ञासम्पन्नो. तत्थ सद्धासम्पत्तिया सद्दहति तथागतस्स बोधिं कम्मफलञ्च, तेन सम्मासम्बोधिहेतुभूतं सत्तेसु हितेसितं न परिच्चजति. सीलसम्पत्तिया सब्रह्मचारीनं पियो होति मनापो गरु भावनीयो चोदको पापगरही वत्ता वचनक्खमो, सुतसम्पत्तिया सच्चपटिच्चसमुप्पादादिपटिसंयुत्तानं गम्भीरानं कथानं कत्ता होति, चागसम्पत्तिया अप्पिच्छो होति सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो, वीरियसम्पत्तिया आरद्धवीरियो होति सत्तानं हितप्पटिपत्तिया, सतिसम्पत्तिया उपट्ठितस्सति होति, समाधिसम्पत्तिया अविक्खित्तो होति समाहितचित्तो, पञ्ञासम्पत्तिया अविपरीतं जानाति. सो सतिया कुसलानं धम्मानं गतियो समन्वेसमानो पञ्ञाय सत्तानं हिताहितं यथाभूतं जानित्वा, समाधिना तत्थ एकग्गचित्तो हुत्वा, वीरियेन सत्ते अहिता निसेधेत्वा हिते नियोजेति. तेनाह –

‘‘पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;

गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चट्ठाने नियोजये’’ति. (अ. नि. ७.३७);

अयं पठमो धम्मो परिपाकाय संवत्ततीति, अयं कल्याणमित्ततासङ्खातो ब्रह्मचरियवासस्स आदिभावतो, सब्बेसञ्च कुसलानं धम्मानं बहुकारताय पधानभावतो च इमेसु पञ्चसु धम्मेसु आदितो वुत्तत्ता पठमो अनवज्जधम्मो अविसुद्धानं सद्धादीनं विसुद्धिकरणवसेन चेतोविमुत्तिया परिपाकाय संवत्तति. एत्थ च कल्याणमित्तस्स बहुकारता पधानता च ‘‘उपड्ढमिदं, भन्ते, ब्रह्मचरियस्स यदिदं कल्याणमित्तता’’ति वदन्तं धम्मभण्डागारिकं, ‘‘मा हेवं, आनन्दा’’ति द्विक्खत्तुं पटिसेधेत्वा, ‘‘सकलमेव हिदं, आनन्द, ब्रह्मचरियं, यदिदं कल्याणमित्तता कल्याणसहायता’’तिआदिसुत्तपदेहि (सं. नि. १.१२९; ५.२) वेदितब्बा.

पुन चपरन्ति पुन च अपरं धम्मजातं. सीलवाति एत्थ केनट्ठेन सीलं? सीलनट्ठेन सीलं. किमिदं सीलनं नाम? समाधानं, कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो. अथ वा उपधारणं, झानादिकुसलानं धम्मानं पतिट्ठानवसेन आधारभावोति अत्थो. तस्मा सीलेति सीलतीति वा सीलं. अयं ताव सद्दलक्खणनयेन सीलत्थो. अपरे पन ‘‘सिरट्ठो सीतलट्ठो सीलट्ठो संवरट्ठो’’ति निरुत्तिनयेन अत्थं वण्णेन्ति. तयिदं पारिपूरितो अतिसयतो वा सीलं अस्स अत्थीति सीलवा, सीलसम्पन्नोति अत्थो.

यथा च सीलवा होति सीलसम्पन्नो, तं दस्सेतुं ‘‘पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’तिआदिमाह. तत्थ पातिमोक्खन्ति सिक्खापदसीलं. तञ्हि यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहीति पातिमोक्खं. संवरणं संवरो, कायवाचाहि अवीतिक्कमो. पातिमोक्खमेव संवरो पातिमोक्खसंवरो, तेन संवुतो पिहितकायवाचोति पातिमोक्खसंवरसंवुतो, इदमस्स तस्मिं सीले पतिट्ठितभावपरिदीपनं. विहरतीति तदनुरूपविहारसमङ्गिभावपरिदीपनं. आचारगोचरसम्पन्नोति हेट्ठा पातिमोक्खसंवरस्स, उपरि विसेसानं योगस्स च उपकारकधम्मपरिदीपनं. अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति पातिमोक्खसीलतो अचवनधम्मतापरिदीपनं. समादायाति सिक्खापदानं अनवसेसतो आदानपरिदीपनं. सिक्खतीति सिक्खाय समङ्गिभावपरिदीपनं. सिक्खापदेसूति सिक्खितब्बधम्मपरिदीपनं.

अपरो नयो – किलेसानं बलवभावतो, पापकिरियाय सुकरभावतो, पुञ्ञकिरियाय च दुक्करभावतो बहुक्खत्तुं अपायेसु पतनसीलोति पाती, पुथुज्जनो. अनिच्चताय वा भवादीसु कम्मवेगक्खित्तो घटीयन्तं विय अनवट्ठानेन परिब्भमनतो गमनसीलोति पाती, मरणवसेन वा तम्हि तम्हि सत्तनिकाये अत्तभावस्स पतनसीलोति वा पाती, सत्तसन्तानो चित्तमेव वा. तं पातिनं संसारदुक्खतो मोक्खेतीति पातिमोक्खं. चित्तस्स हि विमोक्खेन सत्तो ‘‘विमुत्तो’’ति वुच्चति. वुत्तञ्हि ‘‘चित्तवोदाना सत्ता विसुज्झन्ती’’ति (सं. नि. ३.१००), ‘‘अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्त’’न्ति (महाव. २८) च.

अथ वा अविज्जादिहेतुना संसारे पतति गच्छति पवत्ततीति पाति, ‘‘अविज्जानीवरणानं सत्तानं तण्हासंयोजनानं सन्धावतं संसरत’’न्ति (सं. नि. २.१२४) हि वुत्तं. तस्स पातिनो सत्तस्स तण्हादिसंकिलेसत्तयतो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खो, ‘‘कण्ठेकालो’’तिआदीनं विय समाससिद्धि वेदितब्बा.

अथ वा पातेति विनिपातेति दुक्खेहीति पाति, चित्तं. वुत्तञ्हि ‘‘चित्तेन निय्यती लोको, चित्तेन परिकस्सती’’ति (सं. नि. १.६२). तस्स पातिनो मोक्खो एतेनाति पातिमोक्खो. पतति वा एतेन अपायदुक्खे संसारदुक्खे चाति पाति, तण्हादिसंकिलेसा. वुत्तञ्हि – ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं (सं. नि. १.५५-५७), तण्हादुतियो पुरिसो’’ति (इतिवु. १५, १०५) चादि. ततो पातितो मोक्खोति पातिमोक्खो.

अथ वा पतति एत्थाति पाति, छ अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि. वुत्तञ्हि – ‘‘छसु लोको समुप्पन्नो, छसु कुब्बति सन्थव’’न्ति (सु. नि. १७१). ततो छ अज्झत्तिकबाहिरायतनसङ्खातपातितो मोक्खोति पातिमोक्खो. अथ वा पातो विनिपातो अस्स अत्थीति पाती, संसारो. ततो मोक्खोति पातिमोक्खो.

अथ वा सब्बलोकाधिपतिभावतो धम्मिस्सरो भगवा पतीति वुच्चति, मुच्चति एतेनाति मोक्खो. पतिनो मोक्खो तेन पञ्ञत्तत्ताति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. सब्बगुणानं वा तम्मूलभावतो उत्तमट्ठेन पति च, सो यथावुत्तट्ठेन मोक्खो चाति पतिमोक्खो, पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. तथा हि वुत्तं ‘‘पातिमोक्खन्तिआदिमेतं मुखमेत’’न्ति वित्थारो.

अथ वा पइति पकारे, अतीति अच्चन्तत्थे निपातो, तस्मा पकारेहि अच्चन्तं मोक्खेतीति पातिमोक्खं. इदञ्हि सीलं सयं तदङ्गवसेन, समाधिसहितं पञ्ञासहितञ्च विक्खम्भनवसेन समुच्छेदवसेन च अच्चन्तं मोक्खेति मोचेतीति पातिमोक्खं. पति मोक्खोति वा पतिमोक्खो, तम्हा तम्हा वीतिक्कमदोसतो पच्चेकं मोक्खोति अत्थो. पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. मोक्खोति वा निब्बानं, तस्स मोक्खस्स पटिबिम्बभूतोति पतिमोक्खो. सीलसंवरो हि सूरियस्स अरुणुग्गमनं विय निब्बानस्स उदयभूतो तप्पटिभागो च यथारहं संकिलेसनिब्बापनतो. पतिमोक्खो एव पातिमोक्खो. पतिवत्तति मोक्खेति दुक्खन्ति वा पतिमोक्खं, पतिमोक्खमेव पातिमोक्खन्ति एवं तावेत्थ पातिमोक्खसद्दस्स अत्थो वेदितब्बो.

संवरति पिदहति एतेनाति संवरो, पातिमोक्खमेव संवरो पातिमोक्खसंवरो. अत्थतो पन ततो ततो वीतिक्कमितब्बतो विरतियो चेतना च. तेन पातिमोक्खसंवरेन उपेतो समन्नागतो पातिमोक्खसंवरसंवुतोति वुत्तो. वुत्तञ्हेतं विभङ्गे –

‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो उपागतो समुपागतो उपपन्नो समुपपन्नो समन्नागतो, तेन वुच्चति पातिमोक्खसंवरसंवुतो’’ति (विभ. ५११).

विहरतीति इरियापथविहारेन विहरति इरीयति वत्तति.

आचारगोचरसम्पन्नोति वेळुदानादिमिच्छाजीवस्स कायपागब्भियादीनञ्च अकरणेन सब्बसो अनाचारं वज्जेत्वा ‘‘कायिको अवीतिक्कमो वाचसिको अवीतिक्कमो कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो’’ति एवं वुत्तभिक्खुसारुप्पआचारसम्पत्तिया, वेसियादिअगोचरं वज्जेत्वा पिण्डपातादिअत्थं उपसङ्कमितुं युत्तट्ठानसङ्खातेन गोचरेन च सम्पन्नत्ता आचारगोचरसम्पन्नो.

अपिच यो भिक्खु सत्थरि सगारवो सप्पतिस्सो सब्रह्मचारीसु सगारवो सप्पतिस्सो हिरोत्तप्पसम्पन्नो सुनिवत्थो सुपारुतो पासादिकेन अभिक्कन्तेन पटिक्कन्तेन आलोकितेन विलोकितेन समिञ्जितेन पसारितेन इरियापथसम्पन्नो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो भोजने मत्तञ्ञू जागरियमनुयुत्तो सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागतो अप्पिच्छो सन्तुट्ठो पविवित्तो असंसट्ठो आभिसमाचारिकेसु सक्कच्चकारी गरुचित्तीकारबहुलो विहरति, अयं वुच्चति आचारसम्पन्नो.

गोचरो पन उपनिस्सयगोचरो आरक्खगोचरो उपनिबन्धगोचरोति तिविधो. तत्थ यो दसकथावत्थुगुणसमन्नागतो वुत्तलक्खणो कल्याणमित्तो, यं निस्साय असुतं सुणाति, सुतं परियोदापेति, कङ्खं वितरति, दिट्ठिं उजुं करोति, चित्तं पसादेति, यञ्च अनुसिक्खन्तो सद्धाय वड्ढति, सीलेन, सुतेन, चागेन, पञ्ञाय वड्ढति, अयं वुच्चति उपनिस्सयगोचरो.

यो भिक्खु अन्तरघरं पविट्ठो वीथिं पटिपन्नो ओक्खित्तचक्खु युगमत्तदस्सावी चक्खुन्द्रियसंवुतोव गच्छति, न हत्थिं ओलोकेन्तो, न अस्सं, न रथं, न पत्तिं, न इत्थिं, न पुरिसं ओलोकेन्तो, न उद्धं ओलोकेन्तो, न अधो ओलोकेन्तो, न दिसाविदिसं पेक्खमानो गच्छति, अयं आरक्खगोचरो.

उपनिबन्धगोचरो पन चत्तारो सतिपट्ठाना, यत्थ भिक्खु अत्तनो चित्तं उपनिबन्धति, वुत्तञ्हेतं भगवता –

‘‘को च, भिक्खवे, भिक्खुनो गोचरो सको पेत्तिको विसयो, यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना’’ति (सं. नि. ५.३७२).

तत्थ उपनिस्सयगोचरस्स पुब्बे वुत्तत्ता इतरेसं वसेनेत्थ गोचरो वेदितब्बो. इति यथावुत्ताय आचारसम्पत्तिया, इमाय च गोचरसम्पत्तिया समन्नागतत्ता आचारगोचरसम्पन्नो.

अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति अप्पमत्तकत्ता अणुप्पमाणेसु अस्सतिया असञ्चिच्च आपन्नसेखियअकुसलचित्तुप्पादादिभेदेसु वज्जेसु भयदस्सनसीलो. यो हि भिक्खु परमाणुमत्तं वज्जं अट्ठसट्ठियोजनपमाणाधिकयोजनसतसहस्सुब्बेधसिनेरुपब्बतराजसदिसं कत्वा पस्सति, योपि सब्बलहुकं दुब्भासितमत्तं पाराजिकसदिसं कत्वा पस्सति, अयम्पि अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी नाम. समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति यंकिञ्चि सिक्खापदेसु सिक्खितब्बं, तं सब्बेन सब्बं सब्बथा सब्बं अनवसेसं सम्मा आदियित्वा सिक्खति, पवत्तति परिपूरेतीति अत्थो.

अभिसल्लेखिकाति अतिविय किलेसानं सल्लेखनी, तेसं तनुभावाय पहानाय युत्तरूपा. चेतोविवरणसप्पायाति चेतसो पटिच्छादकानं नीवरणानं दूरीभावकरणेन चेतोविवरणसङ्खातानं समथविपस्सनानं सप्पाया, समथविपस्सनाचित्तस्सेव वा विवरणाय पाकटीकरणाय वा सप्पाया उपकारिकाति चेतोविवरणसप्पाया.

इदानि येन निब्बिदादिआवहनेन अयं कथा अभिसल्लेखिका चेतोविवरणसप्पाया च नाम होति, तं दस्सेतुं ‘‘एकन्तनिब्बिदाया’’तिआदि वुत्तं. तत्थ एकन्तनिब्बिदायाति एकंसेनेव वट्टदुक्खतो निब्बिन्दनत्थाय. विरागाय निरोधायाति तस्सेव विरज्जनत्थाय च निरुज्झनत्थाय च. उपसमायाति सब्बकिलेसूपसमाय. अभिञ्ञायाति सब्बस्सापि अभिञ्ञेय्यस्स अभिजाननाय. सम्बोधायाति चतुमग्गसम्बोधाय. निब्बानायाति अनुपादिसेसनिब्बानाय. एतेसु हि आदितो तीहि पदेहि विपस्सना वुत्ता, द्वीहि मग्गो, द्वीहि निब्बानं वुत्तं. समथविपस्सना आदिं कत्वा निब्बानपरियोसानो अयं सब्बो उत्तरिमनुस्सधम्मो दसकथावत्थुलाभिनो सिज्झतीति दस्सेति.

इदानि तं कथं विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘अप्पिच्छकथा’’तिआदिमाह. तत्थ अप्पिच्छोति न इच्छो, तस्स कथा अप्पिच्छकथा, अप्पिच्छभावप्पटिसंयुत्ता कथा वा अप्पिच्छकथा. एत्थ च अत्रिच्छो पापिच्छो महिच्छो अप्पिच्छोति इच्छावसेन चत्तारो पुग्गला. तेसु अत्तना यथालद्धेन लाभेन अतित्तो उपरूपरि लाभं इच्छन्तो अत्रिच्छो नाम. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘चतुब्भि अट्ठज्झगमा, अट्ठभि चापि सोळस;

सोळसभि च द्वत्तिंस, अत्रिच्छं चक्कमासदो;

इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति. (जा. १.५.१०३);

‘‘अत्रिच्छा अतिलोभेन, अतिलोभमदेन चा’’ति च. (जा. १.२.१६८);

लाभसक्कारसिलोकनिकामयताय असन्तगुणसम्भावनाधिप्पायो पापिच्छो. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘तत्थ कतमा कुहना? लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सितस्स पापिच्छस्स इच्छापकतस्स पच्चयप्पटिसेवनसङ्खातेन वा सामन्तजप्पितेन वा इरियापथस्स वा अठपना’’तिआदि (विभ. ८६१).

सन्तगुणसम्भावनाधिप्पायो पटिग्गहणे अमत्तञ्ञू महिच्छो. यं सन्धाय वुत्तं –

‘‘इधेकच्चो सद्धो समानो ‘सद्धोति मं जनो जानातू’ति इच्छति, सीलवा समानो ‘सीलवाति मं जनो जानातू’ति इच्छती’’तिआदि (विभ. ८५१).

दुत्तप्पियताय हिस्स विजातमातापि चित्तं गहेतुं न सक्कोति. तेनेतं वुच्चति –

‘‘अग्गिक्खन्धो समुद्दो च, महिच्छो चापि पुग्गलो;

सकटेहि पच्चये देन्तु, तयोपेते अतप्पिया’’ति.

एते पन अत्रिच्छतादयो दोसे आरका परिवज्जेत्वा सन्तगुणनिगूहनाधिप्पायो पटिग्गहणे च मत्तञ्ञू अप्पिच्छो. सो अत्तनि विज्जमानम्पि गुणं पटिच्छादेतुकामताय सद्धो समानो ‘‘सद्धोति मं जनो जानातू’’ति न इच्छति, सीलवा, बहुस्सुतो, पविवित्तो, आरद्धवीरियो, उपट्ठितस्सति, समाहितो, पञ्ञवा समानो ‘‘पञ्ञवाति मं जनो जानातू’’ति न इच्छति.

स्वायं पच्चयप्पिच्छो धुतङ्गप्पिच्छो परियत्तिअप्पिच्छो अधिगमप्पिच्छोति चतुब्बिधो. तत्थ चतूसु पच्चयेसु अप्पिच्छो पच्चयदायकं देय्यधम्मं अत्तनो थामञ्च ओलोकेत्वा सचेपि हि देय्यधम्मो बहु होति, दायको अप्पं दातुकामो, दायकस्स वसेन अप्पमेव गण्हाति. देय्यधम्मो चे अप्पो, दायको बहुं दातुकामो, देय्यधम्मस्स वसेन अप्पमेव गण्हाति. देय्यधम्मोपि चे बहु, दायकोपि बहुं दातुकामो, अत्तनो थामं ञत्वा पमाणयुत्तमेव गण्हाति. एवरूपो हि भिक्खु अनुप्पन्नं लाभं उप्पादेति, उप्पन्नं लाभं थावरं करोति, दायकानं चित्तं आराधेति. धुतङ्गसमादानस्स पन अत्तनि अत्थिभावं न जानापेतुकामो धुतङ्गप्पिच्छो. यो अत्तनो बहुस्सुतभावं जानापेतुं न इच्छति, अयं परियत्तिअप्पिच्छो. यो पन सोतापन्नादीसु अञ्ञतरो हुत्वा सब्रह्मचारीनम्पि अत्तनो सोतापन्नादिभावं जानापेतुं न इच्छति, अयं अधिगमप्पिच्छो. एवमेतेसं अप्पिच्छानं या अप्पिच्छता, तस्सा सद्धिं सन्दस्सनादिविधिना अनेकाकारवोकारआनिसंसविभावनवसेन, तप्पटिपक्खस्स अत्रिच्छादिभेदस्स इच्छाचारस्स आदीनवविभावनवसेन च पवत्ता कथा अप्पिच्छकथा.

सन्तुट्ठिकथाति एत्थ सन्तुट्ठीति सकेन अत्तना लद्धेन तुट्ठि सन्तुट्ठि. अथ वा विसमं पच्चयिच्छं पहाय समं तुट्ठि, सन्तुट्ठि. सन्तेन वा विज्जमानेन तुट्ठि सन्तुट्ठि. वुत्तञ्चेतं –

‘‘अतीतं नानुसोचन्तो, नप्पजप्पमनागतं;

पच्चुप्पन्नेन यापेन्तो, सन्तुट्ठोति पवुच्चती’’ति.

सम्मा वा ञायेन भगवता अनुञ्ञातविधिना पच्चयेहि तुट्ठि सन्तुट्ठि. अत्थतो इतरीतरपच्चयसन्तोसो, सो द्वादसविधो होति. कथं? चीवरे यथालाभसन्तोसो, यथाबलसन्तोसो, यथासारुप्पसन्तोसोति तिविधो, एवं पिण्डपातादीसु.

तत्रायं पभेदवण्णना – इध भिक्खु चीवरं लभति सुन्दरं वा असुन्दरं वा, सो तेनेव यापेति, अञ्ञं न पत्थेति, लभन्तोपि न गण्हाति, अयमस्स चीवरे यथालाभसन्तोसो. अथ पन पकतिदुब्बलो वा होति आबाधजराभिभूतो वा, गरुं चीवरं पारुपन्तो किलमति, सो सभागेन भिक्खुना सद्धिं तं परिवत्तेत्वा लहुकेन यापेन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स चीवरे यथाबलसन्तोसो. अपरो पट्टचीवरादीनं अञ्ञतरं महग्घचीवरं लभित्वा ‘‘इदं थेरानं चिरपब्बजितानं, इदं बहुस्सुतानं अनुरूपं, इदं गिलानानं दुब्बलानं, इदं अप्पलाभीनं वा होतू’’ति तेसं दत्वा अत्तना सङ्कारकूटादितो नन्तकानि उच्चिनित्वा सङ्घाटिं कत्वा तेसं वा पुराणचीवरानि गहेत्वा धारेन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स चीवरे यथासारुप्पसन्तोसो.

इध पन भिक्खु पिण्डपातं लभति लूखं वा पणीतं वा, सो तेनेव यापेति, अञ्ञं न पत्थेति, लभन्तोपि न गण्हाति, अयमस्स पिण्डपाते यथालाभसन्तोसो. अथ पन आबाधिको होति, लूखं पकतिविरुद्धं वा ब्याधिविरुद्धं वा पिण्डपातं भुञ्जित्वा गाळ्हं रोगातङ्कं पापुणाति, सो सभागस्स भिक्खुनो दत्वा तस्स हत्थतो सप्पायभोजनं भुञ्जित्वा समणधम्मं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स पिण्डपाते यथाबलसन्तोसो. अपरो भिक्खु पणीतं पिण्डपातं लभति, सो ‘‘अयं पिण्डपातो चिरपब्बजितादीनं अनुरूपो’’ति चीवरं विय तेसं दत्वा, तेसं वा सन्तकं गहेत्वा, अत्तना पिण्डाय चरित्वा, मिस्सकाहारं वा परिभुञ्जन्तोपि सन्तुट्ठोव होति. अयमस्स पिण्डपाते यथासारुप्पसन्तोसो.

इध पन भिक्खुनो सेनासनं पापुणाति मनापं वा अमनापं वा अन्तमसो तिणकुटिकापि तिणसन्थारकम्पि, सो तेनेव सन्तुस्सति, पुन अञ्ञं सुन्दरतरं वा पापुणाति, तं न गण्हाति, अयमस्स सेनासने यथालाभसन्तोसो. अथ पन आबाधिको होति दुब्बलो वा, सो ब्याधिविरुद्धं वा पकतिविरुद्धं वा सेनासनं लभति, यत्थस्स वसतो अफासु होति, सो तं सभागस्स भिक्खुनो दत्वा तस्स सन्तके सप्पायसेनासने वसित्वा समणधम्मं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स सेनासने यथाबलसन्तोसो. अपरो सुन्दरं सेनासनं पत्तम्पि न सम्पटिच्छति ‘‘पणीतसेनासनं पमादट्ठान’’न्ति, महापुञ्ञताय वा लेणमण्डपकूटागारादीनि पणीतसेनासनानि लभति, सो तानि चीवरादीनि विय चिरपब्बजितादीनं दत्वा यत्थ कत्थचि वसन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स सेनासने यथासारुप्पसन्तोसो.

इध पन भिक्खु भेसज्जं लभति लूखं वा पणीतं वा, सो तेनेव तुस्सति, अञ्ञं न पत्थेति, लभन्तोपि न गण्हाति, अयमस्स गिलानपच्चये यथालाभसन्तोसो. अथ पन तेलेन अत्थिको फाणितं लभति, सो तं सभागस्स भिक्खुनो दत्वा, तस्स हत्थतो तेलं गहेत्वा, भेसज्जं कत्वा समणधम्मं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स गिलानपच्चये यथाबलसन्तोसो. अपरो महापुञ्ञो बहुं तेलमधुफाणितादिपणीतभेसज्जं लभति, सो तं चीवरादीनि विय चिरपब्बजितादीनं दत्वा तेसं आभतेन येन केनचि भेसज्जं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति. यो पन एकस्मिं भाजने मुत्तहरीतकं, एकस्मिं चतुमधुरं ठपेत्वा ‘‘गण्हथ, भन्ते, यदिच्छसी’’ति वुच्चमानो सचस्स तेसु अञ्ञतरेनपि रोगो वूपसम्मति, ‘‘मुत्तहरीतकं नाम बुद्धादीहि वण्णितं, पूतिमुत्तभेसज्जं निस्साय पब्बज्जा, तत्थ ते यावजीवं उस्साहो करणीयो’’ति (महाव. १२८) वचनमनुस्सरन्तो चतुमधुरं पटिक्खिपित्वा मुत्तहरीतकेन भेसज्जं करोन्तो परमसन्तुट्ठोव होति, अयमस्स गिलानपच्चये यथासारुप्पसन्तोसो.

सो एवंपभेदो सब्बोपि सन्तोसो सन्तुट्ठीति पवुच्चति. तेन वुत्तं ‘‘अत्थतो इतरीतरपच्चयसन्तोसो’’ति. इतरीतरसन्तुट्ठिया सद्धिं सन्दस्सनादिविधिना आनिसंसविभावनवसेन, तप्पटिपक्खस्स अत्रिच्छतादिभेदस्स इच्छापकतत्तस्स आदीनवविभावनवसेन च पवत्ता कथा सन्तुट्ठिकथा. इतो परासुपि कथासु एसेव नयो, विसेसमत्तमेव वक्खाम.

पविवेककथाति एत्थ कायविवेको चित्तविवेको उपधिविवेकोति तयो विवेका. तेसु एको गच्छति, एको तिट्ठति, एको निसीदति, एको सेय्यं कप्पेति, एको गामं पिण्डाय पविसति, एको पटिक्कमति, एको अभिक्कमति, एको चङ्कमं अधिट्ठाति, एको चरति, एको विहरतीति एवं सब्बिरियापथेसु सब्बकिच्चेसु गणसङ्गणिकं पहाय विवित्तवासो कायविवेको नाम. अट्ठ समापत्तियो पन चित्तविवेको नाम. निब्बानं उपधिविवेको नाम. वुत्तञ्हेतं –

‘‘कायविवेको च विवेकट्ठकायानं नेक्खम्माभिरतानं, चित्तविवेको च परिसुद्धचित्तानं परमवोदानप्पत्तानं, उपधिविवेको च निरुपधीनं पुग्गलानं विसङ्खारगतान’’न्ति (महानि. ५७).

विवेकोयेव पविवेको, पविवेकप्पटिसंयुत्ता कथा पविवेककथा.

असंसग्गकथाति एत्थ सवनसंसग्गो दस्सनसंसग्गो समुल्लपनसंसग्गो सम्भोगसंसग्गो कायसंसग्गोति पञ्च संसग्गा. तेसु इधेकच्चो भिक्खु सुणाति ‘‘असुकस्मिं गामे वा निगमे वा इत्थी अभिरूपा दस्सनीया पासादिका परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागता’’ति, सो तं सुत्वा संसीदति विसीदति, न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं, सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तति, एवं विसभागारम्मणसवनेन उप्पन्नकिलेससन्थवो सवनसंसग्गो नाम. न हेव खो भिक्खु सुणाति, अपिच खो सामं पस्सति इत्थिं अभिरूपं दस्सनीयं पासादिकं परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतं, सो तं दिस्वा संसीदति विसीदति, न सक्कोति ब्रह्मचरियं सन्धारेतुं, सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तति, एवं विसभागारम्मणदस्सनेन उप्पन्नकिलेससन्थवो दस्सनसंसग्गो नाम. दिस्वा पन अञ्ञमञ्ञं आलापसल्लापवसेन उप्पन्नो किलेससन्थवो समुल्लपनसंसग्गो नाम. सहजग्घनादीनिपि एतेनेव सङ्गण्हाति. अत्तनो पन सन्तकं यंकिञ्चि मातुगामस्स दत्वा वा अदत्वा वा तेन दिन्नस्स वनभङ्गियादिनो परिभोगवसेन उप्पन्नकिलेससन्थवो सम्भोगसंसग्गो नाम. मातुगामस्स हत्थग्गाहादिवसेन उप्पन्नकिलेससन्थवो कायसंसग्गो नाम. योपि चेस –

‘‘गिहीहि संसट्ठो विहरति अननुलोमिकेन संसग्गेन सहसोकी सहनन्दी सुखितेसु सुखितो, दुक्खितेसु दुक्खितो, उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु अत्तना उय्योगं आपज्जती’’ति (सं. नि. ३.३; महानि. १६४) –

एवं वुत्तो अननुलोमिको गिहिसंसग्गो, यो च सब्रह्मचारीहिपि किलेसुप्पत्तिहेतुभूतो संसग्गो, तं सब्बं पहाय य्वायं संसारे थिरतरं संवेगं, सङ्खारेसु तिब्बं भयसञ्ञं, सरीरे पटिकूलसञ्ञं, सब्बाकुसलेसु जिगुच्छापुब्बङ्गमं हिरोत्तप्पं, सब्बकिरियासु सतिसम्पजञ्ञन्ति सब्बं पच्चुपट्ठपेत्वा कमलदले जलबिन्दु विय सब्बत्थ अलग्गभावो, अयं सब्बसंसग्गप्पटिपक्खताय असंसग्गो. तप्पटिसंयुत्ता कथा असंसग्गकथा.

वीरियारम्भकथाति एत्थ वीरस्स भावो, कम्मन्ति वा वीरियं, विधिना ईरयितब्बं पवत्तेतब्बन्ति वा वीरियं, वीरियञ्च तं अकुसलानं धम्मानं पहानाय कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय आरम्भनं वीरियारम्भो. स्वायं कायिको चेतसिको चाति दुविधो, आरम्भधातु, निक्कमधातु, परक्कमधातु चाति तिविधो; सम्मप्पधानवसेन चतुब्बिधो. सो सब्बोपि यो भिक्खु गमने उप्पन्नं किलेसं ठानं पापुणितुं न देति; ठाने उप्पन्नं निसज्जं, निसज्जाय उप्पन्नं सयनं पापुणितुं न देति, तत्थ तत्थेव अजपदेन दण्डेन कण्हसप्पं उप्पीळेत्वा गण्हन्तो विय, तिखिणेन असिना अमित्तं गीवाय पहरन्तो विय च सीसं उक्खिपितुं अदत्वा वीरियबलेन निग्गण्हाति, तस्सेवं आरद्धवीरियस्स वसेन वेदितब्बो. तप्पटिसंयुत्ता कथा वीरियारम्भकथा.

सीलकथादीसु दुविधं सीलं लोकियं लोकुत्तरञ्च. तत्थ लोकियं पातिमोक्खसंवरादि चतुपारिसुद्धिसीलं, लोकुत्तरं मग्गसीलं फलसीलञ्च. तथा विपस्सनाय पादकभूता सह उपचारेन अट्ठ समापत्तियो लोकियो समाधि, मग्गसम्पयुत्तो पनेत्थ लोकुत्तरो समाधि नाम. तथा पञ्ञापि लोकिया सुतमया चिन्तामया झानसम्पयुत्ता विपस्सनाञाणञ्च. विसेसतो पनेत्थ विपस्सनापञ्ञा गहेतब्बा, लोकुत्तरा मग्गपञ्ञा फलपञ्ञा च. विमुत्तीपि अरियफलविमुत्ति निब्बानञ्च. अपरे पन तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदविमुत्तीनम्पि वसेनेत्थ अत्थं वण्णेन्ति. विमुत्तिञाणदस्सनम्पि एकूनवीसतिविधं पच्चवेक्खणञाणं. इति इमेसं सीलादीनं सद्धिं सन्दस्सनादिविधिना अनेकाकारवोकारआनिसंसविभावनवसेन चेव तप्पटिपक्खानं दुस्सील्यादीनं आदीनवविभावनवसेन च पवत्ता कथा, तप्पटिसंयुत्ता कथा वा सीलादिकथा नाम.

एत्थ च ‘‘अत्तना च अप्पिच्छो होति, अप्पिच्छकथञ्च परेसं कत्ता’’ति (म. नि. १.२५२; अ. नि. १०.७०) ‘‘सन्तुट्ठो होति इतरीतरेन चीवरेन, इतरीतरचीवरसन्तुट्ठिया च वण्णवादी’’ति (सं. नि. २.१४४; चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १२८) च आदिवचनतो सयञ्च अप्पिच्छतादिगुणसमन्नागतेन परेसम्पि तदत्थाय हितज्झासयेन पवत्तेतब्बा तथारूपी कथा, या इध अभिसल्लेखिकादिभावेन विसेसेत्वा वुत्ता अप्पिच्छकथादीति वेदितब्बा. कारकस्सेव हि कथा विसेसतो अधिप्पेतत्थसाधिनी. तथा हि वक्खति ‘‘कल्याणमित्तस्सेतं, मेघिय, भिक्खुनो पाटिकङ्खं…पे. … अकसिरलाभी’’ति.

एवरूपायाति ईदिसाय, यथावुत्ताय. निकामलाभीति यथिच्छितलाभी यथारुचिलाभी, सब्बकालं इमा कथा सोतुं विचारेतुञ्च यथासुखं लभन्तो. अकिच्छलाभीति निद्दुक्खलाभी. अकसिरलाभीति विपुललाभी.

आरद्धवीरियोति पग्गहितवीरियो. अकुसलानं धम्मानं पहानायाति अकोसल्लसम्भूतट्ठेन अकुसलानं पापधम्मानं पजहनत्थाय. कुसलानं धम्मानन्ति कुच्छितानं सलनादिअत्थेन अनवज्जट्ठेन च कुसलानं सहविपस्सनानं मग्गफलधम्मानं. उपसम्पदायाति सम्पादनाय, अत्तनो सन्ताने उप्पादनाय. थामवाति उस्सोळ्हिसङ्खातेन वीरियथामेन समन्नागतो. दळ्हपरक्कमोति थिरपरक्कमो असिथिलवीरियो. अनिक्खित्तधुरोति अनोरोहितधुरो अनोसक्कितवीरियो.

पञ्ञवाति विपस्सनापञ्ञाय पञ्ञवा. उदयत्थगामिनियाति पञ्चन्नं खन्धानं उदयञ्च वयञ्च पटिविज्झन्तिया. अरियायाति विक्खम्भनवसेन किलेसेहि आरका दूरे ठिताय निद्दोसाय. निब्बेधिकायाति निब्बेधभागियाय. सम्मा दुक्खक्खयगामिनियाति वट्टदुक्खस्स खेपनतो ‘‘दुक्खक्खयो’’ति लद्धनामं अरियमग्गं सम्मा हेतुना ञायेन गच्छन्तिया.

इमेसु च पन पञ्चसु धम्मेसु सीलं वीरियं पञ्ञा च योगिनो अज्झत्तिकं अङ्गं, इतरद्वयं बाहिरं अङ्गं. तथापि कल्याणमित्तसन्निस्सयेनेव सेसं चतुब्बिधं इज्झति, कल्याणमित्तस्सेवेत्थ बहूपकारतं दस्सेन्तो सत्था ‘‘कल्याणमित्तस्सेतं, मेघिय, भिक्खुनो पाटिकङ्ख’’न्तिआदिना देसनं वड्ढेति. तत्थ पाटिकङ्खन्ति एकंसेन इच्छितब्बं, अवस्संभावीति अत्थो. यन्ति किरियापरामसनं. इदं वुत्तं होति – ‘‘सीलवा भविस्सती’’ति एत्थ यदेतं कल्याणमित्तस्स भिक्खुनो सीलवन्तताय भवनं सीलसम्पन्नत्तं, तस्स भिक्खुनो सीलसम्पन्नत्ता एतं तस्स पाटिकङ्खं, अवस्संभावी एकंसेनेव तस्स तत्थ नियोजनतोति अधिप्पायो. पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरिस्सतीतिआदीसुपि एसेव नयो.

एवं भगवा सदेवके लोके उत्तमकल्याणमित्तसङ्खातस्स अत्तनो वचनं अनादियित्वा तं वनसण्डं पविसित्वा तादिसं विप्पकारं पत्तस्स आयस्मतो मेघियस्स कल्याणमित्ततादिना सकलं सासनसम्पत्तिं दस्सेत्वा, इदानिस्स तत्थ आदरजातस्स पुब्बे येहि कामवितक्कादीहि उपद्दुतत्ता कम्मट्ठानं न सम्पज्जि, तस्स तेसं उजुविपच्चनीकभूतत्ता च भावनानयं पकासेत्वा, ततो परं अरहत्तस्स कम्मट्ठानं आचिक्खन्तो, ‘‘तेन च पन, मेघिय, भिक्खुना इमेसु पञ्चसु धम्मेसु पतिट्ठाय चत्तारो धम्मा उत्तरि भावेतब्बा’’तिआदिमाह. तत्थ तेनाति एवं कल्याणमित्तसन्निस्सयेन यथावुत्तसीलादिगुणसमन्नागतेन. तेनेवाह ‘‘इमेसु पञ्चसु धम्मेसु पतिट्ठाया’’ति. उत्तरीति आरद्धतरुणविपस्सनस्स रागादिपरिस्सया चे उप्पज्जेय्युं, तेसं विसोधनत्थं ततो उद्धं चत्तारो धम्मा भावेतब्बा उप्पादेतब्बा वड्ढेतब्बा च.

असुभाति एकादससु असुभकम्मट्ठानेसु यथारहं यत्थ कत्थचि असुभभावना. रागस्स पहानायाति कामरागस्स पजहनत्थाय. अयमत्थो सालिलायकोपमाय विभावेतब्बो – एको हि पुरिसो असितं गहेत्वा कोटितो पट्ठाय सालिखेत्ते सालियो लायति, अथस्स वतिं भिन्दित्वा गावो पविसिंसु. सो असितं ठपेत्वा, यट्ठिं आदाय, तेनेव मग्गेन गावो नीहरित्वा, वतिं पाकतिकं कत्वा, पुन असितं गहेत्वा सालियो लायि. तत्थ सालिखेत्तं विय बुद्धसासनं दट्ठब्बं, सालिलायको विय योगावचरो, असितं विय पञ्ञा, लायनकालो विय विपस्सनाय कम्मकरणकालो, यट्ठि विय असुभकम्मट्ठानं, वति विय संवरो, वतिं भिन्दित्वा गावीनं पविसनं विय सहसा अप्पटिसङ्खाय पमादं आगम्म रागस्स उप्पज्जनं, असितं ठपेत्वा, यट्ठिं आदाय, पविट्ठमग्गेनेव गावो नीहरित्वा, वतिं पटिपाकतिकं कत्वा, पुन ठितट्ठानतो पट्ठाय सालिलायनं विय असुभकम्मट्ठानेन रागं विक्खम्भेत्वा, पुन विपस्सनाय कम्मकरणकालोति इदमेत्थ उपमासंसन्दनं. एवंभूतं भावनाविधिं सन्धाय वुत्तं ‘‘असुभा भावेतब्बा रागस्स पहानाया’’ति.

मेत्ताति मेत्ताकम्मट्ठानं. ब्यापादस्स पहानायाति वुत्तनयेनेव उप्पन्नकोपस्स पजहनत्थाय. आनापानस्सतीति सोळसवत्थुका आनापानस्सति. वितक्कुपच्छेदायाति वुत्तनयेनेव उप्पन्नानं वितक्कानं उपच्छेदनत्थाय. अस्मिमानसमुग्घातायाति अस्मीति उप्पज्जनकस्स नवविधस्स मानस्स समुच्छेदनत्थाय. अनिच्चसञ्ञिनोति हुत्वा अभावतो उदयब्बयवन्ततो पभङ्गुतो तावकालिकतो निच्चप्पटिपक्खतो च ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’ति (ध. प. २७७; चूळनि. हेमकमाणवपुच्छानिद्देस ५६) पवत्तअनिच्चानुपस्सनावसेन अनिच्चसञ्ञिनो. अनत्तसञ्ञा सण्ठातीति असारकतो अवसवत्तनतो परतो रित्ततो तुच्छतो सुञ्ञतो च ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति (ध. प. २७९; चूळनि. हेमकमाणवपुच्छानिद्देस ५६) एवं पवत्ता अनत्तानुपस्सनासङ्खाता अनत्तसञ्ञा चित्ते सण्ठहति, अतिदळ्हं पतिट्ठाति. अनिच्चलक्खणे हि दिट्ठे अनत्तलक्खणं दिट्ठमेव होति. तीसु हि लक्खणेसु एकस्मिं दिट्ठे इतरद्वयं दिट्ठमेव होति. तेन वुत्तं – ‘‘अनिच्चसञ्ञिनो हि, मेघिय, अनत्तसञ्ञा सण्ठाती’’ति. अनत्तलक्खणे दिट्ठे अस्मीति उप्पज्जनकमानो सुप्पजहोव होतीति आह – ‘‘अनत्तसञ्ञी अस्मिमानसमुग्घातं पापुणाती’’ति दिट्ठेव धम्मे निब्बानन्ति दिट्ठेयेव धम्मे इमस्मिंयेव अत्तभावे अपच्चयपरिनिब्बानं पापुणाति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पन असुभादिभावनानयो विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.१०२) वुत्तनयेन गहेतब्बो.

एतमत्थं विदित्वाति एतं आयस्मतो मेघियस्स मिच्छावितक्कचोरेहि कुसलभण्डुपच्छेदसङ्खातं अत्थं जानित्वा. इमं उदानन्ति इमं कामवितक्कादीनं अविनोदने विनोदने च आदीनवानिसंसदीपकं उदानं उदानेसि.

तत्थ खुद्दाति हीना लामका. वितक्काति कामवितक्कादयो तयो पापवितक्का. ते हि सब्बवितक्केहि पतिकिट्ठताय इध खुद्दाति वुत्ता ‘‘न च खुद्दमाचरे’’तिआदीसु (खु. पा. ९.३; सु. नि. १४५) विय. सुखुमाति ञातिवितक्कादयो अधिप्पेता. ञातिवितक्को जनपदवितक्को अमरावितक्को परानुद्दयताय पटिसंयुत्तो वितक्को लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तो वितक्को अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तो वितक्कोति एते हि वितक्का कामवितक्कादयो विय दारुणा न होन्तीति अनोळारिकसभावताय सुखुमाति वुत्ता. अनुगताति चित्तेन अनुवत्तिता. वितक्के हि उप्पज्जमाने चित्तं तदनुगतमेव होति तस्स आरम्मणाभिनिरोपनतो. ‘‘अनुग्गता’’तिपि पाळि, अनुउट्ठिताति अत्थो. मनसो उप्पिलावाति चेतसो उप्पिलावितत्तकरा.

एते अविद्वा मनसो वितक्केति एते कामवितक्कादिके मनोवितक्के अस्सादादीनवनिस्सरणतो ञाततीरणपहानपरिञ्ञाहि यथाभूतं अजानन्तो. हुरा हुरं धावति भन्तचित्तोति अप्पहीनमिच्छावितक्कत्ता अनवट्ठितचित्तो ‘‘कदाचि रूपे, कदाचि सद्दे’’तिआदिना तस्मिं तस्मिं आरम्मणे अस्सादादिवसेन अपरापरं धावति परिब्भमति. अथ वा हुरा हुरं धावति भन्तचित्तोति अपरिञ्ञातवितक्कत्ता तन्निमित्तानं अविज्जातण्हानं वसेन परिब्भमनमानसो इधलोकतो परलोकं आदाननिक्खेपेहि अपरापरं धावति संसरतीति अत्थो.

एते च विद्वा मनसो वितक्केति एते यथावुत्तप्पभेदे कामवितक्कादिके मनोवितक्के अस्सादादितो यथाभूतं जानन्तो. आतापियोति वीरियवा. संवरतीति पिदहति. सतिमाति सतिसम्पन्नो. अनुग्गतेति दुल्लभवसेन अनुप्पन्ने. इदं वुत्तं होति – एते वुत्तप्पकारे कामवितक्कादिके मनोवितक्के चित्तस्स उप्पिलावितहेतुताय मनसो उप्पिलावे विद्वा विपस्सनापञ्ञासहिताय मग्गपञ्ञाय सम्मदेव जानन्तो, तस्स सहायभूतानं सम्मावायामसतीनं अत्थिताय आतापियो सतिमा ते अरियमग्गभावनाय आयतिं उप्पत्तिरहे अनुग्गते अनुप्पन्ने एव मग्गक्खणे संवरति, ञाणसंवरवसेन पिदहति, आगमनपथं पच्छिन्दति, एवंभूतो च चतुसच्चप्पबोधेन बुद्धो अरियसावको अरहत्ताधिगमेन असेसं, अनवसेसं एते कामवितक्कादिके पजहासि समुच्छिन्दीति. एत्थापि ‘‘अनुगते’’तिपि पठन्ति. तस्सत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव.

पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.