३. उपचालाथेरीगाथावण्णना

सतिमतीतिआदिका उपचालाय थेरिया गाथा. तस्सा वत्थु चालाय थेरिया वत्थुम्हि वुत्तमेव. अयम्पि हि चाला विय पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा अरहत्तं पत्वा उदानेन्ती –

१८९. ‘‘सतिमती चक्खुमती, भिक्खुनी भावितिन्द्रिया;

पटिविज्झि पदं सन्तं, अकापुरिससेवित’’न्ति. –

इमं गाथं अभासि.

तत्थ सतिमतीति सतिसम्पन्ना, पुब्बभागे परमेन सतिनेपक्केन समन्नागता हुत्वा पच्छा अरियमग्गस्स भावितत्ता सतिवेपुल्लप्पत्तिया उत्तमाय सतिया समन्नागताति अत्थो. चक्खुमतीति पञ्ञाचक्खुना समन्नागता, आदितो उदयत्थगामिनिया पञ्ञाय अरियाय निब्बेधिकाय समन्नागता हुत्वा पञ्ञावेपुल्लप्पत्तिया परमेन पञ्ञाचक्खुना समन्नागताति वुत्तं होति. अकापुरिससेवितन्ति अलामकपुरिसेहि उत्तमपुरिसेहि अरियेहि बुद्धादीहि सेवितं.

‘‘किन्नु जातिं न रोचेसी’’ति गाथा थेरिं कामेसु उपहारेतुकामेन मारेन वुत्ता. ‘‘किं नु त्वं भिक्खुनि न रोचेसी’’ति (सं. नि. १.१६७) हि मारेन पुट्ठा थेरी आह – ‘‘जातिं ख्वाहं, आवुसो, न रोचेमी’’ति. अथ नं मारो जातस्स कामा परिभोगा, तस्मा जातिपि इच्छितब्बा, कामापि परिभुञ्जितब्बाति दस्सेन्तो –

१९०. ‘‘किन्नु जातिं न रोचेसि, जातो कामानि भुञ्जति;

भुञ्जाहि कामरतियो, माहु पच्छानुतापिनी’’ति. –

गाथमाह.

तस्सत्थो – किं नु तं कारणं, येन त्वं उपचाले जातिं न रोचेसि न रोचेय्यासि, न तं कारणं अत्थि. यस्मा जातो कामानि भुञ्जति इध जातो कामगुणसंहितानि रूपादीनि पटिसेवन्तो कामसुखं परिभुञ्जति. न हि अजातस्स तं अत्थि, तस्मा भुञ्जाहि कामरतियो कामखिड्डारतियो अनुभव. माहु पच्छानुतापिनी ‘‘योब्बञ्ञे सति विज्जमानेसु भोगेसु न मया कामसुखमनुभूत’’न्ति पच्छानुतापिनी मा अहोसि. इमस्मिं लोके धम्मा नाम यावदेव अत्थाधिगमत्थो अत्थो च कामसुखत्थोति पाकटोयमत्थोति अधिप्पायो.

तं सुत्वा थेरी जातिया दुक्खनिमित्ततं अत्तनो च तस्स विसयातिक्कमं विभावेत्वा तज्जेन्ती –

१९१. ‘‘जातस्स मरणं होति, हत्थपादान छेदनं;

वधबन्धपरिक्लेसं, जातो दुक्खं निगच्छति.

१९२. ‘‘अत्थि सक्यकुले जातो, सम्बुद्धो अपराजितो;

सो मे धम्ममदेसेसि, जातिया समतिक्कमं.

१९३. ‘‘दुक्खं दुक्खसमुप्पादं, दुक्खस्स च अतिक्कमं;

अरियं चट्ठङ्गिकं मग्गं, दुक्खूपसमगामिनं.

१९४. ‘‘तस्साहं वचनं सुत्वा, विहरिं सासने रता;

तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासनं.

१९५. ‘‘सब्बत्थ विहता नन्दी, तमोक्खन्धो पदालितो;

एवं जानाहि पापिम, निहतो त्वमसि अन्तका’’ति. –

इमा गाथा अभासि.

तत्थ जातस्स मरणं होतीति यस्मा जातस्स सत्तस्स मरणं होति, न अजातस्स. न केवलं मरणमेव, अथ खो जरारोगादयो यत्तकानत्था, सब्बेपि ते जातस्स होन्ति जातिहेतुका. तेनाह भगवा – ‘‘जातिपच्चया जरामरणं सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा सम्भवन्ती’’ति (महाव. १; विभ. २२५; उदा. १). तेनेवाह – ‘‘हत्थपादान छेदन’’न्ति हत्थपादानं छेदनं जातस्सेव होति, न अजातस्स. हत्थपादछेदनापदेसेन चेत्थ बात्तिंस कम्मकारणापि दस्सिता एवाति दट्ठब्बं. तेनेवाह – ‘‘वधबन्धपरिक्लेसं, जातो दुक्खं निगच्छती’’ति. जीवितवियोजनमुट्ठिप्पहारादिसङ्खातं वधपरिक्लेसञ्चेव अन्दुबन्धनादिसङ्खातं बन्धपरिक्लेसं अञ्ञञ्च यंकिञ्चि दुक्खं नाम तं सब्बं जातो एव निगच्छति, न अजातो, तस्मा जातिं न रोचेमीति.

इदानि जातिया कामानञ्च अच्चन्तमेव अत्तना समतिक्कन्तभावं मूलतो पट्ठाय दस्सेन्ती – ‘‘अत्थि सक्यकुले जातो’’तिआदिमाह. तत्थ अपराजितोति किलेसमारादिना केनचि न पराजितो. सत्था हि सब्बाभिभू सदेवकं लोकं अञ्ञदत्थु अभिभवित्वा ठितो, तस्मा अपराजितो. सेसं वुत्तनयत्ता उत्तानमेव.

उपचालाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.

सत्तकनिपातवण्णना निट्ठिता.