२. एकविहारियत्थेरगाथावण्णना

पुरतो पच्छतो वातिआदिका आयस्मतो एकविहारियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो कस्सपदसबलस्स काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा अरञ्ञं पविसित्वा विवेकवासं वसि.

सो तेन पुञ्ञकम्मेन एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे भगवति परिनिब्बुते धम्मासोकरञ्ञो कनिट्ठभाता हुत्वा निब्बत्ति. असोकमहाराजा किर सत्थु परिनिब्बानतो द्विन्नं वस्ससतानं उपरि अट्ठारसमे वस्से सकलजम्बुदीपे एकरज्जाभिसेकं पत्वा अत्तनो कनिट्ठं तिस्सकुमारं ओपरज्जे ठपेत्वा एकेन उपायेन तं सासने अभिप्पसन्नं अकासि. सो एकदिवसं मिगवं गतो अरञ्ञे योनकमहाधम्मरक्खितत्थेरं हत्थिनागेन सालसाखं गहेत्वा बीजियमानं निसिन्नं दिस्वा सञ्जातपसादो ‘‘अहो वताहम्पि अयं महाथेरो विय पब्बजित्वा अरञ्ञे विहरेय्य’’न्ति चिन्तेसि. थेरो तस्स चित्ताचारं ञत्वा तस्स पस्सन्तस्सेव आकासं अब्भुग्गन्त्वा असोकारामे पोक्खरणिया अभिज्जमाने उदके ठत्वा चीवरञ्च उत्तरासङ्गञ्च आकासे ओलग्गेत्वा न्हायितुं आरभि. कुमारो थेरस्स आनुभावं दिस्वा अभिप्पसन्नो अरञ्ञतो निवत्तित्वा राजगेहं गन्त्वा ‘‘पब्बजिस्सामी’’ति रञ्ञो आरोचेसि. राजा तं अनेकप्पकारं याचित्वा पब्बज्जाधिप्पायं निवत्तेतुं नासक्खि. सो उपासको हुत्वा पब्बज्जासुखं पत्थेन्तो –

५३७. ‘‘पुरतो पच्छतो वापि, अपरो चे न विज्जति;

अतीव फासु भवति, एकस्स वसतो वने.

५३८. ‘‘हन्द एको गमिस्सामि, अरञ्ञं बुद्धवण्णितं;

फासु एकविहारिस्स, पहितत्तस्स भिक्खुनो.

५३९. ‘‘योगी-पीतिकरं रम्मं, मत्तकुञ्जरसेवितं;

एको अत्थवसी खिप्पं, पविसिस्सामि काननं.

५४०. ‘‘सुपुप्फिते सीतवने, सीतले गिरिकन्दरे;

गत्तानि परिसिञ्चित्वा, चङ्कमिस्सामि एकको.

५४१. ‘‘एकाकियो अदुतियो, रमणीये महावने;

कदाहं विहरिस्सामि, कतकिच्चो अनासवो.

५४२. ‘‘एवं मे कत्तुकामस्स, अधिप्पायो समिज्झतु;

साधयिस्सामहंयेव, नाञ्ञो अञ्ञस्स कारको’’ति. –

इमा छ गाथा अभासि.

तत्थ पुरतो पच्छतो वाति अत्तनो पुरतो वा पच्छतो वा, वा-सद्दस्स विकप्पत्थत्ता पस्सतो वा अपरो अञ्ञो जनो न विज्जति चे, अतीव अतिविय फासु चित्तसुखं भवति. एकविहारीभावेन एकस्स असहायस्स. वने वसतोति चिरपरिचितेन विवेकज्झासयेन आकड्ढियमानहदयो सो रत्तिन्दिवं महाजनपरिवुतस्स वसतो सङ्गणिकविहारं निब्बिन्दन्तो विवेकसुखञ्च बहुं मञ्ञन्तो वदति.

हन्दाति वोस्सग्गत्थे निपातो, तेन इदानि करीयमानस्स अरञ्ञगमनस्स निच्छितभावमाह. एको गमिस्सामीति ‘‘सुञ्ञागारे खो, गहपति, तथागता अभिरमन्ती’’तिआदिवचनतो (चूळव. ३०६) बुद्धेहि वण्णितं पसट्ठं अरञ्ञं एको असहायो गमिस्सामि वासाधिप्पायेन उपगच्छामि. यस्मा एकविहारिस्स ठानादीसु असहायभावेन एकविहारिस्स निब्बानं पटिपेसितचित्तताय पहितत्तस्स अधिसीलसिक्खादिका तिस्सो सिक्खा सिक्खतो भिक्खुनो अरञ्ञं फासु इट्ठं सुखावहन्ति अत्थो.

योगी-पीतिकरन्ति योगीनं भावनाय युत्तप्पयुत्तानं अप्पसद्दादिभावेन झानविपस्सनादिपीतिं आवहनतो योगी-पीतिकरं. विसभागारम्मणाभावेन पटिसल्लानसारुप्पताय रम्मं. मत्तकुञ्जरसेवितन्ति मत्तवरवारणविचरितं, इमिनापि ब्रहारञ्ञभावेन जनविवेकंयेव दस्सेति. अत्थवसीति इध अत्थोति समणधम्मो अधिप्पेतो. ‘‘कथं नु खो सो मे भवेय्या’’ति तस्स वसं गतो.

सुपुप्फितेति सुट्ठु पुप्फिते. सीतवनेति छायूदकसम्पत्तिया सीते वने. उभयेनपि तस्स रमणीयतंयेव विभावेति. गिरिकन्दरेति गिरीनं अब्भन्तरे कन्दरे. कन्ति हि उदकं, तेन दारितं निन्नट्ठानं कन्दरं नाम. तादिसे सीतले गिरिकन्दरे घम्मपरितापं विनोदेत्वा अत्तनो गत्तानि परिसिञ्चित्वा न्हायित्वा चङ्कमिस्सामि एककोति कत्थचि अनायत्तवुत्तितं दस्सेति.

एकाकियोति एकाकी असहायो. अदुतियोति तण्हासङ्खातदुतियाभावेन अदुतियो. तण्हा हि पुरिसस्स सब्बदा अविजहनट्ठेन दुतिया नाम. तेनाह भगवा – ‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धान संसर’’न्ति (इतिवु. १५, १०५).

एवं मे कत्तुकामस्साति ‘‘हन्द एको गमिस्सामी’’तिआदिना वुत्तविधिना अरञ्ञं गन्त्वा भावनाभियोगं कत्तुकामस्स मे. अधिप्पायो समिज्झतूति ‘‘कदाहं विहरिस्सामि, कतकिच्चो अनासवो’’ति एवं पवत्तो मनोरथो इज्झतु सिद्धिं पापुणातु. अरहत्तप्पत्ति च यस्मा न आयाचनमत्तेन सिज्झति, नापि अञ्ञेन साधेतब्बा, तस्मा आह ‘‘साधयिस्सामहंयेव, नाञ्ञो अञ्ञस्स कारको’’ति.

एवं उपराजस्स पब्बज्जाय दळ्हनिच्छयतं ञत्वा राजा असोकारामगमनीयं मग्गं अलङ्कारापेत्वा कुमारं सब्बालङ्कारविभूसितं महतिया सेनाय महच्चराजानुभावेन विहारं नेसि. कुमारो पधानघरं गन्त्वा महाधम्मरक्खितत्थेरस्स सन्तिके पब्बजि, अनेकसता मनुस्सा तं अनुपब्बजिंसु. रञ्ञो भागिनेय्यो सङ्घमित्ताय सामिको अग्गिब्रह्मापि तमेव अनुपब्बजि. सो पब्बजित्वा हट्ठतुट्ठो अत्तना कातब्बं पकासेन्तो –

५४३. ‘‘एस बन्धामि सन्नाहं, पविसिस्सामि काननं;

न ततो निक्खमिस्सामि, अप्पत्तो आसवक्खयं.

५४४. ‘‘मालुते उपवायन्ते, सीते सुरभिगन्धिके;

अविज्जं दालयिस्सामि, निसिन्नो नगमुद्धनि.

५४५. ‘‘वने कुसुमसञ्छन्ने, पब्भारे नून सीतले;

विमुत्तिसुखेन सुखितो, रमिस्सामि गिरिब्बजे’’ति. –

तिस्सो गाथा अभासि.

तत्थ एस बन्धामि सन्नाहन्ति एसाहं वीरियसङ्खातं सन्नाहं बन्धामि, काये च जीविते च निरपेक्खो वीरियसन्नाहेन सन्नय्हामि. इदं वुत्तं होति – यथा नाम सूरो पुरिसो पच्चत्थिके पच्चुपट्ठिते तं जेतुकामो अञ्ञं किच्चं पहाय कवचपटिमुच्चनादिना युद्धाय सन्नय्हति, युद्धभूमिञ्च गन्त्वा पच्चत्थिके अजेत्वा ततो न निवत्तति, एवमहम्पि किलेसपच्चत्थिके जेतुं आदित्तम्पि सीसं चेलञ्च अज्झुपेक्खित्वा चतुब्बिधसम्मप्पधानवीरियसन्नाहं सन्नय्हामि, किलेसे अजेत्वा किलेसविजययोग्गं विवेकट्ठानं न विस्सज्जेमीति. तेन वुत्तं ‘‘पविसिस्सामि काननं न ततो निक्खमिस्सामि, अप्पत्तो आसवक्खय’’न्ति.

‘‘मालुते उपवायन्ते’’तिआदिना अरञ्ञट्ठानस्स कम्मट्ठानभावनायोग्यतं वदति, रमिस्सामि नून गिरिब्बजेति योजना. पब्बतपरिक्खेपे अभिरमिस्सामि मञ्ञेति अनागतत्थं परिकप्पेन्तो वदति. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

एवं वत्वा थेरो अरञ्ञं पविसित्वा समणधम्मं करोन्तो उपज्झायेन सद्धिं कलिङ्गरट्ठं अगमासि. तत्थस्स पादे चम्मिकाबाधो उप्पज्जि, तं दिस्वा एको वेज्जो ‘‘सप्पिं, भन्ते, परियेसथ, तिकिच्छिस्सामि न’’न्ति आह. थेरो सप्पिपरियेसनं अकत्वा विपस्सनाय एव कम्मं करोति, रोगो वड्ढति, वेज्जो थेरस्स तत्थ अप्पोस्सुक्कतं दिस्वा सयमेव सप्पिं परियेसित्वा थेरं अरोगं अकासि. सो अरोगो हुत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४४.१-१२) –

‘‘इमम्हि भद्दके कप्पे, ब्रह्मबन्धु महायसो;

कस्सपो नाम गोत्तेन, उप्पज्जि वदतं वरो.

‘‘निप्पपञ्चो निरालम्बो, आकाससममानसो;

सुञ्ञताबहुलो तादी, अनिमित्तरतो वसी.

‘‘असङ्गचित्तो निक्लेसो, असंसट्ठो कुले गणे;

महाकारुणिको वीरो, विनयोपायकोविदो.

‘‘उय्युत्तो परकिच्चेसु, विनयन्तो सदेवके;

निब्बानगमनं मग्गं, गतिं पङ्कविसोसनं.

‘‘अमतं परमस्सादं, जरामच्चुनिवारणं;

महापरिसमज्झे सो, निसिन्नो लोकतारको.

‘‘करवीकरुतो नाथो, ब्रह्मघोसो तथागतो;

उद्धरन्तो महादुग्गा, विप्पनट्ठे अनायके.

‘‘देसेन्तो विरजं धम्मं, दिट्ठो मे लोकनायको;

तस्स धम्मं सुणित्वान, पब्बजिं अनगारियं.

‘‘पब्बजित्वा तदापाहं, चिन्तेन्तो जिनसासनं;

एककोव वने रम्मे, वसिं संसग्गपीळितो.

‘‘सक्कायवूपकासो मे, हेतुभूतो ममाभवी;

मनसो वूपकासस्स, संसग्गभयदस्सिनो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा थेरे तत्थ विहरन्ते राजा कोटिधनपरिच्चागेन भोजकगिरिविहारं नाम कारेत्वा थेरं तत्थ वासेसि. सो तत्थ विहरन्तो परिनिब्बानकाले –

५४६. ‘‘सोहं परिपुण्णसङ्कप्पो, चन्दो पन्नरसो यथा;

सब्बासवपरिक्खीणो, नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति. –

ओसानगाथमाह. सा उत्तानत्थाव. तदेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसीति.

एकविहारियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.