५. परमट्ठकसुत्तवण्णना
८०३. परमन्ति दिट्ठीसूति परमट्ठकसुत्तं. का उप्पत्ति? भगवति किर सावत्थियं विहरन्ते नानातित्थिया सन्निपतित्वा अत्तनो अत्तनो दिट्ठिं दीपेन्ता ‘‘इदं परमं, इदं परम’’न्ति कलहं कत्वा रञ्ञो आरोचेसुं. राजा सम्बहुले जच्चन्धे सन्निपातापेत्वा ‘‘इमेसं हत्थिं दस्सेथा’’ति आणापेसि. राजपुरिसा अन्धे सन्निपातापेत्वा हत्थिं पुरतो सयापेत्वा ‘‘पस्सथा’’ति आहंसु. ते हत्थिस्स एकमेकं अङ्गं परामसिंसु. ततो रञ्ञा ‘‘कीदिसो, भणे, हत्थी’’ति पुट्ठो यो सोण्डं परामसि, सो ‘‘सेय्यथापि, महाराज, नङ्गलीसा’’ति भणि. ये दन्तादीनि परामसिंसु, ते इतरं ‘‘मा भो रञ्ञो पुरतो मुसा भणी’’ति परिभासित्वा ‘‘सेय्यथापि, महाराज, भित्तिखिलो’’तिआदीनि आहंसु. राजा तं सब्बं सुत्वा ‘‘ईदिसो तुम्हाकं समयो’’ति तित्थिये उय्योजेसि. अञ्ञतरो पिण्डचारिको तं पवत्तिं ञत्वा भगवतो आरोचेसि. भगवा तस्सं अट्ठुप्पत्तियं भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘यथा, भिक्खवे, जच्चन्धा हत्थिं अजानन्ता तं तं अङ्गं परामसित्वा विवदिंसु, एवं तित्थिया विमोक्खन्तिकधम्मं अजानन्ता तं तं दिट्ठिं परामसित्वा विवदन्ती’’ति वत्वा धम्मदेसनत्थं इमं सुत्तमभासि.
तत्थ परमन्ति दिट्ठीसु परिब्बसानोति ‘‘इदं परम’’न्ति गहेत्वा सकाय सकाय दिट्ठिया वसमानो. यदुत्तरि कुरुतेति यं अत्तनो सत्थारादिं सेट्ठं करोति. हीनाति अञ्ञे ततो सब्बमाहाति तं अत्तनो सत्थारादिं ठपेत्वा ततो अञ्ञे सब्बे ‘‘हीना इमे’’ति आह. तस्मा विवादानि अवीतिवत्तोति तेन कारणेन सो दिट्ठिकलहे अवीतिवत्तोव होति.
८०४. दुतियगाथाय अत्थो – एवं अवीतिवत्तो च यं दिट्ठे सुते सीलवते मुतेति एतेसु वत्थूसु उप्पन्नदिट्ठिसङ्खाते अत्तनि पुब्बे वुत्तप्पकारं आनिसंसं पस्सति. तदेव सो तत्थ सकाय दिट्ठिया आनिसंसं ‘‘इदं सेट्ठ’’न्ति अभिनिविसित्वा अञ्ञं सब्बं परसत्थारादिकं निहीनतो पस्सति.
८०५. ततियगाथाय अत्थो – एवं पस्सतो चस्स यं अत्तनो सत्थारादिं निस्सितो अञ्ञं परसत्थारादिं हीनं पस्सति तं पन दस्सनं गन्थमेव कुसला वदन्ति, बन्धनन्ति वुत्तं होति. यस्मा एतदेव, तस्मा हि दिट्ठंव सुतं मुतं वा सीलब्बतं भिक्खु न निस्सयेय्य, नाभिनिवेसेय्याति वुत्तं होति.
८०६. चतुत्थगाथाय अत्थो – न केवलं दिट्ठसुतादिं न निस्सयेय्य, अपिच खो पन असञ्जातं उपरूपरि दिट्ठिम्पि लोकस्मिं न कप्पयेय्य, न जनेय्याति वुत्तं होति. कीदिसं? ञाणेन वा सीलवतेन वापि, समापत्तिञाणादिना ञाणेन वा सीलवतेन वा या कप्पियति, एतं दिट्ठिं न कप्पेय्य. न केवलञ्च दिट्ठिं न कप्पयेय्य, अपिच खो पन मानेनपि जातिआदीहि वत्थूहि समोति अत्तानमनूपनेय्य, हीनो न मञ्ञेथ विसेसि वापीति.
८०७. पञ्चमगाथाय अत्थो – एवञ्हि दिट्ठिं अकप्पेन्तो अमञ्ञमानो च अत्तं पहाय अनुपादियानो इध वा यं पुब्बे गहितं, तं पहाय अपरं अग्गण्हन्तो तस्मिम्पि वुत्तप्पकारे ञाणे दुविधं निस्सयं नो करोति. अकरोन्तो च स वे वियत्तेसु नानादिट्ठिवसेन भिन्नेसु सत्तेसु न वग्गसारी छन्दादिवसेन अगच्छनधम्मो हुत्वा द्वासट्ठिया दिट्ठीसु किञ्चिपि दिट्ठिं न पच्चेति, न पच्चागच्छतीति वुत्तं होति.
८०८-१०. इदानि यो सो इमाय गाथाय वुत्तो खीणासवो, तस्स वण्णभणनत्थं ‘‘यस्सूभयन्ते’’तिआदिका तिस्सो गाथायो आह. तत्थ उभयन्तेति पुब्बे वुत्तफस्सादिभेदे. पणिधीति तण्हा. भवाभवायाति पुनप्पुनभवाय. इध वा हुरं वाति सकत्तभावादिभेदे इध वा परत्तभावादिभेदे परत्थ वा. दिट्ठे वाति दिट्ठसुद्धिया वा. एस नयो सुतादीसु. सञ्ञाति सञ्ञासमुट्ठापिका दिट्ठि. धम्मापि तेसं न पटिच्छितासेति द्वासट्ठिदिट्ठिगतधम्मापि तेसं ‘‘इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति एवं न पटिच्छिता. पारङ्गतो न पच्चेति तादीति निब्बानपारं गतो तेन तेन मग्गेन पहीने किलेसे पुन नागच्छति, पञ्चहि च आकारेहि तादी होतीति. सेसं पाकटमेवाति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय परमट्ठकसुत्तवण्णना निट्ठिता.