८. पसूरसुत्तवण्णना
८३१. इधेव सुद्धीति पसूरसुत्तं. का उप्पत्ति? भगवति किर सावत्थियं विहरन्ते पसूरो नाम परिब्बाजको महावादी, सो ‘‘अहमस्मि सकलजम्बुदीपे वादेन अग्गो, तस्मा यथा जम्बुदीपस्स जम्बुपञ्ञाणं, एवं ममापि भवितुं अरहती’’ति जम्बुसाखं धजं कत्वा सकलजम्बुदीपे पटिवादं अनासादेन्तो अनुपुब्बेन सावत्थिं आगन्त्वा नगरद्वारे वालिकत्थलं कत्वा तत्थ साखं उस्सापेत्वा ‘‘यो मया सद्धिं वादं कातुं समत्थो, सो इमं साखं भञ्जतू’’ति वत्वा नगरं पाविसि. तं ठानं महाजनो परिवारेत्वा अट्ठासि. तेन च समयेन आयस्मा सारिपुत्तो भत्तकिच्चं कत्वा सावत्थितो निक्खमति. सो तं दिस्वा सम्बहुले गामदारके पुच्छि – ‘‘किं एतं दारका’’ति, ते सब्बं आचिक्खिंसु. ‘‘तेन हि नं तुम्हे उद्धरित्वा पादेहि भञ्जथ, ‘वादत्थिको विहारं आगच्छतू’ति च भणथा’’ति वत्वा पक्कामि.
परिब्बाजको पिण्डाय चरित्वा कतभत्तकिच्चो आगन्त्वा उद्धरित्वा भग्गं साखं दिस्वा ‘‘केनिदं कारित’’न्ति पुच्छि. ‘‘बुद्धसावकेन सारिपुत्तेना’’ति च वुत्ते पमुदितो हुत्वा ‘‘अज्ज मम जयं समणस्स च पराजयं पण्डिता पस्सन्तू’’ति पञ्हवीमंसके कारणिके आनेतुं सावत्थिं पविसित्वा वीथिसिङ्घाटकचच्चरेसु विचरन्तो ‘‘समणस्स गोतमस्स अग्गसावकेन सह वादे पञ्ञापटिभानं सोतुकामा भोन्तो निक्खमन्तू’’ति उग्घोसेसि. ‘‘पण्डितानं वचनं सोस्सामा’’ति सासने पसन्नापि अप्पसन्नापि बहू मनुस्सा निक्खमिंसु. ततो पसूरो महाजनपरिवुतो ‘‘एवं वुत्ते एवं भणिस्सामी’’तिआदीनि वितक्केन्तो विहारं अगमासि. थेरो ‘‘विहारे उच्चासद्दमहासद्दो जनब्याकुलञ्च मा अहोसी’’ति जेतवनद्वारकोट्ठके आसनं पञ्ञापेत्वा निसीदि.
परिब्बाजको थेरं उपसङ्कमित्वा ‘‘त्वं, भो, पब्बजित, मय्हं जम्बुधजं भञ्जापेसी’’ति आह. ‘‘आम परिब्बाजका’’ति च वुत्ते ‘‘होतु नो, भो, काचि कथापवत्ती’’ति आह. ‘‘होतु परिब्बाजका’’ति च थेरेन सम्पटिच्छिते ‘‘त्वं, समण, पुच्छ, अहं विस्सज्जेस्सामी’’ति आह. ततो नं थेरो अवच ‘‘किं, परिब्बाजक, दुक्करं पुच्छा, उदाहु विस्सज्जन’’न्ति. विस्सज्जनं भो, पब्बजित, पुच्छाय किं दुक्करं. तं यो हि कोचि यंकिञ्चि पुच्छतीति. ‘‘तेन हि, परिब्बाजक, त्वं पुच्छ, अहं विस्सज्जेस्सामी’’ति एवं वुत्ते परिब्बाजको ‘‘साधुरूपो भिक्खु ठाने साखं भञ्जापेसी’’ति विम्हितचित्तो हुत्वा थेरं पुच्छि – ‘‘को पुरिसस्स कामो’’ति. ‘‘सङ्कप्परागो पुरिसस्स कामो’’ति (अ. नि. ६.६३) थेरो आह. सो तं सुत्वा थेरे विरुद्धसञ्ञी हुत्वा पराजयं आरोपेतुकामो आह – ‘‘चित्रविचित्रारम्मणं पन भो, पब्बजित, पुरिसस्स कामं न वदेसी’’ति? ‘‘आम, परिब्बाजक, न वदेमी’’ति. ततो नं परिब्बाजको याव तिक्खत्तुं पटिञ्ञं कारापेत्वा ‘‘सुणन्तु भोन्तो समणस्स वादे दोस’’न्ति पञ्हवीमंसके आलपित्वा आह – ‘‘भो, पब्बजित, तुम्हाकं सब्रह्मचारिनो अरञ्ञे विहरन्ती’’ति? ‘‘आम, परिब्बाजक, विहरन्ती’’ति. ‘‘ते तत्थ विहरन्ता कामवितक्कादयो वितक्के वितक्केन्ती’’ति? ‘‘आम, परिब्बाजक, पुथुज्जना सहसा वितक्केन्ती’’ति. ‘‘यदि एवं तेसं समणभावो कुतो? ननु ते अगारिका कामभोगिनो होन्ती’’ति एवञ्च पन वत्वा अथापरं एतदवोच –
‘‘न ते वे कामा यानि चित्रानि लोके,
सङ्कप्परागञ्च वदेसि कामं;
सङ्कप्पयं अकुसले वितक्के,
भिक्खुपि ते हेस्सति कामभोगी’’ति. (सं. नि. अट्ठ. १.१.३४);
अथ थेरो परिब्बाजकस्स वादे दोसं दस्सेन्तो आह – ‘‘किं, परिब्बाजक, सङ्कप्परागं पुरिसस्स कामं न वदेसि, चित्रविचित्रारम्मणं वदेसी’’ति? ‘‘आम, भो, पब्बजिता’’ति. ततो नं थेरो याव तिक्खत्तुं पटिञ्ञं कारापेत्वा ‘‘सुणाथ, आवुसो, परिब्बाजकस्स वादे दोस’’न्ति पञ्हवीमंसके आलपित्वा आह – ‘‘आवुसो पसूर, तव सत्था अत्थी’’ति? ‘‘आम, पब्बजित, अत्थी’’ति. ‘‘सो चक्खुविञ्ञेय्यं रूपारम्मणं पस्सति सद्दारम्मणादीनि वा सेवती’’ति? ‘‘आम, पब्बजित, सेवती’’ति. ‘‘यदि एवं तस्स सत्थुभावो कुतो, ननु सो अगारिको कामभोगी होती’’ति एवञ्च पन वत्वा अथापरं एतदवोच –
‘‘ते वे कामा यानि चित्रानि लोके,
सङ्कप्परागं न वदेसि कामं;
पस्सन्तो रूपानि मनोरमानि,
सुणन्तो सद्दानि मनोरमानि.
‘‘घायन्तो गन्धानि मनोरमानि,
सायन्तो रसानि मनोरमानि;
फुसन्तो फस्सानि मनोरमानि,
सत्थापि ते हेस्सति कामभोगी’’ति.
एवं वुत्ते निप्पटिभानो परिब्बाजको ‘‘अयं पब्बजितो महावादी, इमस्स सन्तिके पब्बजित्वा वादसत्थं सिक्खिस्सामी’’ति सावत्थिं पविसित्वा पत्तचीवरं परियेसित्वा जेतवनं पविट्ठो तत्थ लालुदायिं सुवण्णवण्णं कायूपपन्नं सरीराकाराकप्पेसु समन्तपासादिकं दिस्वा ‘‘अयं भिक्खु महापञ्ञो महावादी’’ति मन्त्वा तस्स सन्तिके पब्बजित्वा तं वादेन निग्गहेत्वा सलिङ्गेन तंयेव तित्थायतनं पक्कमित्वा पुन ‘‘समणेन गोतमेन सद्धिं वादं करिस्सामी’’ति सावत्थियं पुरिमनयेनेव उग्घोसेत्वा महाजनपरिवुतो ‘‘एवं समणं गोतमं निग्गहेस्सामी’’तिआदीनि वदन्तो जेतवनं अगमासि. जेतवनद्वारकोट्ठके अधिवत्था देवता ‘‘अयं अभाजनभूतो’’ति मुखबन्धमस्स अकासि. सो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा मूगो विय निसीदि. मनुस्सा ‘‘इदानि पुच्छिस्सति, इदानि पुच्छिस्सती’’ति तस्स मुखं उल्लोकेत्वा ‘‘वदेहि, भो पसूर, वदेहि, भो पसूरा’’ति उच्चासद्दमहासद्दा अहेसुं. अथ भगवा ‘‘किं पसूरो वदिस्सती’’ति वत्वा तत्थ सम्पत्तपरिसाय धम्मदेसनत्थं इमं सुत्तं अभासि.
तत्थ पठमगाथाय ताव अयं सङ्खेपो – इमे दिट्ठिगतिका अत्तनो दिट्ठिं सन्धाय इधेव सुद्धी इति वादयन्ति नाञ्ञेसु धम्मेसु विसुद्धिमाहु. एवं सन्ते अत्तनो सत्थारादीनि निस्सिता तत्थेव ‘‘एस वादो सुभो’’ति एवं सुभं वदाना हुत्वा पुथू समणब्राह्मणा ‘‘सस्सतो लोको’’तिआदीसु पच्चेकसच्चेसु निविट्ठा.
८३२. एवं निविट्ठा च – ते वादकामाति गाथा. तत्थ बालं दहन्ती मिथु अञ्ञमञ्ञन्ति ‘‘अयं बालो अयं बालो’’ति एवं द्वेपि जना अञ्ञमञ्ञं बालं दहन्ति, बालतो पस्सन्ति. वदन्ति ते अञ्ञसिता कथोज्जन्ति ते अञ्ञमञ्ञं सत्थारादिं निस्सिता कलहं वदन्ति. पसंसकामा कुसला वदानाति पसंसत्थिका उभोपि ‘‘मयं कुसलवादा पण्डितवादा’’ति एवंसञ्ञिनो हुत्वा.
८३३. एवं वदानेसु च तेसु एको नियमतो एव – युत्तो कथायन्ति गाथा. तत्थ युत्तो कथायन्ति विवादकथाय उस्सुक्को. पसंसमिच्छं विनिघाति होतीति अत्तनो पसंसं इच्छन्तो ‘‘कथं नु खो निग्गहेस्सामी’’तिआदिना नयेन पुब्बेव सल्लापा कथंकथी विनिघाती होति. अपाहतस्मिन्ति पञ्हवीमंसकेहि ‘‘अत्थापगतं ते भणितं, ब्यञ्जनापगतं ते भणित’’न्तिआदिना नयेन अपहारिते वादे. निन्दाय सो कुप्पतीति एवं अपाहतस्मिञ्च वादे उप्पन्नाय निन्दाय सो कुप्पति. रन्धमेसीति परस्स रन्धमेव गवेसन्तो.
८३४. न केवलञ्च कुप्पति, अपिच खो पन यमस्स वादन्ति गाथा. तत्थ परिहीनमाहु अपाहतन्ति अत्थब्यञ्जनादितो अपाहतं परिहीनं वदन्ति. परिदेवतीति ततो निमित्तं सो ‘‘अञ्ञं मया आवज्जित’’न्तिआदीहि विप्पलपति. सोचतीति ‘‘तस्स जयो’’तिआदीनि आरब्भ सोचति. उपच्चगा मन्ति अनुत्थुनातीति ‘‘सो मं वादेन वादं अतिक्कन्तो’’तिआदिना नयेन सुट्ठुतरं विप्पलपति.
८३५. एते विवादा समणेसूति एत्थ पन समणा वुच्चन्ति बाहिरपरिब्बाजका. एतेसु उग्घाति निघाति होतीति एतेसु वादेसु जयपराजयादिवसेन चित्तस्स उग्घातं निघातञ्च पापुणन्तो उग्घाती निघाती च होति. विरमे कथोज्जन्ति पजहेय्य कलहं. न हञ्ञदत्थत्थि पसंसलाभाति न हि एत्थ पसंसलाभतो अञ्ञो अत्थो अत्थि.
८३६-७. छट्ठगाथाय अत्थो – यस्मा च न हञ्ञदत्थत्थि पसंसलाभा, तस्मा परमं लाभं लभन्तोपि ‘‘सुन्दरो अय’’न्ति तत्थ दिट्ठिया पसंसितो वा पन होति तं वादं परिसाय मज्झे दीपेत्वा, ततो सो तेन जयत्थेन तुट्ठिं वा दन्तविदंसकं वा आपज्जन्तो हसति, मानेन च उण्णमति. किं कारणं? यस्मा तं जयत्थं पप्पुय्य यथामानो जातो, एवं उण्णमतो च या उण्णतीति गाथा. तत्थ मानातिमानं वदते पनेसोति एसो पन तं उण्णतिं ‘‘विघातभूमी’’ति अबुज्झमानो मानञ्च अतिमानञ्च वदतियेव.
८३८. एवं वादे दोसं दस्सेत्वा इदानि तस्स वादं असम्पटिच्छन्तो ‘‘सूरो’’ति गाथमाह. तत्थ राजखादायाति राजखादनीयेन, भत्तवेतनेनाति वुत्तं होति. अभिगज्जमेति पटिसूरमिच्छन्ति यथा सो पटिसूरं इच्छन्तो अभिगज्जन्तो एति, एवं दिट्ठिगतिको दिट्ठिगतिकन्ति दस्सेति. येनेव सो, तेन पलेहीति येन सो तुय्हं पटिसूरो, तेन गच्छ. पुब्बेव नत्थि यदिदं युधायाति यं पन इदं किलेसजातं युद्धाय सिया, तं एतं पुब्बेव नत्थि, बोधिमूलेयेव पहीनन्ति दस्सेति. सेसगाथा पाकटसम्बन्धायेव.
८३९-४०. तत्थ विवादयन्तीति विवदन्ति. पटिसेनिकत्ताति पटिलोमकारको. विसेनिकत्वाति किलेससेनं विनासेत्वा. किं लभेथोति पटिमल्लं किं लभिस्ससि. पसूराति तं परिब्बाजकं आलपति. येसीध नत्थीति येसं इध नत्थि.
८४१. पवितक्कन्ति ‘‘जयो नु खो मे भविस्सती’’ति आदीनि वितक्केन्तो. धोनेन युगं समागमाति धुतकिलेसेन बुद्धेन सद्धिं युगग्गाहं समापन्नो. न हि त्वं सक्खसि सम्पयातवेति कोत्थुकादयो विय सीहादीहि, धोनेन सह युगं गहेत्वा एकपदम्पि सम्पयातुं युगग्गाहमेव वा सम्पादेतुं न सक्खिस्ससीति. सेसं सब्बत्थ पाकटमेवाति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय पसूरसुत्तवण्णना निट्ठिता.