७. अग्गिकभारद्वाजसुत्तवण्णना
एवं मे सुतन्ति अग्गिकभारद्वाजसुत्तं, ‘‘वसलसुत्त’’न्तिपि वुच्चति. का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. कसिभारद्वाजसुत्ते वुत्तनयेन पच्छाभत्तकिच्चावसाने बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो अग्गिकभारद्वाजं ब्राह्मणं सरणसिक्खापदानं उपनिस्सयसम्पन्नं दिस्वा ‘‘तत्थ मयि गते कथा पवत्तिस्सति, ततो कथावसाने धम्मदेसनं सुत्वा एस ब्राह्मणो सरणं गन्त्वा सिक्खापदानि समादियिस्सती’’ति ञत्वा, तत्थ गन्त्वा, पवत्ताय कथाय ब्राह्मणेन धम्मदेसनं याचितो इमं सुत्तं अभासि. तत्थ ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिं मङ्गलसुत्तवण्णनायं वण्णयिस्साम, ‘‘अथ खो भगवा पुब्बण्हसमय’’न्तिआदि कसिभारद्वाजसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
तेन खो पन समयेन अग्गिकभारद्वाजस्साति यं यं अवुत्तपुब्बं, तं तदेव वण्णयिस्साम. सेय्यथिदं – सो हि ब्राह्मणो अग्गिं जुहति परिचरतीति कत्वा अग्गिकोति नामेन पाकटो अहोसि, भारद्वाजोति गोत्तेन. तस्मा वुत्तं ‘‘अग्गिकभारद्वाजस्सा’’ति. निवेसनेति घरे. तस्स किर ब्राह्मणस्स निवेसनद्वारे अन्तरवीथियं अग्गिहुतसाला अहोसि. ततो ‘‘निवेसनद्वारे’’ति वत्तब्बे तस्सपि पदेसस्स निवेसनेयेव परियापन्नत्ता ‘‘निवेसने’’ति वुत्तं. समीपत्थे वा भुम्मवचनं, निवेसनसमीपेति अत्थो. अग्गि पज्जलितो होतीति अग्गियाधाने ठितो अग्गि कतब्भुद्धरणो समिधापक्खेपं बीजनवातञ्च लभित्वा जलितो उद्धं समुग्गतच्चिसमाकुलो होति. आहुति पग्गहिताति ससीसं न्हायित्वा महता सक्कारेन पायाससप्पिमधुफाणितादीनि अभिसङ्खतानि होन्तीति अत्थो. यञ्हि किञ्चि अग्गिम्हि जुहितब्बं, तं सब्बं ‘‘आहुती’’ति वुच्चति. सपदानन्ति अनुघरं. भगवा हि सब्बजनानुग्गहत्थाय आहारसन्तुट्ठिया च उच्चनीचकुलं अवोक्कम्म पिण्डाय चरति. तेन वुत्तं ‘‘सपदानं पिण्डाय चरमानो’’ति.
अथ किमत्थं सब्बाकारसम्पन्नं समन्तपासादिकं भगवन्तं दिस्वा ब्राह्मणस्स चित्तं नप्पसीदति? कस्मा च एवं फरुसेन वचनेन भगवन्तं समुदाचरतीति? वुच्चते – अयं किर ब्राह्मणो ‘‘मङ्गलकिच्चेसु समणदस्सनं अवमङ्गल’’न्ति एवंदिट्ठिको, ततो ‘‘महाब्रह्मुनो भुञ्जनवेलाय काळकण्णी मुण्डकसमणको मम निवेसनं उपसङ्कमती’’ति मन्त्वा चित्तं नप्पसादेसि, अञ्ञदत्थु दोसवसंयेव अगमासि. अथ कुद्धो अनत्तमनो अनत्तमनवाचं निच्छारेसि ‘‘तत्रेव मुण्डका’’तिआदि. तत्रापि च यस्मा ‘‘मुण्डो असुद्धो होती’’ति ब्राह्मणानं दिट्ठि, तस्मा ‘‘अयं असुद्धो, तेन देवब्राह्मणपूजको न होती’’ति जिगुच्छन्तो ‘‘मुण्डका’’ति आह. मुण्डकत्ता वा उच्छिट्ठो एस, न इमं पदेसं अरहति आगच्छितुन्ति समणो हुत्वापि ईदिसं कायकिलेसं न वण्णेतीति च समणभावं जिगुच्छन्तो ‘‘समणका’’ति आह. न केवलं दोसवसेनेव, वसले वा पब्बाजेत्वा तेहि सद्धिं एकतो सम्भोगपरिभोगकरणेन पतितो अयं वसलतोपि पापतरोति जिगुच्छन्तो ‘‘वसलका’’ति आह – ‘‘वसलजातिकानं वा आहुतिदस्सनमत्तसवनेन पापं होती’’ति मञ्ञमानोपि एवमाह.
भगवा तथा वुत्तोपि विप्पसन्नेनेव मुखवण्णेन मधुरेन सरेन ब्राह्मणस्स उपरि अनुकम्पासीतलेन चित्तेन अत्तनो सब्बसत्तेहि असाधारणतादिभावं पकासेन्तो आह ‘‘जानासि पन, त्वं ब्राह्मणा’’ति. अथ ब्राह्मणो भगवतो मुखप्पसादसूचितं तादिभावं ञत्वा अनुकम्पासीतलेन चित्तेन निच्छारितं मधुरस्सरं सुत्वा अमतेनेव अभिसित्तहदयो अत्तमनो विप्पसन्निन्द्रियो निहतमानो हुत्वा तं जातिसभावं विसउग्गिरसदिसं समुदाचारवचनं पहाय ‘‘नून यमहं हीनजच्चं वसलन्ति पच्चेमि, न सो परमत्थतो वसलो, न च हीनजच्चता एव वसलकरणो धम्मो’’ति मञ्ञमानो ‘‘न ख्वाहं, भो गोतमा’’ति आह. धम्मता हेसा, यं हेतुसम्पन्नो पच्चयालाभेन फरुसोपि समानो लद्धमत्ते पच्चये मुदुको होतीति.
तत्थ साधूति अयं सद्दो आयाचनसम्पटिच्छनसम्पहंसनसुन्दरदळ्हीकम्मादीसु दिस्सति. ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतू’’तिआदीसु (सं. नि. ४.९५; अ. नि. ७.८३) हि आयाचने. ‘‘साधु, भन्तेति खो सो भिक्खु भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा’’तिआदीसु (म. नि. ३.८६) सम्पटिच्छने. ‘‘साधु, साधु, सारिपुत्ता’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३४९) सम्पहंसने.
‘‘साधु धम्मरुची राजा, साधु पञ्ञाणवा नरो;
साधु मित्तानमद्दुब्भो, पापस्साकरणं सुख’’न्ति. (जा. २.१८.१०१) –
आदीसु सुन्दरे. ‘‘तं सुणाथ, साधुकं मनसि करोथा’’तिआदीसु (म. नि. १.१) दळ्हीकम्मे. इध पन आयाचने.
तेन हीति तस्साधिप्पायनिदस्सनं, सचे ञातुकामोसीति वुत्तं होति. कारणवचनं वा, तस्स यस्मा ञातुकामोसि, तस्मा, ब्राह्मण, सुणाहि, साधुकं मनसि करोहि, तथा ते भासिस्सामि, यथा त्वं जानिस्ससीति एवं परपदेहि सद्धिं सम्बन्धो वेदितब्बो. तत्र च सुणाहीति सोतिन्द्रियविक्खेपवारणं, साधुकं मनसि करोहीति मनसिकारे दळ्हीकम्मनियोजनेन मनिन्द्रियविक्खेपवारणं. पुरिमञ्चेत्थ ब्यञ्जनविपल्लासग्गाहवारणं, पच्छिमं अत्थविपल्लासग्गाहवारणं. पुरिमेन च धम्मस्सवने नियोजेति, पच्छिमेन सुतानं धम्मानं धारणत्थूपपरिक्खादीसु. पुरिमेन च ‘‘सब्यञ्जनो अयं धम्मो, तस्मा सवनीयो’’ति दीपेति, पच्छिमेन ‘‘सात्थो, तस्मा मनसि कातब्बो’’ति. साधुकपदं वा उभयपदेहि योजेत्वा ‘‘यस्मा अयं धम्मो धम्मगम्भीरो च देसनागम्भीरो च, तस्मा सुणाहि साधुकं. यस्मा अत्थगम्भीरो पटिवेधगम्भीरो च, तस्मा साधुकं मनसि करोही’’ति एतमत्थं दीपेन्तो आह – ‘‘सुणाहि साधुकं मनसि करोही’’ति.
ततो ‘‘एवं गम्भीरे कथमहं पतिट्ठं लभिस्सामी’’ति विसीदन्तमिव तं ब्राह्मणं समुस्साहेन्तो आह – ‘‘भासिस्सामी’’ति. तत्थ ‘‘यथा त्वं ञस्ससि, तथा परिमण्डलेहि पदब्यञ्जनेहि उत्तानेन नयेन भासिस्सामी’’ति एवमधिप्पायो वेदितब्बो. ततो उस्साहजातो हुत्वा ‘‘एवं भो’’ति खो अग्गिकभारद्वाजो ब्राह्मणो भगवतो पच्चस्सोसि, सम्पटिच्छि पटिग्गहेसीति वुत्तं होति, यथानुसिट्ठं वा पटिपज्जनेन अभिमुखो अस्सोसीति. अथस्स ‘‘भगवा एतदवोचा’’ति इदानि वत्तब्बं सन्धाय वुत्तं ‘‘कोधनो उपनाही’’ति एवमादिकं.
११६. तत्थ कोधनोति कुज्झनसीलो. उपनाहीति तस्सेव कोधस्स दळ्हीकम्मेन उपनाहेन समन्नागतो. परेसं गुणे मक्खेति पुञ्छतीति मक्खी, पापो च सो मक्खी चाति पापमक्खी. विपन्नदिट्ठीति विनट्ठसम्मादिट्ठि, विपन्नाय वा विरूपं गताय दसवत्थुकाय मिच्छादिट्ठिया समन्नागतो. मायावीति अत्तनि विज्जमानदोसपटिच्छादनलक्खणाय मायाय समन्नागतो. तं जञ्ञा वसलो इतीति तं एवरूपं पुग्गलं एतेसं हीनधम्मानं वस्सनतो सिञ्चनतो अन्वास्सवनतो ‘‘वसलो’’ति जानेय्याति, एतेहि सब्बेहि ब्राह्मणमत्थके जातो. अयञ्हि परमत्थतो वसलो एव, अत्तनो हदयतुट्ठिमत्तं, न परन्ति. एवमेत्थ भगवा आदिपदेनेव तस्स ब्राह्मणस्स कोधनिग्गहं कत्वा ‘‘कोधादिधम्मो हीनपुग्गलो’’ति पुग्गलाधिट्ठानाय च देसनाय कोधादिधम्मे देसेन्तो एकेन ताव परियायेन वसलञ्च वसलकरणे च धम्मे देसेसि. एवं देसेन्तो च ‘‘त्वं अह’’न्ति परवम्भनं अत्तुक्कंसनञ्च अकत्वा धम्मेनेव समेन ञायेन तं ब्राह्मणं वसलभावे, अत्तानञ्च ब्राह्मणभावे ठपेसि.
११७. इदानि यायं ब्राह्मणानं दिट्ठि ‘‘कदाचि पाणातिपातअदिन्नादानादीनि करोन्तोपि ब्राह्मणो एवा’’ति. तं दिट्ठिं पटिसेधेन्तो, ये च सत्तविहिंसादीसु अकुसलधम्मेसु तेहि तेहि समन्नागता आदीनवं अपस्सन्ता ते धम्मे उप्पादेन्ति, तेसं ‘‘हीना एते धम्मा वसलकरणा’’ति तत्थ आदीनवञ्च दस्सेन्तो अपरेहिपि परियायेहि वसलञ्च वसलकरणे च धम्मे देसेतुं ‘‘एकजं वा द्विजं वा’’ति एवमादिगाथायो अभासि.
तत्थ एकजोति ठपेत्वा अण्डजं अवसेसयोनिजो. सो हि एकदा एव जायति. द्विजोति अण्डजो. सो हि मातुकुच्छितो अण्डकोसतो चाति द्विक्खत्तुं जायति. तं एकजं वा द्विजं वापि. योध पाणन्ति यो इध सत्तं. विहिंसतीति कायद्वारिकचेतनासमुट्ठितेन वा वचीद्वारिकचेतनासमुट्ठितेन वा पयोगेन जीविता वोरोपेति. ‘‘पाणानि हिंसती’’तिपि पाठो. तत्थ एकजं वा द्विजं वाति एवंपभेदानि योध पाणानि हिंसतीति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो. यस्स पाणे दया नत्थीति एतेन मनसा अनुकम्पाय अभावं आह. सेसमेत्थ वुत्तनयमेव. इतो परासु च गाथासु, यतो एत्तकम्पि अवत्वा इतो परं उत्तानत्थानि पदानि परिहरन्ता अवण्णितपदवण्णनामत्तमेव करिस्साम.
११८. हन्तीति हनति विनासेति. परिरुन्धतीति सेनाय परिवारेत्वा तिट्ठति. गामानि निगमानि चाति एत्थ च-सद्देन नगरानीतिपि वत्तब्बं. निग्गाहको समञ्ञातोति इमिना हननपरिरुन्धनेन गामनिगमनगरघातकोति लोके विदितो.
११९. गामे वा यदि वारञ्ञेति गामोपि निगमोपि नगरम्पि सब्बोव इध गामो सद्धिं उपचारेन, तं ठपेत्वा सेसं अरञ्ञं. तस्मिं गामे वा यदि वारञ्ञे यं परेसं ममायितं, यं परसत्तानं परिग्गहितमपरिच्चत्तं सत्तो वा सङ्खारो वा. थेय्या अदिन्नमादेतीति तेहि अदिन्नं अननुञ्ञातं थेय्यचित्तेन आदियति, येन केनचि पयोगेन येन केनचि अवहारेन अत्तनो गहणं साधेति.
१२०. इणमादायाति अत्तनो सन्तकं किञ्चि निक्खिपित्वा निक्खेपग्गहणेन वा, किञ्चि अनिक्खिपित्वा ‘‘एत्तकेन कालेन एत्तकं वड्ढिं दस्सामी’’ति वड्ढिग्गहणेन वा, ‘‘यं इतो उदयं भविस्सति, तं मय्हं मूलं तवेव भविस्सती’’ति वा ‘‘उदयं उभिन्नम्पि साधारण’’न्ति वा एवं तंतंआयोगग्गहणेन वा इणं गहेत्वा. चुज्जमानो पलायति न हि ते इणमत्थीति तेन इणायिकेन ‘‘देहि मे इण’’न्ति चोदियमानो ‘‘न हि ते इणमत्थि, मया गहितन्ति को सक्खी’’ति एवं भणनेन घरे वसन्तोपि पलायति.
१२१. किञ्चिक्खकम्यताति अप्पमत्तकेपि किस्मिञ्चिदेव इच्छाय. पन्थस्मिं वजन्तं जनन्ति मग्गे गच्छन्तं यंकिञ्चि इत्थिं वा पुरिसं वा. हन्त्वा किञ्चिक्खमादेतीति मारेत्वा कोट्टेत्वा तं भण्डकं गण्हाति.
१२२. अत्तहेतूति अत्तनो जीवितकारणा, तथा परहेतु. धनहेतूति सकधनस्स वा परधनस्स वा कारणा. च-कारो सब्बत्थ विकप्पनत्थो. सक्खिपुट्ठोति यं जानासि, तं वदेहीति पुच्छितो. मुसा ब्रूतीति जानन्तो वा ‘‘न जानामी’’ति अजानन्तो वा ‘‘जानामी’’ति भणति, सामिके असामिके, असामिके च सामिके करोति.
१२३. ञातीनन्ति सम्बन्धीनं. सखीनन्ति वयस्सानं दारेसूति परपरिग्गहितेसु. पटिदिस्सतीति पटिकूलेन दिस्सति, अतिचरन्तो दिस्सतीति अत्थो. साहसाति बलक्कारेन अनिच्छं. सम्पियेनाति तेहि तेसं दारेहि पत्थियमानो सयञ्च पत्थयमानो, उभयसिनेहवसेनापीति वुत्तं होति.
१२४. मातरं पितरं वाति एवं मेत्ताय पदट्ठानभूतम्पि, जिण्णकं गतयोब्बनन्ति एवं करुणाय पदट्ठानभूतम्पि. पहु सन्तो न भरतीति अत्थसम्पन्नो उपकरणसम्पन्नो हुत्वापि न पोसेति.
१२५. ससुन्ति सस्सुं. हन्तीति पाणिना वा लेड्डुना वा अञ्ञेन वा केनचि पहरति. रोसेतीति कोधमस्स सञ्जनेति वाचाय फरुसवचनेन.
१२६. अत्थन्ति सन्दिट्ठिकसम्परायिकपरमत्थेसु यंकिञ्चि. पुच्छितो सन्तोति पुट्ठो समानो. अनत्थमनुसासतीति तस्स अहितमेव आचिक्खति. पटिच्छन्नेन मन्तेतीति अत्थं आचिक्खन्तोपि यथा सो न जानाति, तथा अपाकटेहि पदब्यञ्जनेहि पटिच्छन्नेन वचनेन मन्तेति, आचरियमुट्ठिं वा कत्वा दीघरत्तं वसापेत्वा सावसेसमेव मन्तेति.
१२७. यो कत्वाति एत्थ मया पुब्बभागे पापिच्छता वुत्ता. या सा ‘‘इधेकच्चो कायेन दुच्चरितं चरित्वा, वाचाय दुच्चरितं चरित्वा, मनसा दुच्चरितं चरित्वा, तस्स पटिच्छादनहेतु पापिकं इच्छं पणिदहति, मा मं जञ्ञाति इच्छती’’ति एवं आगता. यथा अञ्ञे न जानन्ति, तथा करणेन कतानञ्च अविवरणेन पटिच्छन्ना अस्स कम्मन्ताति पटिच्छन्नकम्मन्तो.
१२८. परकुलन्ति ञातिकुलं वा मित्तकुलं वा. आगतन्ति यस्स तेन कुले भुत्तं, तं अत्तनो गेहमागतं पानभोजनादीहि नप्पटिपूजेति, न वा देति, अवभुत्तं वा देतीति अधिप्पायो.
१२९. यो ब्राह्मणं वाति पराभवसुत्ते वुत्तनयमेव.
१३०. भत्तकाले उपट्ठितेति भोजनकाले जाते. उपट्ठितन्तिपि पाठो, भत्तकाले आगतन्ति अत्थो. रोसेति वाचा न च देतीति ‘‘अत्थकामो मे अयं बलक्कारेन मं पुञ्ञं कारापेतुं आगतो’’ति अचिन्तेत्वा अप्पतिरूपेन फरुसवचनेन रोसेति, अन्तमसो सम्मुखभावमत्तम्पि चस्स न देति, पगेव भोजनन्ति अधिप्पायो.
१३१. असतं योध पब्रूतीति यो इध यथा निमित्तानि दिस्सन्ति ‘‘असुकदिवसे इदञ्चिदञ्च ते भविस्सती’’ति एवं असज्जनानं वचनं पब्रूति. ‘‘असन्त’’न्तिपि पाठो, अभूतन्ति अत्थो. पब्रूतीति भणति ‘‘अमुकस्मिं नाम गामे मय्हं ईदिसो घरविभवो, एहि तत्थ गच्छाम, घरणी मे भविस्ससि, इदञ्चिदञ्च ते दस्सामी’’ति परभरियं परदासिं वा वञ्चेन्तो धुत्तो विय. निजिगीसानोति निजिगीसमानो मग्गमानो, तं वञ्चेत्वा यंकिञ्चि गहेत्वा पलायितुकामोति अधिप्पायो.
१३२. यो चत्तानन्ति यो च अत्तानं. समुक्कंसेति जातिआदीहि समुक्कंसति उच्चट्ठाने ठपेति. परे च मवजानातीति तेहियेव परे अवजानाति, नीचं करोति. म-कारो पदसन्धिकरो. निहीनोति गुणवुड्ढितो परिहीनो, अधमभावं वा गतो. सेन मानेनाति तेन उक्कंसनावजाननसङ्खातेन अत्तनो मानेन.
१३३. रोसकोति कायवाचाहि परेसं रोसजनको. कदरियोति थद्धमच्छरी, यो परे परेसं देन्ते अञ्ञं वा पुञ्ञं करोन्ते वारेति, तस्सेतं अधिवचनं. पापिच्छोति असन्तगुणसम्भावनिच्छाय समन्नागतो. मच्छरीति आवासादिमच्छरिययुत्तो. सठोति असन्तगुणप्पकासनलक्खणेन साठेय्येन समन्नागतो, असम्माभासी वा अकातुकामोपि ‘‘करोमी’’तिआदिवचनेन. नास्स पापजिगुच्छनलक्खणा हिरी, नास्स उत्तासनतो उब्बेगलक्खणं ओत्तप्पन्ति अहिरिको अनोत्तप्पी.
१३४. बुद्धन्ति सम्मासम्बुद्धं. परिभासतीति ‘‘असब्बञ्ञू’’तिआदीहि अपवदति, सावकञ्च ‘‘दुप्पटिपन्नो’’तिआदीहि. परिब्बाजं गहट्ठं वाति सावकविसेसनमेवेतं पब्बजितं वा तस्स सावकं, गहट्ठं वा पच्चयदायकन्ति अत्थो. बाहिरकं वा परिब्बाजकं यंकिञ्चि गहट्ठं वा अभूतेन दोसेन परिभासतीति एवम्पेत्थ अत्थं इच्छन्ति पोराणा.
१३५. अनरहं सन्तोति अखीणासवो समानो. अरहं पटिजानातीति ‘‘अहं अरहा’’ति पटिजानाति, यथा नं ‘‘अरहा अय’’न्ति जानन्ति, तथा वाचं निच्छारेति, कायेन परक्कमति, चित्तेन इच्छति अधिवासेति. चोरोति थेनो. सब्रह्मके लोकेति उक्कट्ठवसेन आह – सब्बलोकेति वुत्तं होति. लोके हि सन्धिच्छेदननिल्लोपहरणएकागारिककरणपरिपन्थतिट्ठनादीहि परेसं धनं विलुम्पन्ता चोराति वुच्चन्ति. सासने पन परिससम्पत्तिआदीहि पच्चयादीनि विलुम्पन्ता. यथाह –
‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, महाचोरा सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं. कतमे पञ्च? इध, भिक्खवे, एकच्चस्स महाचोरस्स एवं होति ‘कुदास्सु नामाहं सतेन वा सहस्सेन वा परिवुतो गामनिगमराजधानीसु आहिण्डिस्सामि हनन्तो, घातेन्तो, छिन्दन्तो, छेदापेन्तो, पचन्तो पाचेन्तोति, सो अपरेन समयेन सतेन वा सहस्सेन वा परिवुतो गामनिगमराजधानीसु आहिण्डति हनन्तो…पे… पाचेन्तो. एवमेव खो, भिक्खवे, इधेकच्चस्स पापभिक्खुनो एवं होति ‘कुदास्सु नामाहं सतेन वा…पे… राजधानीसु चारिकं चरिस्सामि सक्कतो, गरुकतो, मानितो, पूजितो, अपचितो, गहट्ठानञ्चेव पब्बजितानञ्च लाभी चीवर…पे… परिक्खारान’न्ति. सो अपरेन समयेन सतेन वा सहस्सेन वा परिवुतो गामनिगमराजधानीसु चारिकं चरति सक्कतो…पे… परिक्खारानं. अयं, भिक्खवे, पठमो महाचोरो सन्तो संविज्जमानो लोकस्मिं.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, इधेकच्चो पापभिक्खु तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहति, अयं, भिक्खवे, दुतियो…पे… लोकस्मिं.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, इधेकच्चो पापभिक्खु सुद्धं ब्रह्मचारिं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं चरन्तं अमूलकेन अब्रह्मचरियेन अनुद्धंसेति. अयं, भिक्खवे, ततियो…पे… लोकस्मिं.
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, इधेकच्चो, पापभिक्खु यानि तानि सङ्घस्स गरुभण्डानि गरुपरिक्खारानि, सेय्यथिदं – आरामो, आरामवत्थु, विहारो, विहारवत्थु, मञ्चो, पीठं, भिसि, बिम्बोहनं, लोहकुम्भी, लोहभाणकं, लोहवारको, लोहकटाहं, वासि, फरसु, कुठारी, कुदालो, निखादनं, वल्लि, वेळु, मुञ्जं, पब्बजं, तिणं, मत्तिका, दारुभण्डं, मत्तिकाभण्डं, तेहि गिहिं सङ्गण्हाति उपलापेति. अयं, भिक्खवे, चतुत्थो…पे… लोकस्मिं.
‘‘सदेवके, भिक्खवे, लोके…पे… सदेवमनुस्साय अयं अग्गो महाचोरो, यो असन्तं अभूतं उत्तरिमनुस्सधम्मं उल्लपती’’ति (पारा. १९५).
तत्थ लोकियचोरा लोकियमेव धनधञ्ञादिं थेनेन्ति. सासने वुत्तचोरेसु पठमो तथारूपमेव चीवरादिपच्चयमत्तं, दुतियो परियत्तिधम्मं, ततियो परस्स ब्रह्मचरियं, चतुत्थो सङ्घिकगरुभण्डं, पञ्चमो झानसमाधिसमापत्तिमग्गफलप्पभेदं लोकियलोकुत्तरगुणधनं, लोकियञ्च चीवरादिपच्चयजातं. यथाह – ‘‘थेय्याय वो, भिक्खवे, रट्ठपिण्डो भुत्तो’’ति. तत्थ य्वायं पञ्चमो महाचोरो, तं सन्धायाह भगवा ‘‘चोरो सब्रह्मके लोके’’ति. सो हि ‘‘सदेवके, भिक्खवे, लोके…पे… सदेवमनुस्साय अयं अग्गो महाचोरो, यो असन्तं अभूतं उत्तरिमनुस्सधम्मं उल्लपती’’ति (पारा. १९५) एवं लोकियलोकुत्तरधनथेननतो अग्गो महाचोरोति वुत्तो, तस्मा तं इधापि ‘‘सब्रह्मके लोके’’ति इमिना उक्कट्ठपरिच्छेदेन पकासेसि.
एसो खो वसलाधमोति. एत्थ खोति अवधारणत्थो, तेन एसो एव वसलाधमो. वसलानं हीनो सब्बपच्छिमकोति अवधारेति. कस्मा? विसिट्ठवत्थुम्हि थेय्यधम्मवस्सनतो, याव तं पटिञ्ञं न विस्सज्जेति, ताव अविगतवसलकरणधम्मतो चाति.
एते खो वसलाति. इदानि ये ते पठमगाथाय आसयविपत्तिवसेन कोधनादयो पञ्च, पापमक्खिं वा द्विधा कत्वा छ, दुतियगाथाय पयोगविपत्तिवसेन पाणहिंसको एको, ततियाय पयोगविपत्तिवसेनेव गामनिगमनिग्गाहको एको, चतुत्थाय थेय्यावहारवसेन एको, पञ्चमाय इणवञ्चनवसेन एको, छट्ठाय पसय्हावहारवसेन पन्थदूसको एको, सत्तमाय कूटसक्खिवसेन एको, अट्ठमाय मित्तदुब्भिवसेन एको, नवमाय अकतञ्ञुवसेन एको, दसमाय कतनासनविहेसनवसेन एको, एकादसमाय हदयवञ्चनवसेन एको, द्वादसमाय पटिच्छन्नकम्मन्तवसेन द्वे, तेरसमाय अकतञ्ञुवसेन एको, चुद्दसमाय वञ्चनवसेन एको, पन्नरसमाय विहेसनवसेन एको, सोळसमाय वञ्चनवसेन एको, सत्तरसमाय अत्तुक्कंसनपरवम्भनवसेन द्वे, अट्ठारसमाय पयोगासयविपत्तिवसेन रोसकादयो सत्त, एकूनवीसतिमाय परिभासनवसेन द्वे, वीसतिमाय अग्गमहाचोरवसेन एकोति एवं तेत्तिंस चतुत्तिंस वा वसला वुत्ता. ते निद्दिसन्तो आह ‘‘एते खो वसला वुत्ता, मया ये ते पकासिता’’ति. तस्सत्थो – ये ते मया पुब्बे ‘‘जानासि पन त्वं, ब्राह्मण, वसल’’न्ति एवं सङ्खेपतो वसला वुत्ता, ते वित्थारतो एते खो पकासिताति. अथ वा ये ते मया पुग्गलवसेन वुत्ता, ते धम्मवसेनापि एते खो पकासिता. अथ वा एते खो वसला वुत्ता अरियेहि कम्मवसेन, न जातिवसेन, मया ये ते पकासिता ‘‘कोधनो उपनाही’’तिआदिना नयेन.
१३६. एवं भगवा वसलं दस्सेत्वा इदानि यस्मा ब्राह्मणो सकाय दिट्ठिया अतीव अभिनिविट्ठो होति, तस्मा तं दिट्ठिं पटिसेधेन्तो आह ‘‘न जच्चा वसलो होती’’ति. तस्सत्थो – परमत्थतो हि न जच्चा वसलो होति, न जच्चा होति ब्राह्मणो, अपिच खो कम्मुना वसलो होति, कम्मुना होति ब्राह्मणो, अपरिसुद्धकम्मवस्सनतो वसलो होति, परिसुद्धेन कम्मुना अपरिसुद्धवाहनतो ब्राह्मणो होति. यस्मा वा तुम्हे हीनं वसलं उक्कट्ठं ब्राह्मणं मञ्ञित्थ, तस्मा हीनेन कम्मुना वसलो होति, उक्कट्ठेन कम्मुना ब्राह्मणो होतीति एवम्पि अत्थं ञापेन्तो एवमाह.
१३७-१३९. इदानि तमेवत्थं निदस्सनेन साधेतुं ‘‘तदमिनापि जानाथा’’तिआदिका तिस्सो गाथायो आह. तासु द्वे चतुप्पादा, एका छप्पादा, तासं अत्थो – यं मया वुत्तं ‘‘न जच्चा वसलो होती’’तिआदि, तदमिनापि जानाथ, यथा मेदं निदस्सनं, तं इमिनापि पकारेन जानाथ, येन मे पकारेन येन सामञ्ञेन इदं निदस्सनन्ति वुत्तं होति. कतमं निदस्सनन्ति चे? चण्डालपुत्तो सोपाको…पे… ब्रह्मलोकूपपत्तियाति.
चण्डालस्स पुत्तो चण्डालपुत्तो. अत्तनो खादनत्थाय मते सुनखे लभित्वा पचतीति सोपाको. मातङ्गोति एवंनामो विस्सुतोति एवं हीनाय जातिया च जीविकाय च नामेन च पाकटो.
सोति पुरिमपदेन सम्बन्धित्वा सो मातङ्गो यसं परमं पत्तो, अब्भुतं उत्तमं अतिविसिट्ठं यसं कित्तिं पसंसं पत्तो. यं सुदुल्लभन्ति यं उळारकुलूपपन्नेनापि दुल्लभं, हीनकुलूपपन्नेन सुदुल्लभं. एवं यसप्पत्तस्स च आगच्छुं तस्सुपट्ठानं, खत्तिया ब्राह्मणा बहू, तस्स मातङ्गस्स पारिचरियत्थं खत्तिया च ब्राह्मणा च अञ्ञे च बहू वेस्ससुद्दादयो जम्बुदीपमनुस्सा येभुय्येन उपट्ठानं आगमिंसूति अत्थो.
एवं उपट्ठानसम्पन्नो सो मातङ्गो विगतकिलेसरजत्ता विरजं, महन्तेहि बुद्धादीहि पटिपन्नत्ता महापथं, ब्रह्मलोकसङ्खातं देवलोकं यापेतुं समत्थत्ता देवलोकयानसञ्ञितं अट्ठसमापत्तियानं अभिरुय्ह, ताय पटिपत्तिया कामरागं विराजेत्वा, कायस्स भेदा ब्रह्मलोकूपगो अहु, सा तथा हीनापि न नं जाति निवारेसि ब्रह्मलोकूपपत्तिया, ब्रह्मलोकूपपत्तितोति वुत्तं होति.
अयं पनत्थो एवं वेदितब्बो – अतीते किर महापुरिसो तेन तेनुपायेन सत्तहितं करोन्तो सोपाकजीविके चण्डालकुले उप्पज्जि. सो नामेन मातङ्गो, रूपेन दुद्दसिको हुत्वा बहिनगरे चम्मकुटिकाय वसति, अन्तोनगरे भिक्खं चरित्वा जीविकं कप्पेति. अथेकदिवसं तस्मिं नगरे सुरानक्खत्ते घोसिते धुत्ता यथासकेन परिवारेन कीळन्ति. अञ्ञतरापि ब्राह्मणमहासालधीता पन्नरससोळसवस्सुद्देसिका देवकञ्ञा विय रूपेन दस्सनीया पासादिका ‘‘अत्तनो कुलवंसानुरूपं कीळिस्सामी’’ति पहूतं खज्जभोज्जादिकीळनसम्भारं सकटेसु आरोपेत्वा सब्बसेतवळवयुत्तं यानमारुय्ह महापरिवारेन उय्यानभूमिं गच्छति दिट्ठमङ्गलिकाति नामेन. सा किर ‘‘दुस्सण्ठितं रूपं अवमङ्गल’’न्ति दट्ठुं न इच्छति, तेनस्सा दिट्ठमङ्गलिकात्वेव सङ्खा उदपादि.
तदा सो मातङ्गो कालस्सेव वुट्ठाय पटपिलोतिकं निवासेत्वा, कंसताळं हत्थे बन्धित्वा, भाजनहत्थो नगरं पविसति, मनुस्से दिस्वा दूरतो एव कंसताळं आकोटेन्तो. अथ दिट्ठमङ्गलिका ‘‘उस्सरथ, उस्सरथा’’ति पुरतो पुरतो हीनजनं अपनेन्तेहि पुरिसेहि नीयमाना नगरद्वारमज्झे मातङ्गं दिस्वा ‘‘को एसो’’ति आह. अहं मातङ्गचण्डालोति. सा ‘‘ईदिसं दिस्वा गतानं कुतो वुड्ढी’’ति यानं निवत्तापेसि. मनुस्सा ‘‘यं मयं उय्यानं गन्त्वा खज्जभोज्जादिं लभेय्याम, तस्स नो मातङ्गेन अन्तरायो कतो’’ति कुपिता ‘‘गण्हथ चण्डाल’’न्ति लेड्डूहि पहरित्वा ‘‘मतो’’ति पादे गहेत्वा एकमन्ते छड्डेत्वा कचवरेन पटिच्छादेत्वा अगमंसु. सो सतिं पटिलभित्वा उट्ठाय मनुस्से पुच्छि – ‘‘किं, अय्या, द्वारं नाम सब्बसाधारणं, उदाहु ब्राह्मणानंयेव कत’’न्ति? मनुस्सा आहंसु – ‘‘सब्बेसं साधारण’’न्ति. ‘‘एवं सब्बसाधारणद्वारेन पविसित्वा भिक्खाहारेन यापेन्तं मं दिट्ठमङ्गलिकाय मनुस्सा इमं अनयब्यसनं पापेसु’’न्ति रथिकाय रथिकं आहिण्डन्तो मनुस्सानं आरोचेत्वा ब्राह्मणस्स घरद्वारे निपज्जि – ‘‘दिट्ठमङ्गलिकं अलद्धा न वुट्ठहिस्सामी’’ति.
ब्राह्मणो ‘‘घरद्वारे मातङ्गो निपन्नो’’ति सुत्वा ‘‘तस्स काकणिकं देथ, तेलेन अङ्गं मक्खेत्वा गच्छतू’’ति आह. सो तं न इच्छति, ‘‘दिट्ठमङ्गलिकं अलद्धा न वुट्ठहिस्सामि’’च्चेव आह. ततो ब्राह्मणो ‘‘द्वे काकणिकायो देथ, काकणिकाय पूवं खादतु, काकणिकाय तेलेन अङ्गं मक्खेत्वा गच्छतू’’ति आह. सो तं न इच्छति, तथेव वदति. ब्राह्मणो सुत्वा ‘‘मासकं देथ, पादं, उपड्ढकहापणं, कहापणं द्वे तीणी’’ति याव सतं आणापेसि. सो न इच्छति, तथेव वदति. एवं याचन्तानंयेव सूरियो अत्थङ्गतो. अथ ब्राह्मणी पासादा ओरुय्ह साणिपाकारं परिक्खिपापेत्वा तं उपसङ्कमित्वा याचि – ‘‘तात मातङ्ग, दिट्ठमङ्गलिकाय अपराधं खम, सहस्सं गण्हाहि, द्वे तीणी’’ति याव ‘‘सतसहस्सं गण्हाही’’ति आह. सो तुण्हीभूतो निपज्जियेव.
एवं चतूहपञ्चाहे वीतिवत्ते बहुम्पि पण्णाकारं दत्वा दिट्ठमङ्गलिकं अलभन्ता खत्तियकुमारादयो मातङ्गस्स उपकण्णके आरोचापेसुं – ‘‘पुरिसा नाम अनेकानिपि संवच्छरानि वीरियं कत्वा इच्छितत्थं पापुणन्ति, मा खो त्वं निब्बिज्जि, अद्धा द्वीहतीहच्चयेन दिट्ठमङ्गलिकं लच्छसी’’ति. सो तुण्हीभूतो निपज्जियेव. अथ सत्तमे दिवसे समन्ता पटिविस्सका उट्ठहित्वा ‘‘तुम्हे मातङ्गं वा उट्ठापेथ, दारिकं वा देथ, मा अम्हे सब्बे नासयित्था’’ति आहंसु. तेसं किर अयं दिट्ठि ‘‘यस्स घरद्वारे एवं निपन्नो चण्डालो मरति, तस्स घरेन सह समन्ता सत्तसत्तघरवासिनो चण्डाला होन्ती’’ति. ततो दिट्ठमङ्गलिकं नीलपटपिलोतिकं निवासापेत्वा उळुङ्ककळोपिकादीनि दत्वा परिदेवमानं तस्स सन्तिकं नेत्वा ‘‘गण्ह दारिकं, उट्ठाय गच्छाही’’ति अदंसु. सा पस्से ठत्वा ‘‘उट्ठाही’’ति आह, सो ‘‘हत्थेन मं गहेत्वा उट्ठापेही’’ति आह. सा नं उट्ठापेसि. सो निसीदित्वा आह – ‘‘मयं अन्तोनगरे वसितुं न लभाम, एहि मं बहिनगरे चम्मकुटिं नेही’’ति. सा नं हत्थे गहेत्वा तत्थ नेसि. ‘‘पिट्ठियं आरोपेत्वा’’ति जातकभाणका. नेत्वा चस्स सरीरं तेलेन मक्खेत्वा, उण्होदकेन न्हापेत्वा, यागुं पचित्वा अदासि. सो ‘‘ब्राह्मणकञ्ञा अयं मा विनस्सी’’ति जातिसम्भेदं अकत्वाव अड्ढमासमत्तं बलं गहेत्वा ‘‘अहं वनं गच्छामि, ‘अतिचिरायती’ति मा त्वं उक्कण्ठी’’ति वत्वा घरमानुसकानि च ‘‘इमं मा पमज्जित्था’’ति आणापेत्वा घरा निक्खम्म तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा, कसिणपरिकम्मं कत्वा, कतिपाहेनेव अट्ठ समापत्तियो पञ्च च अभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा ‘‘इदानाहं दिट्ठमङ्गलिकाय मनापो भविस्सामी’’ति आकासेनागन्त्वा नगरद्वारे ओरोहित्वा दिट्ठमङ्गलिकाय सन्तिकं पेसेसि.
सा सुत्वा ‘‘कोचि मञ्ञे मम ञातको पब्बजितो मं दुक्खितं ञत्वा दट्ठुं आगतो भविस्सती’’ति चिन्तयमाना गन्त्वा, तं ञत्वा, पादेसु निपतित्वा ‘‘किस्स मं अनाथं तुम्हे अकत्था’’ति आह. महापुरिसो ‘‘मा त्वं दिट्ठमङ्गलिके दुक्खिनी अहोसि, सकलजम्बुदीपवासीहि ते सक्कारं कारेस्सामी’’ति वत्वा एतदवोच – ‘‘गच्छ त्वं घोसनं करोहि – ‘महाब्रह्मा मम सामिको न मातङ्गो, सो चन्दविमानं भिन्दित्वा सत्तमे दिवसे मम सन्तिकं आगमिस्सती’’’ति. सा आह – ‘‘अहं, भन्ते, ब्राह्मणमहासालधीता हुत्वा अत्तनो पापकम्मेन इमं चण्डालभावं पत्ता, न सक्कोमि एवं वत्तु’’न्ति. महापुरिसो ‘‘न त्वं मातङ्गस्स आनुभावं जानासी’’ति वत्वा यथा सा सद्दहति, तथा अनेकानि पाटिहारियानि दस्सेत्वा तथेव तं आणापेत्वा अत्तनो वसतिं अगमासि. सा तथा अकासि.
मनुस्सा उज्झायन्ति हसन्ति – ‘‘कथञ्हि नामायं अत्तनो पापकम्मेन चण्डालभावं पत्वा पुन तं महाब्रह्मानं करिस्सती’’ति. सा अधिमाना एव हुत्वा दिवसे दिवसे घोसन्ती नगरं आहिण्डति ‘‘इतो छट्ठे दिवसे, पञ्चमे, चतुत्थे, ततिये, सुवे, अज्ज आगमिस्सती’’ति. मनुस्सा तस्सा विस्सत्थवाचं सुत्वा ‘‘कदाचि एवम्पि सिया’’ति अत्तनो अत्तनो घरद्वारेसु मण्डपं कारापेत्वा, साणिपाकारं सज्जेत्वा, वयप्पत्ता दारिकायो अलङ्करित्वा ‘‘महाब्रह्मनि आगते कञ्ञादानं दस्सामा’’ति आकासं उल्लोकेन्ता निसीदिंसु. अथ महापुरिसो पुण्णमदिवसे गगनतलं उपारूळ्हे चन्दे चन्दविमानं फालेत्वा पस्सतो महाजनस्स महाब्रह्मरूपेन निग्गच्छि. महाजनो ‘‘द्वे चन्दा जाता’’ति अतिमञ्ञि. ततो अनुक्कमेन आगतं दिस्वा ‘‘सच्चं दिट्ठमङ्गलिका आह, महाब्रह्माव अयं दिट्ठमङ्गलिकं दमेतुं पुब्बे मातङ्गवेसेनागच्छी’’ति निट्ठं अगमासि. एवं सो महाजनेन दिस्समानो दिट्ठमङ्गलिकाय वसनट्ठाने एव ओतरि. सा च तदा उतुनी अहोसि. सो तस्सा नाभिं अङ्गुट्ठकेन परामसि. तेन फस्सेन गब्भो पतिट्ठासि. ततो नं ‘‘गब्भो ते सण्ठितो, पुत्तम्हि जाते तं निस्साय जीवाही’’ति वत्वा पस्सतो महाजनस्स पुन चन्दविमानं पाविसि.
ब्राह्मणा ‘‘दिट्ठमङ्गलिका महाब्रह्मुनो पजापति अम्हाकं माता जाता’’ति वत्वा ततो ततो आगच्छन्ति. तं सक्कारं कातुकामानं मनुस्सानं सम्पीळनेन नगरद्वारानि अनोकासानि अहेसुं. ते दिट्ठमङ्गलिकं हिरञ्ञरासिम्हि ठपेत्वा, न्हापेत्वा, मण्डेत्वा, रथं आरोपेत्वा, महासक्कारेन नगरं पदक्खिणं कारापेत्वा, नगरमज्झे मण्डपं कारापेत्वा, तत्र नं ‘‘महाब्रह्मुनो पजापती’’ति दिट्ठट्ठाने ठपेत्वा वसापेन्ति ‘‘यावस्सा पतिरूपं वसनोकासं करोम, ताव इधेव वसतू’’ति. सा मण्डपे एव पुत्तं विजायि. तं विसुद्धदिवसे सद्धिं पुत्तेन ससीसं न्हापेत्वा मण्डपे जातोति दारकस्स ‘‘मण्डब्यकुमारो’’ति नामं अकंसु. ततो पभुति च नं ब्राह्मणा ‘‘महाब्रह्मुनो पुत्तो’’ति परिवारेत्वा चरन्ति. ततो अनेकसतसहस्सप्पकारा पण्णाकारा आगच्छन्ति, ते ब्राह्मणा कुमारस्सारक्खं ठपेसुं, आगता लहुं कुमारं दट्ठुं न लभन्ति.
कुमारो अनुपुब्बेन वुड्ढिमन्वाय दानं दातुं आरद्धो. सो सालाय सम्पत्तानं कपणद्धिकानं अदत्वा ब्राह्मणानंयेव देति. महापुरिसो ‘‘किं मम पुत्तो दानं देती’’ति आवज्जेत्वा ब्राह्मणानंयेव दानं देन्तं दिस्वा ‘‘यथा सब्बेसं दस्सति, तथा करिस्सामी’’ति चीवरं पारुपित्वा पत्तं गहेत्वा आकासेन आगम्म पुत्तस्स घरद्वारे अट्ठासि. कुमारो तं दिस्वा ‘‘कुतो अयं एवं विरूपवेसो वसलो आगतो’’ति कुद्धो इमं गाथमाह –
‘‘कुतो नु आगच्छसि दुम्मवासी, ओतल्लको पंसुपिसाचकोव;
सङ्कारचोळं पटिमुञ्च कण्ठे, को रे तुवं होसि अदक्खिणेय्यो’’ति.
ब्राह्मणा ‘‘गण्हथ गण्हथा’’ति तं गहेत्वा आकोटेत्वा अनयब्यसनं पापेसुं. सो आकासेन गन्त्वा बहिनगरे पच्चट्ठासि. देवता कुपिता कुमारं गले गहेत्वा उद्धंपादं अधोसिरं ठपेसुं. सो अक्खीहि निग्गतेहि मुखेन खेळं पग्घरन्तेन घरुघरुपस्सासी दुक्खं वेदयति. दिट्ठमङ्गलिका सुत्वा ‘‘कोचि आगतो अत्थी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, पब्बजितो आगच्छी’’ति. ‘‘कुहिं गतो’’ति? ‘‘एवं गतो’’ति. सा तत्थ गन्त्वा ‘‘खमथ, भन्ते, अत्तनो दासस्सा’’ति याचन्ती तस्स पादमूले भूमिया निपज्जि. तेन च समयेन महापुरिसो पिण्डाय चरित्वा, यागुं लभित्वा, तं पिवन्तो तत्थ निसिन्नो होति, सो अवसिट्ठं थोकं यागुं दिट्ठमङ्गलिकाय अदासि. ‘‘गच्छ इमं यागुं उदककुम्भिया आलोलेत्वा येसं भूतविकारो अत्थि, तेसं अक्खिमुखकण्णनासाबिलेसु आसिञ्च, सरीरञ्च परिप्फोसेहि, एवं निब्बिकारा भविस्सन्ती’’ति. सा तथा अकासि. ततो कुमारे पकतिसरीरे जाते ‘‘एहि, तात मण्डब्य, तं खमापेस्सामा’’ति पुत्तञ्च सब्बे ब्राह्मणे च तस्स पादमूले निक्कुज्जित्वा निपज्जापेत्वा खमापेसि.
सो ‘‘सब्बजनस्स दानं दातब्ब’’न्ति ओवदित्वा, धम्मकथं कत्वा, अत्तनो वसनट्ठानंयेव गन्त्वा, चिन्तेसि ‘‘इत्थीसु पाकटा दिट्ठमङ्गलिका दमिता, पुरिसेसु पाकटो मण्डब्यकुमारो, इदानि को दमेतब्बो’’ति. ततो जातिमन्ततापसं अद्दस बन्धुमतीनगरं निस्साय कुम्भवतीनदीतीरे विहरन्तं. सो ‘‘अहं जातिया विसिट्ठो, अञ्ञेहि परिभुत्तोदकं न परिभुञ्जामी’’ति उपरिनदिया वसति. महापुरिसो तस्स उपरिभागे वासं कप्पेत्वा तस्स उदकपरिभोगवेलायं दन्तकट्ठं खादित्वा उदके पक्खिपि. तापसो तं उदकेन वुय्हमानं दिस्वा ‘‘केनिदं खित्त’’न्ति पटिसोतं गन्त्वा महापुरिसं दिस्वा ‘‘को एत्था’’ति आह. ‘‘मातङ्गचण्डालो, आचरिया’’ति. ‘‘अपेहि, चण्डाल, मा उपरिनदिया वसी’’ति. महापुरिसो ‘‘साधु, आचरिया’’ति हेट्ठानदिया वसति, पटिसोतम्पि दन्तकट्ठं तापसस्स सन्तिकं आगच्छति. तापसो पुन गन्त्वा ‘‘अपेहि, चण्डाल, मा हेट्ठानदियं वस, उपरिनदियायेव वसा’’ति आह. महापुरिसो ‘‘साधु, आचरिया’’ति तथा अकासि, पुनपि तथेव अहोसि. तापसो पुनपि ‘‘तथा करोती’’ति दुट्ठो महापुरिसं सपि ‘‘सूरियस्स ते उग्गमनवेलाय सत्तधा मुद्धा फलतू’’ति. महापुरिसोपि ‘‘साधु, आचरिय, अहं पन सूरियुट्ठानं न देमी’’ति वत्वा सूरियुट्ठानं निवारेसि. ततो रत्ति न विभायति, अन्धकारो जातो, भीता बन्धुमतीवासिनो तापसस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अत्थि नु खो, आचरिय, अम्हाकं सोत्थिभावो’’ति पुच्छिंसु. ते हि तं ‘‘अरहा’’ति मञ्ञन्ति. सो तेसं सब्बमाचिक्खि. ते महापुरिसं उपसङ्कमित्वा ‘‘सूरियं, भन्ते, मुञ्चथा’’ति याचिंसु. महापुरिसो ‘‘यदि तुम्हाकं अरहा आगन्त्वा मं खमापेति, मुञ्चामी’’ति आह.
मनुस्सा गन्त्वा तापसं आहंसु – ‘‘एहि, भन्ते, मातङ्गपण्डितं खमापेहि, मा तुम्हाकं कलहकारणा मयं नस्सिम्हा’’ति. सो ‘‘नाहं चण्डालं खमापेमी’’ति आह. मनुस्सा ‘‘अम्हे त्वं नासेसी’’ति तं हत्थपादेसु गहेत्वा महापुरिसस्स सन्तिकं नेसुं. महापुरिसो ‘‘मम पादमूले कुच्छिया निपज्जित्वा खमापेन्ते खमामी’’ति आह. मनुस्सा ‘‘एवं करोही’’ति आहंसु. तापसो ‘‘नाहं चण्डालं वन्दामी’’ति. मनुस्सा ‘‘तव छन्देन न वन्दिस्ससी’’ति हत्थपादमस्सुगीवादीसु गहेत्वा महापुरिसस्स पादमूले सयापेसुं. सो ‘‘खमामहं इमस्स, अपिचाहं तस्सेवानुकम्पाय सूरियं न मुञ्चामि, सूरिये हि उग्गतमत्ते मुद्धा अस्स सत्तधा फलिस्सती’’ति आह. मनुस्सा ‘‘इदानि, भन्ते, किं कातब्ब’’न्ति आहंसु. महापुरिसो ‘‘तेन हि इमं गलप्पमाणे उदके ठपेत्वा मत्तिकापिण्डेनस्स सीसं पटिच्छादेथ, सूरियरस्मीहि फुट्ठो मत्तिकापिण्डो सत्तधा फलिस्सति. तस्मिं फलिते एस अञ्ञत्र गच्छतू’’ति आह. ते तापसं हत्थपादादीसु गहेत्वा तथा अकंसु. सूरिये मुञ्चितमत्ते मत्तिकापिण्डो सत्तधा फलित्वा पति, तापसो भीतो पलायि. मनुस्सा दिस्वा ‘‘पस्सथ, भो, समणस्स आनुभाव’’न्ति दन्तकट्ठपक्खिपनमादिं कत्वा सब्बं वित्थारेत्वा ‘‘नत्थि ईदिसो समणो’’ति तस्मिं पसीदिंसु. ततो पभुति सकलजम्बुदीपे खत्तियब्राह्मणादयो गहट्ठपब्बजिता मातङ्गपण्डितस्स उपट्ठानं अगमंसु. सो यावतायुकं ठत्वा कायस्स भेदा ब्रह्मलोके उप्पज्जि. तेनाह भगवा ‘‘तदमिनापि जानाथ…पे… ब्रह्मलोकूपपत्तिया’’ति.
१४०-१४१. एवं ‘‘न जच्चा वसलो होति, कम्मुना वसलो होती’’ति साधेत्वा इदानि ‘‘न जच्चा होति ब्राह्मणो, कम्मुना होति ब्राह्मणो’’ति एतं साधेतुं आह ‘‘अज्झायककुले जाता …पे… दुग्गत्या गरहायवा’’ति. तत्थ अज्झायककुले जाताति मन्तज्झायके ब्राह्मणकुले जाता. ‘‘अज्झायकाकुळे जाता’’तिपि पाठो. मन्तानं अज्झायके अनुपकुट्ठे च ब्राह्मणकुले जाताति अत्थो. मन्ता बन्धवा एतेसन्ति मन्तबन्धवा. वेदबन्धू वेदपटिस्सरणाति वुत्तं होति. ते च पापेसु कम्मेसु अभिण्हमुपदिस्सरेति ते एवं कुले जाता मन्तबन्धवा च समानापि यदि पाणातिपातादीसु पापकम्मेसु पुनप्पुनं उपदिस्सन्ति, अथ दिट्ठेव धम्मे गारय्हा सम्पराये च दुग्गति ते एवमुपदिस्समाना इमस्मिंयेव अत्तभावे मातापितूहिपि ‘‘नयिमे अम्हाकं पुत्ता, दुज्जाता एते कुलस्स अङ्गारभूता, निक्कड्ढथ ने’’ति, ब्राह्मणेहिपि ‘‘गहपतिका एते, न एते ब्राह्मणा, मा नेसं सद्धयञ्ञथालिपाकादीसु पवेसं देथ, मा नेहि सद्धिं सल्लपथा’’ति, अञ्ञेहिपि मनुस्सेहि ‘‘पापकम्मन्ता एते, न एते ब्राह्मणा’’ति एवं गारय्हा होन्ति. सम्पराये च नेसं दुग्गति निरयादिभेदा, दुग्गति एतेसं परलोके होतीति अत्थो. सम्पराये वातिपि पाठो. परलोके एतेसं दुक्खस्स गति दुग्गति, दुक्खप्पत्तियेव होतीति अत्थो. न ने जाति निवारेति, दुग्गत्या गरहाय वाति सा तथा उक्कट्ठापि यं त्वं सारतो पच्चेसि, जाति एते पापकम्मेसु पदिस्सन्ते ब्राह्मणे ‘‘सम्पराये च दुग्गती’’ति एत्थ वुत्तप्पकाराय दुग्गतिया वा, ‘‘दिट्ठेव धम्मे गारय्हा’’ति एत्थ वुत्तप्पकाराय गरहाय वा न निवारेति.
१४२. एवं भगवा अज्झायककुले जातानम्पि ब्राह्मणानं गारय्हादिकम्मवसेन दिट्ठेव धम्मे पतितभावं दीपेन्तो दुग्गतिगमनेन च सम्पराये ब्राह्मणजातिया अभावं दीपेन्तो ‘‘न जच्चा होति ब्राह्मणो, कम्मुना होति ब्राह्मणो’’ति एतम्पि अत्थं साधेत्वा इदानि दुविधम्पि अत्थं निगमेन्तो आह, एवं ब्राह्मण –
‘‘न जच्चा वसलो होति, न जच्चा होति ब्राह्मणो;
कम्मुना वसलो होति, कम्मुना होति ब्राह्मणो’’ति.
सेसं कसिभारद्वाजसुत्ते वुत्तनयमेव. विसेसतो वा एत्थ निक्कुज्जितं वातिआदीनं एवं योजना वेदितब्बा – यथा कोचि निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, एवं मं कम्मविमुखं जातिवादे पतितं ‘‘जातिया ब्राह्मणवसलभावो होती’’ति दिट्ठितो वुट्ठापेन्तेन, यथा पटिच्छन्नं विवरेय्य, एवं जातिवादपटिच्छन्नं कम्मवादं विवरन्तेन, यथा मूळ्हस्स मग्गं आचिक्खेय्य, एवं ब्राह्मणवसलभावस्स असम्भिन्नउजुमग्गं आचिक्खन्तेन, यथा अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य, एवं मातङ्गादिनिदस्सनपज्जोतधारणेन मय्हं भोता गोतमेन एतेहि परियायेहि पकासितत्ता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितोति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय अग्गिकभारद्वाजसुत्तवण्णना निट्ठिता.