१२. मुनिसुत्तवण्णना

२०९. सन्थवातो भयं जातन्ति मुनिसुत्तं. का उप्पत्ति? न सब्बस्सेव सुत्तस्स एका उप्पत्ति, अपिचेत्थ आदितो ताव चतुन्नं गाथानं अयमुप्पत्ति – भगवति किर सावत्थियं विहरन्ते गामकावासे अञ्ञतरा दुग्गतित्थी मतपतिका पुत्तं भिक्खूसु पब्बाजेत्वा अत्तनापि भिक्खुनीसु पब्बजि. ते उभोपि सावत्थियं वस्सं उपगन्त्वा अभिण्हं अञ्ञमञ्ञस्स दस्सनकामा अहेसुं. माता किञ्चि लभित्वा पुत्तस्स हरति, पुत्तोपि मातु. एवं सायम्पि पातोपि अञ्ञमञ्ञं समागन्त्वा लद्धं लद्धं संविभजमाना, सम्मोदमाना, सुखदुक्खं पुच्छमाना, निरासङ्का अहेसुं. तेसं एवं अभिण्हदस्सनेन संसग्गो उप्पज्जि, संसग्गा विस्सासो, विस्सासा ओतारो, रागेन ओतिण्णचित्तानं पब्बजितसञ्ञा च मातुपुत्तसञ्ञा च अन्तरधायि. ततो मरियादवीतिक्कमं कत्वा असद्धम्मं पटिसेविंसु, अयसप्पत्ता च विब्भमित्वा अगारमज्झे वसिंसु. भिक्खू भगवतो आरोचेसुं. ‘‘किं नु सो, भिक्खवे, मोघपुरिसो मञ्ञति न माता पुत्ते सारज्जति, पुत्तो वा पन मातरी’’ति गरहित्वा ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकरूपम्पि समनुपस्सामी’’तिआदिना (अ. नि. ५.५५) अवसेससुत्तेनपि भिक्खू संवेजेत्वा ‘‘तस्मातिह, भिक्खवे –

‘‘विसं यथा हलाहलं, तेलं पक्कुथितं यथा;

तम्बलोहविलीनंव, मातुगामं विवज्जये’’ति च. –

वत्वा पुन भिक्खूनं धम्मदेसनत्थं – ‘‘सन्थवातो भयं जात’’न्ति इमा अत्तुपनायिका चतस्सो गाथा अभासि.

तत्थ सन्थवो तण्हादिट्ठिमित्तभेदेन तिविधोति पुब्बे वुत्तो. इध तण्हादिट्ठिसन्थवो अधिप्पेतो. तं सन्धाय भगवा आह – ‘‘पस्सथ, भिक्खवे, यथा इदं तस्स मोघपुरिसस्स सन्थवातो भयं जात’’न्ति. तञ्हि तस्स अभिण्हदस्सनकामतादितण्हाय बलवकिलेसभयं जातं, येन सण्ठातुं असक्कोन्तो मातरि विप्पटिपज्जि. अत्तानुवादादिकं वा महाभयं, येन सासनं छड्डेत्वा विब्भन्तो. निकेताति ‘‘रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबन्धा खो, गहपति, ‘निकेतसारी’ति वुच्चती’’तिआदिना (सं. नि. ३.३) नयेन वुत्ता आरम्मणप्पभेदा. जायते रजोति रागदोसमोहरजो जायते. किं वुत्तं होति? न केवलञ्च तस्स सन्थवातो भयं जातं, अपिच खो पन यदेतं किलेसानं निवासट्ठेन सासवारम्मणं ‘‘निकेत’’न्ति वुच्चति, इदानिस्स भिन्नसंवरत्ता अतिक्कन्तमरियादत्ता सुट्ठुतरं ततो निकेता जायते रजो, येन संकिलिट्ठचित्तो अनयब्यसनं पापुणिस्सति. अथ वा पस्सथ, भिक्खवे, यथा इदं तस्स मोघपुरिसस्स सन्थवातो भयं जातं, यथा च सब्बपुथुज्जनानं निकेता जायते रजोति एवम्पेतं पदद्वयं योजेतब्बं.

सब्बथा पन इमिना पुरिमद्धेन भगवा पुथुज्जनदस्सनं गरहित्वा अत्तनो दस्सनं पसंसन्तो ‘‘अनिकेत’’न्ति पच्छिमद्धमाह. तत्थ यथावुत्तनिकेतपटिक्खेपेन अनिकेतं, सन्थवपटिक्खेपेन च असन्थवं वेदितब्बं. उभयम्पेतं निब्बानस्साधिवचनं. एतं वे मुनिदस्सनन्ति एतं अनिकेतमसन्थवं बुद्धमुनिना दिट्ठन्ति अत्थो. तत्थ वेति विम्हयत्थे निपातो दट्ठब्बो. तेन च यं नाम निकेतसन्थववसेन मातापुत्तेसु विप्पटिपज्जमानेसु अनिकेतमसन्थवं, एतं मुनिना दिट्ठं अहो अब्भुतन्ति अयमधिप्पायो सिद्धो होति. अथ वा मुनिनो दस्सनन्तिपि मुनिदस्सनं, दस्सनं नाम खन्ति रुचि, खमति चेव रुच्चति चाति अत्थो.

२१०. दुतियगाथाय यो जातमुच्छिज्जाति यो किस्मिञ्चिदेव वत्थुस्मिं जातं भूतं निब्बत्तं किलेसं यथा उप्पन्नाकुसलप्पहानं होति, तथा वायमन्तो तस्मिं वत्थुस्मिं पुन अनिब्बत्तनवसेन उच्छिन्दित्वा यो अनागतोपि किलेसो तथारूपप्पच्चयसमोधाने निब्बत्तितुं अभिमुखीभूतत्ता वत्तमानसमीपे वत्तमानलक्खणेन ‘‘जायन्तो’’ति वुच्चति, तञ्च न रोपयेय्य जायन्तं, यथा अनुप्पन्नाकुसलानुप्पादो होति, तथा वायमन्तो न निब्बत्तेय्याति अत्थो. कथञ्च न निब्बत्तेय्य? अस्स नानुप्पवेच्छे, येन पच्चयेन सो निब्बत्तेय्य तं नानुप्पवेसेय्य न समोधानेय्य. एवं सम्भारवेकल्लकरणेन तं न रोपयेय्य जायन्तं. अथ वा यस्मा मग्गभावनाय अतीतापि किलेसा उच्छिज्जन्ति आयतिं विपाकाभावेन वत्तमानापि न रोपीयन्ति तदभावेन, अनागतापि चित्तसन्ततिं नानुप्पवेसीयन्ति उप्पत्तिसामत्थियविघातेन, तस्मा यो अरियमग्गभावनाय जातमुच्छिज्ज न रोपयेय्य जायन्तं, अनागतम्पि चस्स जायन्तस्स नानुप्पवेच्छे, तमाहु एकं मुनिनं चरन्तं, सो च अद्दक्खि सन्तिपदं महेसीति एवम्पेत्थ योजना वेदितब्बा. एकन्तनिक्किलेसताय एकं, सेट्ठट्ठेन वा एकं. मुनिनन्ति मुनिं, मुनीसु वा एकं. चरन्तन्ति सब्बाकारपरिपूराय लोकत्थचरियाय अवसेसचरियाहि च चरन्तं. अद्दक्खीति अद्दस. सोति यो जातमुच्छिज्ज अरोपने अननुप्पवेसने च समत्थताय ‘‘न रोपयेय्य जायन्तमस्स नानुप्पवेच्छे’’ति वुत्तो बुद्धमुनि. सन्तिपदन्ति सन्तिकोट्ठासं, द्वासट्ठिदिट्ठिगतविपस्सनानिब्बानभेदासु तीसु सम्मुतिसन्ति, तदङ्गसन्ति, अच्चन्तसन्तीसु सेट्ठं एवं अनुपसन्ते लोके अच्चन्तसन्तिं अद्दस महेसीति एवमत्थो वेदितब्बो.

२११. ततियगाथाय सङ्खायाति गणयित्वा, परिच्छिन्दित्वा वीमंसित्वा यथाभूततो ञत्वा, दुक्खपरिञ्ञाय परिजानित्वाति अत्थो. वत्थूनीति येसु एवमयं लोको सज्जति, तानि खन्धायतनधातुभेदानि किलेसट्ठानानि. पमाय बीजन्ति यं तेसं वत्थूनं बीजं अभिसङ्खारविञ्ञाणं, तं पमाय हिंसित्वा, बाधित्वा, समुच्छेदप्पहानेन पजहित्वाति अत्थो. सिनेहमस्स नानुप्पवेच्छेति येन तण्हादिट्ठिसिनेहेन सिनेहितं तं बीजं आयतिं पटिसन्धिवसेन तं यथावुत्तं वत्थुसस्सं विरुहेय्य, तं सिनेहमस्स नानुप्पवेच्छे, तप्पटिपक्खाय मग्गभावनाय तं नानुप्पवेसेय्याति अत्थो. स वे मुनि जातिखयन्तदस्सीति सो एवरूपो बुद्धमुनि निब्बानसच्छिकिरियाय जातिया च मरणस्स च अन्तभूतस्स निब्बानस्स दिट्ठत्ता जातिक्खयन्तदस्सी तक्कं पहाय न उपेति सङ्खं. इमाय चतुसच्चभावनाय नवप्पभेदम्पि अकुसलवितक्कं पहाय सउपादिसेसनिब्बानधातुं पत्वा लोकत्थचरियं करोन्तो अनुपुब्बेन चरिमविञ्ञाणक्खया अनुपादिसेसनिब्बानधातुप्पत्तिया ‘‘देवो वा मनुस्सो वा’’ति न उपेति सङ्खं. अपरिनिब्बुतो एव वा यथा कामवितक्कादिनो वितक्कस्स अप्पहीनत्ता ‘‘अयं पुग्गलो रत्तो’’ति वा ‘‘दुट्ठो’’ति वा सङ्खं उपेति, एवं तक्कं पहाय न उपेति सङ्खन्ति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.

२१२. चतुत्थगाथाय अञ्ञायाति अनिच्चादिनयेन जानित्वा. सब्बानीति अनवसेसानि, निवेसनानीति कामभवादिके भवे. निवसन्ति हि तेसु सत्ता, तस्मा ‘‘निवेसनानी’’ति वुच्चन्ति. अनिकामयं अञ्ञतरम्पि तेसन्ति एवं दिट्ठादीनवत्ता तेसं निवेसनानं एकम्पि अपत्थेन्तो सो एवरूपो बुद्धमुनि मग्गभावनाबलेन तण्हागेधस्स विगतत्ता वीतगेधो, वीतगेधत्ता एव च अगिद्धो, न यथा एके अवीतगेधा एव समाना ‘‘अगिद्धम्हा’’ति पटिजानन्ति, एवं. नायूहतीति तस्स तस्स निवेसनस्स निब्बत्तकं कुसलं वा अकुसलं वा न करोति. किं कारणा? पारगतो हि होति, यस्मा एवरूपो सब्बनिवेसनानं पारं निब्बानं गतो होतीति अत्थो.

एवं पठमगाथाय पुथुज्जनदस्सनं गरहित्वा अत्तनो दस्सनं पसंसन्तो दुतियगाथाय येहि किलेसेहि पुथुज्जनो अनुपसन्तो होति, तेसं अभावेन अत्तनो सन्तिपदाधिगमं पसंसन्तो ततियगाथाय येसु वत्थूसु पुथुज्जनो तक्कं अप्पहाय तथा तथा सङ्खं उपेति, तेसु चतुसच्चभावनाय तक्कं पहाय अत्तनो सङ्खानुपगमनं पसंसन्तो चतुत्थगाथाय आयतिम्पि यानि निवेसनानि कामयमानो पुथुज्जनो भवतण्हाय आयूहति, तेसु तण्हाभावेन अत्तनो अनायूहनं पसंसन्तो चतूहि गाथाहि अरहत्तनिकूटेनेव एकट्ठुप्पत्तिकं देसनं निट्ठापेसि.

२१३. सब्बाभिभुन्ति का उप्पत्ति? महापुरिसो महाभिनिक्खमनं कत्वा अनुपुब्बेन सब्बञ्ञुतं पत्वा धम्मचक्कप्पवत्तनत्थाय बाराणसिं गच्छन्तो बोधिमण्डस्स च गयाय च अन्तरे उपकेनाजीवकेन समागच्छि. तेन च ‘‘विप्पसन्नानि खो ते, आवुसो, इन्द्रियानी’’तिआदिना (म. नि. १.२८५; महाव. ११) नयेन पुट्ठो ‘‘सब्बाभिभू’’तिआदीनि आह. उपको ‘‘हुपेय्यावुसो’’ति वत्वा, सीसं ओकम्पेत्वा, उम्मग्गं गहेत्वा पक्कामि. अनुक्कमेन च वङ्कहारजनपदे अञ्ञतरं मागविकगामं पापुणि. तमेनं मागविकजेट्ठको दिस्वा – ‘‘अहो अप्पिच्छो समणो वत्थम्पि न निवासेति, अयं लोके अरहा’’ति घरं नेत्वा मंसरसेन परिविसित्वा भुत्ताविञ्च नं सपुत्तदारो वन्दित्वा ‘‘इधेव, भन्ते, वसथ, अहं पच्चयेन उपट्ठहिस्सामी’’ति निमन्तेत्वा, वसनोकासं कत्वा अदासि. सो तत्थ वसति.

मागविको गिम्हकाले उदकसम्पन्ने सीतले पदेसे चरितुं दूरं अपक्कन्तेसु मिगेसु तत्थ गच्छन्तो ‘‘अम्हाकं अरहन्तं सक्कच्चं उपट्ठहस्सू’’ति छावं नाम धीतरं आणापेत्वा अगमासि सद्धिं पुत्तभातुकेहि. सा चस्स धीता दस्सनीया होति कोट्ठाससम्पन्ना. दुतियदिवसे उपको घरं आगतो तं दारिकं सब्बं उपचारं कत्वा, परिविसितुं उपगतं दिस्वा, रागेन अभिभूतो भुञ्जितुम्पि असक्कोन्तो भाजनेन भत्तं आदाय वसनट्ठानं गन्त्वा, भत्तं एकमन्ते निक्खिपित्वा – ‘‘सचे छावं लभामि, जीवामि, नो चे, मरामी’’ति निराहारो सयि. सत्तमे दिवसे मागविको आगन्त्वा धीतरं उपकस्स पवत्तिं पुच्छि. सा – ‘‘एकदिवसमेव आगन्त्वा पुन नागतपुब्बो’’ति आह. मागविको ‘‘आगतवेसेनेव नं उपसङ्कमित्वा पुच्छिस्सामी’’ति तङ्खणञ्ञेव गन्त्वा – ‘‘किं, भन्ते, अफासुक’’न्ति पादे परामसन्तो पुच्छि. उपको नित्थुनन्तो परिवत्ततियेव. सो ‘‘वद, भन्ते, यं मया सक्का कातुं, सब्बं करिस्सामी’’ति आह. उपको – ‘‘सचे छावं लभामि, जीवामि, नो चे, इधेव मरणं सेय्यो’’ति आह. ‘‘जानासि पन, भन्ते, किञ्चि सिप्प’’न्ति? ‘‘न जानामी’’ति. ‘‘न, भन्ते, किञ्चि सिप्पं अजानन्तेन सक्का घरावासं अधिट्ठातु’’न्ति? सो आह – ‘‘नाहं किञ्चि सिप्पं जानामि, अपिच तुम्हाकं मंसहारको भविस्सामि, मंसञ्च विक्किणिस्सामी’’ति. मागविकोपि ‘‘अम्हाकं एतदेव रुच्चती’’ति उत्तरसाटकं दत्वा, घरं आनेत्वा धीतरं अदासि. तेसं संवासमन्वाय पुत्तो विजायि. सुभद्दोतिस्स नामं अकंसु. छावा पुत्ततोसनगीतेन उपकं उप्पण्डेसि. सो तं असहन्तो ‘‘भद्दे, अहं अनन्तजिनस्स सन्तिकं गच्छामी’’ति मज्झिमदेसाभिमुखो पक्कामि.

भगवा च तेन समयेन सावत्थियं विहरति जेतवनमहाविहारे. अथ खो भगवा पटिकच्चेव भिक्खू आणापेसि – ‘‘यो, भिक्खवे, अनन्तजिनोति पुच्छमानो आगच्छति, तस्स मं दस्सेय्याथा’’ति. उपकोपि खो अनुपुब्बेनेव सावत्थिं आगन्त्वा विहारमज्झे ठत्वा ‘‘इमस्मिं विहारे मम सहायो अनन्तजिनो नाम अत्थि, सो कुहिं वसती’’ति पुच्छि. तं भिक्खू भगवतो सन्तिकं नयिंसु. भगवा तस्सानुरूपं धम्मं देसेसि. सो देसनापरियोसाने अनागामिफले पतिट्ठासि. भिक्खू तस्स पुब्बप्पवत्तिं सुत्वा कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘भगवा पठमं निस्सिरिकस्स नग्गसमणस्स धम्मं देसेसी’’ति. भगवा तं कथासमुट्ठानं विदित्वा गन्धकुटितो निक्खम्म तङ्खणानुरूपेन पाटिहारियेन बुद्धासने निसीदित्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति? ते सब्बं कथेसुं. ततो भगवा – ‘‘न, भिक्खवे, तथागतो अहेतुअप्पच्चया धम्मं देसेति, निम्मला तथागतस्स धम्मदेसना, न सक्का तत्थ दोसं दट्ठुं. तेन, भिक्खवे, धम्मदेसनूपनिस्सयेन उपको एतरहि अनागामी जातो’’ति वत्वा अत्तनो देसनामलाभावदीपिकं इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – सासवेसु सब्बखन्धायतनधातूसु छन्दरागप्पहानेन तेहि अनभिभूतत्ता सयञ्च ते धम्मे सब्बे अभिभुय्य पवत्तत्ता सब्बाभिभुं. तेसञ्च अञ्ञेसञ्च सब्बधम्मानं सब्बाकारेन विदितत्ता सब्बविदुं. सब्बधम्मदेसनसमत्थाय सोभनाय मेधाय समन्नागतत्ता सुमेधं. येसं तण्हादिट्ठिलेपानं वसेन सासवखन्धादिभेदेसु सब्बधम्मेसु उपलिम्पति, तेसं लेपानं अभावा तेसु सब्बेसु धम्मेसु अनुपलित्तं. तेसु च सब्बधम्मेसु छन्दरागाभावेन सब्बे ते धम्मे जहित्वा ठितत्ता सब्बञ्जहं. उपधिविवेकनिन्नेन चित्तेन तण्हक्खये निब्बाने विसेसेन मुत्तत्ता तण्हक्खये विमुत्तं, अधिमुत्तन्ति वुत्तं होति. तं वापि धीरा मुनि वेदयन्तीति तम्पि पण्डिता सत्ता मुनिं वेदयन्ति जानन्ति. पस्सथ याव पटिविसिट्ठोवायं मुनि, तस्स कुतो देसनामलन्ति अत्तानं विभावेति. विभावनत्थो हि एत्थ वासद्दोति. केचि पन वण्णयन्ति – ‘‘उपको तदा तथागतं दिस्वापि ‘अयं बुद्धमुनी’ति न सद्दही’’ति एवं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं, ततो भगवा ‘‘सद्दहतु वा मा वा, धीरा पन तं मुनिं वेदयन्ती’’ति दस्सेन्तो इमं गाथमभासीति.

२१४. पञ्ञाबलन्ति का उप्पत्ति? अयं गाथा रेवतत्थेरं आरब्भ वुत्ता. तत्थ ‘‘गामे वा यदि वारञ्ञे’’ति इमिस्सा गाथाय वुत्तनयेनेव रेवतत्थेरस्स आदितो पभुति पब्बज्जा, पब्बजितस्स खदिरवने विहारो, तत्थ विहरतो विसेसाधिगमो, भगवतो तत्थ गमनपच्चागमनञ्च वेदितब्बं. पच्चागते पन भगवति यो सो महल्लकभिक्खु उपाहनं सम्मुस्सित्वा पटिनिवत्तो खदिररुक्खे आलग्गितं दिस्वा सावत्थिं अनुप्पत्तो विसाखाय उपासिकाय ‘‘किं, भन्ते, रेवतत्थेरस्स वसनोकासो रमणीयो’’ति भिक्खू पुच्छमानाय येहि भिक्खूहि पसंसितो, ते अपसादेन्तो ‘‘उपासिके, एते तुच्छं भणन्ति, न सुन्दरो भूमिप्पदेसो, अतिलूखकक्खळं खदिरवनमेवा’’ति आह. सो विसाखाय आगन्तुकभत्तं भुञ्जित्वा पच्छाभत्तं मण्डलमाळे सन्निपतिते भिक्खू उज्झापेन्तो आह – ‘‘किं, आवुसो, रेवतत्थेरस्स सेनासने रमणीयं तुम्हेहि दिट्ठ’’न्ति. भगवा तं ञत्वा गन्धकुटितो निक्खम्म तङ्खणानुरूपेन पाटिहारियेन परिसमज्झं पत्वा, बुद्धासने निसीदित्वा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति? ते आहंसु – ‘‘रेवतं, भन्ते, आरब्भ कथा उप्पन्ना ‘एवं नवकम्मिको कदा समणधम्मं करिस्सती’’’ति. ‘‘न, भिक्खवे, रेवतो नवकम्मिको, अरहा रेवतो खीणासवो’’ति वत्वा तं आरब्भ तेसं भिक्खूनं धम्मदेसनत्थं इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – दुब्बलकरकिलेसप्पहानसाधकेन विकुब्बनअधिट्ठानप्पभेदेन वा पञ्ञाबलेन समन्नागतत्ता पञ्ञाबलं, चतुपारिसुद्धिसीलेन धुतङ्गवतेन च उपपन्नत्ता सीलवतूपपन्नं, मग्गसमाधिना फलसमाधिना इरियापथसमाधिना च समाहितं, उपचारप्पनाभेदेन झानेन झाने वा रतत्ता झानरतं, सतिवेपुल्लप्पत्तत्ता सतिमं, रागादिसङ्गतो पमुत्तता सङ्गा पमुत्तं, पञ्चचेतोखिलचतुआसवाभावेन अखिलं अनासवं तं वापि धीरा मुनिं वेदयन्ति. तम्पि एवं पञ्ञादिगुणसंयुत्तं सङ्गादिदोसविसंयुत्तं पण्डिता सत्ता मुनिं वा वेदयन्ति. पस्सथ याव पटिविसिट्ठोवायं खीणासवमुनि, सो ‘‘नवकम्मिको’’ति वा ‘‘कदा समणधम्मं करिस्सती’’ति वा कथं वत्तब्बो. सो हि पञ्ञाबलेन तं विहारं निट्ठापेसि, न नवकम्मकरणेन, कतकिच्चोव सो, न इदानि समणधम्मं करिस्सतीति रेवतत्थेरं विभावेति. विभावनत्थो हि एत्थ वा-सद्दोति.

२१५. एकं चरन्तन्ति का उप्पत्ति? बोधिमण्डतो पभुति यथाक्कमं कपिलवत्थुं अनुप्पत्ते भगवति पितापुत्तसमागमे वत्तमाने भगवा सम्मोदमानेन रञ्ञा सुद्धोदनेन ‘‘तुम्हे, भन्ते, गहट्ठकाले गन्धकरण्डके वासितानि कासिकादीनि दुस्सानि निवासेत्वा इदानि कथं छिन्नकानि पंसुकूलानि धारेथा’’ति एवमादिना वुत्तो राजानं अनुनयमानो –

‘‘यं त्वं तात वदे मय्हं, पट्टुण्णं दुकूलकासिकं;

पंसुकूलं ततो सेय्यं, एतं मे अभिपत्थित’’न्ति. –

आदीनि वत्वा लोकधम्मेहि अत्तनो अविकम्पभावं दस्सेन्तो रञ्ञो धम्मदेसनत्थं इमं सत्तपदगाथमभासि.

तस्सत्थो – पब्बज्जासङ्खातादीहि एकं, इरियापथादीहि चरियाहि चरन्तं. मोनेय्यधम्मसमन्नागमेन मुनिं. सब्बट्ठानेसु पमादाभावतो अप्पमत्तं. अक्कोसनगरहनादिभेदाय निन्दाय वण्णनथोमनादिभेदाय पसंसाय चाति इमासु निन्दापसंसासु पटिघानुनयवसेन अवेधमानं. निन्दापसंसामुखेन चेत्थ अट्ठपि लोकधम्मा वुत्ताति वेदितब्बा. सीहंव भेरिसद्दादीसु सद्देसु अट्ठसु लोकधम्मेसु पकतिविकारानुपगमेन असन्तसन्तं, पन्तेसु वा सेनासनेसु सन्तासाभावेन. वातंव सुत्तमयादिभेदे जालम्हि चतूहि मग्गेहि तण्हादिट्ठिजाले असज्जमानं, अट्ठसु वा लोकधम्मेसु पटिघानुनयवसेन असज्जमानं. पदुमंव तोयेन लोके जातम्पि येसं तण्हादिट्ठिलेपानं वसेन सत्ता लोकेन लिप्पन्ति, तेसं लेपानं पहीनत्ता लोकेन अलिप्पमानं, निब्बानगामिमग्गं उप्पादेत्वा तेन मग्गेन नेतारमञ्ञेसं देवमनुस्सानं. अत्तनो पन अञ्ञेन केनचि मग्गं दस्सेत्वा अनेतब्बत्ता अनञ्ञनेय्यं तं वापि धीरा मुनि वेदयन्ति बुद्धमुनिं वेदयन्तीति अत्तानं विभावेति. सेसमेत्थ वुत्तनयमेव.

२१६. यो ओगहणेति का उप्पत्ति? भगवतो पठमाभिसम्बुद्धस्स चत्तारि असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च पूरितदसपारमिदसउपपारमिदसपरमत्थपारमिप्पभेदं अभिनीहारगुणपारमियो पूरेत्वा तुसितभवने अभिनिब्बत्तिगुणं तत्थ निवासगुणं महाविलोकनगुणं गब्भवोक्कन्तिं गब्भवासं गब्भनिक्खमनं पदवीतिहारं दिसाविलोकनं ब्रह्मगज्जनं महाभिनिक्खमनं महापधानं अभिसम्बोधिं धम्मचक्कप्पवत्तनं चतुब्बिधं मग्गञाणं फलञाणं अट्ठसु परिसासु अकम्पनञाणं, दसबलञाणं, चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं, पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं, छब्बिधं असाधारणञाणं, अट्ठविधं सावकसाधारणबुद्धञाणं, चुद्दसविधं बुद्धञाणं, अट्ठारसबुद्धगुणपरिच्छेदकञाणं, एकूनवीसतिविधपच्चवेक्खणञाणं, सत्तसत्ततिविधञाणवत्थु एवमिच्चादिगुणसतसहस्से निस्साय पवत्तं महालाभसक्कारं असहमानेहि तित्थियेहि उय्योजिताय चिञ्चमाणविकाय ‘‘एकं धम्मं अतीतस्सा’’ति इमिस्सा गाथाय वत्थुम्हि वुत्तनयेन चतुपरिसमज्झे भगवतो अयसे उप्पादिते तप्पच्चया भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘एवरूपेपि नाम अयसे उप्पन्ने न भगवतो चित्तस्स अञ्ञथत्तं अत्थी’’ति. तं ञत्वा भगवा गन्धकुटितो निक्खम्म तङ्खणानुरूपेन पाटिहारियेन परिसमज्झं पत्वा, बुद्धासने निसीदित्वा, भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति? ते सब्बं आरोचेसुं. ततो भगवा – ‘‘बुद्धा नाम, भिक्खवे, अट्ठसु लोकधम्मेसु तादिनो होन्ती’’ति वत्वा तेसं भिक्खूनं धम्मदेसनत्थं इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – यथा नाम ओगहणे मनुस्सानं न्हानतित्थे अङ्गघंसनत्थाय चतुरस्से वा अट्ठंसे वा थम्भे निखाते उच्चकुलीनापि नीचकुलीनापि अङ्गं घंसन्ति, न तेन थम्भस्स उन्नति वा ओनति वा होति. एवमेवं यो ओगहणे थम्भोरिवाभिजायति यस्मिं परे वाचापरियन्तं वदन्ति. किं वुत्तं होति? यस्मिं वत्थुस्मिं परे तित्थिया वा अञ्ञे वा वण्णवसेन उपरिमं वा अवण्णवसेन हेट्ठिमं वा वाचापरियन्तं वदन्ति, तस्मिं वत्थुस्मिं अनुनयं वा पटिघं वा अनापज्जमानो तादिभावेन यो ओगहणे थम्भोरिव भवतीति. तं वीतरागं सुसमाहितिन्द्रियन्ति तं इट्ठारम्मणे रागाभावेन वीतरागं, अनिट्ठारम्मणे च दोसमोहाभावेन सुसमाहितिन्द्रियं, सुट्ठु वा समोधानेत्वा ठपितिन्द्रियं, रक्खितिन्द्रियं, गोपितिन्द्रियन्ति वुत्तं होति. तं वापि धीरा मुनि वेदयन्ति बुद्धमुनिं वेदयन्ति, तस्स कथं चित्तस्स अञ्ञथत्तं भविस्सतीति अत्तानं विभावेति. सेसं वुत्तनयमेव.

२१७. यो वे ठितत्तोति का उप्पत्ति? सावत्थियं किर अञ्ञतरा सेट्ठिधीता पासादा ओरुय्ह हेट्ठापासादे तन्तवायसालं गन्त्वा तसरं वट्टेन्ते दिस्वा तस्स उजुभावेन तप्पटिभागनिमित्तं अग्गहेसि – ‘‘अहो वत सब्बे सत्ता कायवचीमनोवङ्कं पहाय तसरं विय उजुचित्ता भवेय्यु’’न्ति. सा पासादं अभिरुहित्वापि पुनप्पुनं तदेव निमित्तं आवज्जेन्ती निसीदि. एवं पटिपन्नाय चस्सा न चिरस्सेव अनिच्चलक्खणं पाकटं अहोसि, तदनुसारेनेव च दुक्खानत्तलक्खणानिपि. अथस्सा तयोपि भवा आदित्ता विय उपट्ठहिंसु. तं तथा विपस्समानं ञत्वा भगवा गन्धकुटियं निसिन्नोव ओभासं मुञ्चि. सा तं दिस्वा ‘‘किं इद’’न्ति आवज्जेन्ती भगवन्तं पस्से निसिन्नमिव दिस्वा उट्ठाय पञ्जलिका अट्ठासि. अथस्सा भगवा सप्पायं विदित्वा धम्मदेसनावसेन इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – यो वे एकग्गचित्तताय अकुप्पविमुत्तिताय च वुड्ढिहानीनं अभावतो विक्खीणजातिसंसारत्ता भवन्तरूपगमनाभावतो च ठितत्तो, पहीनकायवचीमनोवङ्कताय अगतिगमनाभावेन वा तसरंव उजु, हिरोत्तप्पसम्पन्नत्ता जिगुच्छति कम्मेहि पापकेहि, पापकानि कम्मानि गूथगतं विय मुत्तगतं विय च जिगुच्छति, हिरीयतीति वुत्तं होति. योगविभागेन हि उपयोगत्थे करणवचनं सद्दसत्थे सिज्झति. वीमंसमानो विसमं समञ्चाति कायविसमादिविसमं कायसमादिसमञ्च पहानभावनाकिच्चसाधनेन मग्गपञ्ञाय वीमंसमानो उपपरिक्खमानो. तं वापि खीणासवं धीरा मुनिं वेदयन्तीति. किं वुत्तं होति? यथावुत्तनयेन मग्गपञ्ञाय वीमंसमानो विसमं समञ्च यो वे ठितत्तो होति, सो एवं तसरंव उजु हुत्वा किञ्चि वीतिक्कमं अनापज्जन्तो जिगुच्छति कम्मेहि पापकेहि. तं वापि धीरा मुनिं वेदयन्ति. यतो ईदिसो होतीति खीणासवमुनिं दस्सेन्तो अरहत्तनिकूटेन गाथं देसेसि. देसनापरियोसाने सेट्ठिधीता सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. एत्थ च विकप्पे वा समुच्चये वा वासद्दो दट्ठब्बो.

२१८. यो सञ्ञतत्तोति का उप्पत्ति? भगवति किर आळवियं विहरन्ते आळवीनगरे अञ्ञतरो तन्तवायो सत्तवस्सिकं धीतरं आणापेसि – ‘‘अम्म, हिय्यो अवसिट्ठतसरं न बहु, तसरं वट्टेत्वा लहुं तन्तवायसालं आगच्छेय्यासि, मा खो चिरायी’’ति. सा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. सो सालं गन्त्वा तन्तं विनेन्तो अट्ठासि. तं दिवसञ्च भगवा महाकरुणासमापत्तितो वुट्ठाय लोकं वोलोकेन्तो तस्सा दारिकाय सोतापत्तिफलूपनिस्सयं देसनापरियोसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानञ्च धम्माभिसमयं दिस्वा पगेव सरीरपटिजग्गनं कत्वा पत्तचीवरमादाय नगरं पाविसि. मनुस्सा भगवन्तं दिस्वा – ‘‘अद्धा अज्ज कोचि अनुग्गहेतब्बो अत्थि, पगेव पविट्ठो भगवा’’ति भगवन्तं उपगच्छिंसु. भगवा येन मग्गेन सा दारिका पितुसन्तिकं गच्छति, तस्मिं अट्ठासि. नगरवासिनो तं पदेसं सम्मज्जित्वा, परिप्फोसित्वा, पुप्फूपहारं कत्वा, वितानं बन्धित्वा, आसनं पञ्ञापेसुं. निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने, महाजनकायो परिवारेत्वा अट्ठासि. सा दारिका तं पदेसं पत्ता महाजनपरिवुतं भगवन्तं दिस्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दि. तं भगवा आमन्तेत्वा – ‘‘दारिके कुतो आगतासी’’ति पुच्छि. ‘‘न जानामि भगवा’’ति. ‘‘कुहिं गमिस्ससी’’ति? ‘‘न जानामि भगवा’’ति. ‘‘न जानासी’’ति? ‘‘जानामि भगवा’’ति. ‘‘जानासी’’ति? ‘‘न जानामि भगवा’’ति.

तं सुत्वा मनुस्सा उज्झायन्ति – ‘‘पस्सथ, भो, अयं दारिका अत्तनो घरा आगतापि भगवता पुच्छियमाना ‘न जानामी’ति आह, तन्तवायसालं गच्छन्ती चापि पुच्छियमाना ‘न जानामी’ति आह, ‘न जानासी’ति वुत्ता ‘जानामी’ति आह, ‘जानासी’ति वुत्ता ‘न जानामी’ति आह, सब्बं पच्चनीकमेव करोती’’ति. भगवा मनुस्सानं तमत्थं पाकटं कातुकामो तं पुच्छि – ‘‘किं मया पुच्छितं, किं तया वुत्त’’न्ति? सा आह – ‘‘न मं, भन्ते, कोचि न जानाति, घरतो आगता तन्तवायसालं गच्छती’’ति; अपिच मं तुम्हे पटिसन्धिवसेन पुच्छथ, ‘‘कुतो आगतासी’’ति, चुतिवसेन पुच्छथ, ‘‘कुहिं गमिस्ससी’’ति अहञ्च न जानामि. ‘‘कुतो चम्हि आगता; निरया वा देवलोका वा’’ति, न हि जानामि, ‘‘कुहिम्पि गमिस्सामि निरयं वा देवलोकं वा’’ति, तस्मा ‘‘न जानामी’’ति अवचं. ततो मं भगवा मरणं सन्धाय पुच्छि – ‘‘न जानासी’’ति, अहञ्च जानामि. ‘‘सब्बेसं मरणं धुव’’न्ति, तेनावोचं ‘‘जानामी’’ति. ततो मं भगवा मरणकालं सन्धाय पुच्छि ‘‘जानासी’’ति, अहञ्च न जानामि ‘‘कदा मरिस्सामि किं अज्ज वा उदाहु स्वे वा’’ति, तेनावोचं ‘‘न जानामी’’ति. भगवा ताय विस्सज्जितं पञ्हं ‘‘साधु साधू’’ति अनुमोदि. महाजनकायोपि ‘‘याव पण्डिता अयं दारिका’’ति साधुकारसहस्सानि अदासि. अथ भगवा दारिकाय सप्पायं विदित्वा धम्मं देसेन्तो –

‘‘अन्धभूतो अयं लोको, तनुकेत्थ विपस्सति;

सकुणो जालमुत्तोव, अप्पो सग्गाय गच्छती’’ति. (ध. प. १७४) –

इमं गाथमाह. सा गाथापरियोसाने सोतापत्तिफले पतिट्ठासि, चतुरासीतिया पाणसहस्सानञ्च धम्माभिसमयो अहोसि.

सा भगवन्तं वन्दित्वा पितु सन्तिकं अगमासि. पिता तं दिस्वा ‘‘चिरेनागता’’ति कुद्धो वेगेन तन्ते वेमं पक्खिपि. तं निक्खमित्वा दारिकाय कुच्छिं भिन्दि. सा तत्थेव कालमकासि. सो दिस्वा – ‘‘नाहं मम धीतरं पहरिं, अपिच खो इमं वेमं वेगसा निक्खमित्वा इमिस्सा कुच्छिं भिन्दि. जीवति नु खो ननु खो’’ति वीमंसन्तो मतं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘मनुस्सा मं ‘इमिना धीता मारिता’ति ञत्वा उपक्कोसेय्युं, तेन राजापि गरुकं दण्डं पणेय्य, हन्दाहं पटिकच्चेव पलायामी’’ति. सो दण्डभयेन पलायन्तो भगवतो सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे वसन्तानं भिक्खूनं वसनोकासं पापुणि. ते च भिक्खू उपसङ्कमित्वा पब्बज्जं याचि. ते तं पब्बाजेत्वा तचपञ्चककम्मट्ठानं अदंसु. सो तं उग्गहेत्वा वायमन्तो न चिरस्सेव अरहत्तं पापुणि, ते चस्स आचरियुपज्झाया. अथ महापवारणाय सब्बेव भगवतो सन्तिकं अगमंसु – ‘‘विसुद्धिपवारणं पवारेस्सामा’’ति. भगवा पवारेत्वा वुत्थवस्सो भिक्खुसङ्घपरिवुतो गामनिगमादीसु चारिकं चरमानो अनुपुब्बेन आळविं अगमासि. तत्थ मनुस्सा भगवन्तं निमन्तेत्वा दानादीनि करोन्ता तं भिक्खुं दिस्वा ‘‘धीतरं मारेत्वा इदानि कं मारेतुं आगतोसी’’तिआदीनि वत्वा उप्पण्डेसुं. भिक्खू तं सुत्वा उपट्ठानवेलायं उपसङ्कमित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसुं. भगवा – ‘‘न, भिक्खवे, अयं भिक्खु धीतरं मारेसि, सा अत्तनो कम्मेन मता’’ति वत्वा तस्स भिक्खुनो मनुस्सेहि दुब्बिजानं खीणासवमुनिभावं पकासेन्तो भिक्खूनं धम्मदेसनत्थं इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – यो तीसुपि कम्मद्वारेसु सीलसंयमेन संयतत्तो कायेन वा वाचाय वा चेतसा वा हिंसादिकं न करोति पापं, तञ्च खो पन दहरो वा दहरवये ठितो, मज्झिमो वा मज्झिमवये ठितो, एतेनेव नयेन थेरो वा पच्छिमवये ठितोति कदाचिपि न करोति. किं कारणा? यतत्तो, यस्मा अनुत्तराय विरतिया सब्बपापेहि उपरतचित्तोति वुत्तं होति.

इदानि मुनि अरोसनेय्यो न सो रोसेति कञ्चीति एतेसं पदानं अयं योजना च अधिप्पायो च – सो खीणासवमुनि अरोसनेय्यो ‘‘धीतुमारको’’ति वा ‘‘पेसकारो’’ति वा एवमादिना नयेन कायेन वा वाचाय वा रोसेतुं, घट्टेतुं, बाधेतुं अरहो न होति. सोपि हि न रोसेति कञ्चि, ‘‘नाहं मम धीतरं मारेमि, त्वं मारेसि, तुम्हादिसो वा मारेती’’तिआदीनि वत्वा कञ्चि न रोसेति, न घट्टेति, न बाधेति, तस्मा सोपि न रोसनेय्यो. अपिच खो पन ‘‘तिट्ठतु नागो, मा नागं घट्टेसि, नमो करोहि नागस्सा’’ति (म. नि. १.२४९) वुत्तनयेन नमस्सितब्बोयेव होति. तं वापि धीरा मुनि वेदयन्तीति एत्थ पन तम्पि धीराव मुनिं वेदयन्तीति एवं पदविभागो वेदितब्बो. अधिप्पायो चेत्थ – तं ‘‘अयं अरोसनेय्यो’’ति एते बालमनुस्सा अजानित्वा रोसेन्ति. ये पन धीरा होन्ति, ते धीराव तम्पि मुनिं वेदयन्ति, अयं खीणासवमुनीति जानन्तीति.

२१९. यदग्गतोति का उप्पत्ति? सावत्थियं किर पञ्चग्गदायको नाम ब्राह्मणो अहोसि. सो निप्फज्जमानेसु सस्सेसु खेत्तग्गं, रासग्गं, कोट्ठग्गं, कुम्भिअग्गं, भोजनग्गन्ति इमानि पञ्च अग्गानि देति. तत्थ पठमपक्कानियेव सालि-यव-गोधूम-सीसानि आहरापेत्वा यागुपायासपुथुकादीनि पटियादेत्वा ‘‘अग्गस्स दाता मेधावी, अग्गं सो अधिगच्छती’’ति एवंदिट्ठिको हुत्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दानं देति, इदमस्स खेत्तग्गदानं. निप्फन्नेसु पन सस्सेसु लायितेसु मद्दितेसु च वरधञ्ञानि गहेत्वा तथेव दानं देति, इदमस्स रासग्गदानं. पुन तेहि धञ्ञेहि कोट्ठागारानि पूरापेत्वा पठमकोट्ठागारविवरणे पठमनीहटानि धञ्ञानि गहेत्वा तथेव दानं देति, इदमस्स कोट्ठग्गदानं. यं यदेव पनस्स घरे रन्धेति, ततो अग्गं अनुप्पत्तपब्बजितानं अदत्वा अन्तमसो दारकानम्पि न किञ्चि देति, इदमस्स कुम्भिअग्गदानं. पुन अत्तनो भोजनकाले पठमूपनीतं भोजनं पुरेभत्तकाले सङ्घस्स, पच्छाभत्तकाले सम्पत्तयाचकानं, तदभावे अन्तमसो सुनखानम्पि अदत्वा न भुञ्जति, इदमस्स भोजनग्गदानं. एवं सो पञ्चग्गदायकोत्वेव अभिलक्खितो अहोसि.

अथेकदिवसं भगवा पच्चूससमये बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो तस्स ब्राह्मणस्स ब्राह्मणिया च सोतापत्तिमग्गउपनिस्सयं दिस्वा सरीरपटिजग्गनं कत्वा अतिप्पगेव गन्धकुटिं पाविसि. भिक्खू पिहितद्वारं गन्धकुटिं दिस्वा – ‘‘अज्ज भगवा एककोव गामं पविसितुकामो’’ति ञत्वा भिक्खाचारवेलाय गन्धकुटिं पदक्खिणं कत्वा पिण्डाय पविसिंसु. भगवापि ब्राह्मणस्स भोजनवेलायं निक्खमित्वा सावत्थिं पाविसि. मनुस्सा भगवन्तं दिस्वा एवं – ‘‘नूनज्ज कोचि सत्तो अनुग्गहेतब्बो अत्थि, तथा हि भगवा एककोव पविट्ठो’’ति ञत्वा न भगवन्तं उपसङ्कमिंसु निमन्तनत्थाय. भगवापि अनुपुब्बेन ब्राह्मणस्स घरद्वारं सम्पत्वा अट्ठासि. तेन च समयेन ब्राह्मणो भोजनं गहेत्वा निसिन्नो होति, ब्राह्मणी पनस्स बीजनिं गहेत्वा ठिता. सा भगवन्तं दिस्वा ‘‘सचायं ब्राह्मणो पस्सेय्य, पत्तं गहेत्वा सब्बं भोजनं ददेय्य, ततो मे पुन पचितब्बं भवेय्या’’ति चिन्तेत्वा अप्पसादञ्च मच्छेरञ्च उप्पादेत्वा यथा ब्राह्मणो भगवन्तं न पस्सति, एवं तालवण्टेन पटिच्छादेसि. भगवा तं ञत्वा सरीराभं मुञ्चि. तं ब्राह्मणो सुवण्णोभासं दिस्वा ‘‘किमेत’’न्ति उल्लोकेन्तो अद्दस भगवन्तं द्वारे ठितं. ब्राह्मणीपि ‘‘दिट्ठोनेन भगवा’’ति तावदेव तालवण्टं निक्खिपित्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दि, वन्दित्वा चस्सा उट्ठहन्तिया सप्पायं विदित्वा –

‘‘सब्बसो नामरूपस्मिं, यस्स नत्थि ममायितं;

असता च न सोचति, स वे भिक्खूति वुच्चती’’ति. (ध. प. ३६७) –

इमं गाथमभासि. सा गाथापरियोसानेयेव सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. ब्राह्मणोपि भगवन्तं अन्तोघरं पवेसेत्वा, वरासने निसीदापेत्वा, दक्खिणोदकं दत्वा, अत्तनो उपनीतभोजनं उपनामेसि – ‘‘तुम्हे, भन्ते, सदेवके लोके अग्गदक्खिणेय्या, साधु, मे तं भोजनं अत्तनो पत्ते पतिट्ठापेथा’’ति. भगवा तस्स अनुग्गहत्थं पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जि. कतभत्तकिच्चो च ब्राह्मणस्स सप्पायं विदित्वा इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – यं कुम्भितो पठममेव गहितत्ता अग्गतो, अद्धावसेसाय कुम्भिया आगन्त्वा ततो गहितत्ता मज्झतो, एकद्विकटच्छुमत्तावसेसाय कुम्भिया आगन्त्वा ततो गहितत्ता सेसतो वा पिण्डं लभेथ. परदत्तूपजीवीति पब्बजितो. सो हि उदकदन्तपोणं ठपेत्वा अवसेसं परेनेव दत्तं उपजीवति, तस्मा ‘‘परदत्तूपजीवी’’ति वुच्चति. नालं थुतुं नोपि निपच्चवादीति अग्गतो लद्धा अत्तानं वा दायकं वा थोमेतुम्पि नारहति पहीनानुनयत्ता. सेसतो लद्धा ‘‘किं एतं इमिना दिन्न’’न्तिआदिना नयेन दायकं निपातेत्वा अप्पियवचनानि वत्तापि न होति पहीनपटिघत्ता. तं वापि धीरा मुनि वेदयन्तीति तम्पि पहीनानुनयपटिघं धीराव मुनिं वेदयन्तीति ब्राह्मणस्स अरहत्तनिकूटेन गाथं देसेसि. गाथापरियोसाने ब्राह्मणो सोतापत्तिफले पतिट्ठहीति.

२२०. मुनिं चरन्तन्ति का उप्पत्ति? सावत्थियं किर अञ्ञतरो सेट्ठिपुत्तो उतुवसेन तीसु पासादेसु सब्बसम्पत्तीहि परिचारयमानो दहरोव पब्बजितुकामो हुत्वा, मातापितरो याचित्वा, खग्गविसाणसुत्ते ‘‘कामा हि चित्रा’’ति (सु. नि. ५०) इमिस्सा गाथाय अट्ठुप्पत्तियं वुत्तनयेनेव तिक्खत्तुं पब्बजित्वा च उप्पब्बजित्वा च चतुत्थवारे अरहत्तं पापुणि. तं पुब्बपरिचयेन भिक्खू भणन्ति – ‘‘समयो, आवुसो, उप्पब्बजितु’’न्ति. सो ‘‘अभब्बो दानाहं, आवुसो, विब्भमितु’’न्ति आह. तं सुत्वा भिक्खू भगवतो आरोचेसुं. भगवा ‘‘एवमेतं, भिक्खवे, अभब्बो सो दानि विब्भमितु’’न्ति तस्स खीणासवमुनिभावं आविकरोन्तो इमं गाथमाह.

तस्सत्थो – मोनेय्यधम्मसमन्नागमेन मुनिं, एकविहारिताय, पुब्बे वुत्तप्पकारासु वा चरियासु याय कायचि चरियाय चरन्तं, पुब्बे विय मेथुनधम्मे चित्तं अकत्वा अनुत्तराय विरतिया विरतं मेथुनस्मा. दुतियपादस्स सम्बन्धो – कीदिसं मुनिं चरन्तं विरतं मेथुनस्माति चे? यो योब्बने नोपनिबज्झते क्वचि, यो भद्रेपि योब्बने वत्तमाने क्वचि इत्थिरूपे यथा पुरे, एवं मेथुनरागेन न उपनिबज्झति. अथ वा क्वचि अत्तनो वा परस्स वा योब्बने ‘‘युवा तावम्हि, अयं वा युवाति पटिसेवामि ताव कामे’’ति एवं यो रागेन न उपनिबज्झतीति अयम्पेत्थ अत्थो. न केवलञ्च विरतं मेथुनस्मा, अपिच खो पन जातिमदादिभेदा मदा, कामगुणेसु सतिविप्पवाससङ्खाता पमादापि च विरतं, एवं मदप्पमादा विरतत्ता एव च विप्पमुत्तं सब्बकिलेसबन्धनेहि. यथा वा एको लोकिकायपि विरतिया विरतो होति, न एवं, किं पन विप्पमुत्तं विरतं, सब्बकिलेसबन्धनेहि विप्पमुत्तत्ता लोकुत्तरविरतिया विरतन्तिपि अत्थो. तं वापि धीरा मुनि वेदयन्तीति तम्पि धीरा एव मुनिं वेदयन्ति, तुम्हे पन नं न वेदयथ, तेन नं एवं भणथाति दस्सेति.

२२१. अञ्ञाय लोकन्ति का उप्पत्ति? भगवा कपिलवत्थुस्मिं विहरति. तेन समयेन नन्दस्स आभरणमङ्गलं, अभिसेकमङ्गलं, आवाहमङ्गलन्ति तीणि मङ्गलानि अकंसु. भगवापि तत्थ निमन्तितो पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं तत्थ गन्त्वा भुञ्जित्वा निक्खमन्तो नन्दस्स हत्थे पत्तं अदासि. तं निक्खमन्तं दिस्वा जनपदकल्याणी ‘‘तुवट्टं खो, अय्यपुत्त, आगच्छेय्यासी’’ति आह. सो भगवतो गारवेन ‘‘हन्द भगवा पत्त’’न्ति वत्तुं असक्कोन्तो विहारमेव गतो. भगवा गन्धकुटिपरिवेणे ठत्वा ‘‘आहर, नन्द, पत्त’’न्ति गहेत्वा ‘‘पब्बजिस्ससी’’ति आह. सो भगवतो गारवेन पटिक्खिपितुं असक्कोन्तो ‘‘पब्बजामि, भगवा’’ति आह. तं भगवा पब्बाजेसि. सो पन जनपदकल्याणिया वचनं पुनप्पुनं सरन्तो उक्कण्ठि. भिक्खू भगवतो आरोचेसुं. भगवा नन्दस्स अनभिरतिं विनोदेतुकामो ‘‘तावतिंसभवनं गतपुब्बोसि, नन्दा’’ति आह. नन्दो ‘‘नाहं, भन्ते, गतपुब्बो’’ति अवोच.

ततो नं भगवा अत्तनो आनुभावेन तावतिंसभवनं नेत्वा वेजयन्तपासादद्वारे अट्ठासि. भगवतो आगमनं विदित्वा सक्को अच्छरागणपरिवुतो पासादा ओरोहि. ता सब्बापि कस्सपस्स भगवतो सावकानं पादमक्खनतेलं दत्वा ककुटपादिनियो अहेसुं. अथ भगवा नन्दं आमन्तेसि – ‘‘पस्ससि नो, त्वं नन्द, इमानि पञ्च अच्छरासतानि ककुटपादानी’’ति सब्बं वित्थारेतब्बं. मातुगामस्स नाम निमित्तानुब्यञ्जनं गहेतब्बन्ति सकलेपि बुद्धवचने एतं नत्थि. अथ च पनेत्थ भगवा उपायकुसलताय आतुरस्स दोसे उग्गिलेत्वा नीहरितुकामो वेज्जो सुभोजनं विय नन्दस्स रागं उग्गिलेत्वा नीहरितुकामो निमित्तानुब्यञ्जनग्गहणं अनुञ्ञासि यथा तं अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथि. ततो भगवा अच्छराहेतु नन्दस्स ब्रह्मचरिये अभिरतिं दिस्वा भिक्खू आणापेसि – ‘‘भतकवादेन नन्दं चोदेथा’’ति. सो तेहि चोदियमानो लज्जितो योनिसो मनसि करोन्तो पटिपज्जित्वा न चिरस्सेव अरहत्तं सच्छाकासि. तस्स चङ्कमनकोटियं रुक्खे अधिवत्था देवता भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. भगवतोपि ञाणं उदपादि. भिक्खू अजानन्ता तथेवायस्मन्तं चोदेन्ति. भगवा ‘‘न, भिक्खवे, इदानि नन्दो एवं चोदेतब्बो’’ति तस्स खीणासवमुनिभावं दीपेन्तो तेसं भिक्खूनं धम्मदेसनत्थं इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – दुक्खसच्चववत्थानकरणेन खन्धादिलोकं अञ्ञाय जानित्वा ववत्थपेत्वा निरोधसच्चसच्छिकिरियाय परमत्थदस्सिं, समुदयप्पहानेन चतुब्बिधम्पि ओघं, पहीनसमुदयत्ता रूपमदादिवेगसहनेन चक्खादिआयतनसमुद्दञ्च अतितरिय अतितरित्वा अतिक्कमित्वा मग्गभावनाय, ‘‘तन्निद्देसा तादी’’ति इमाय तादिलक्खणप्पत्तिया तादिं. यो वायं कामरागादिकिलेसरासियेव अवहननट्ठेन ओघो, कुच्छितगतिपरियायेन समुद्दनट्ठेन समुद्दो, समुदयप्पहानेनेव तं ओघं समुद्दञ्च अतितरिय अतितिण्णोघत्ता इदानि तुम्हेहि एवं वुच्चमानेपि विकारमनापज्जनताय तादिम्पि एवम्पेत्थ अत्थो च अधिप्पायो च वेदितब्बो. तं छिन्नगन्थं असितं अनासवन्ति इदं पनस्स थुतिवचनमेव, इमाय चतुसच्चभावनाय चतुन्नं गन्थानं छिन्नत्ता छिन्नगन्थं, दिट्ठिया तण्हाय वा कत्थचि अनिस्सितत्ता असितं, चतुन्नं आसवानं अभावेन अनासवन्ति वुत्तं होति. तं वापि धीरा मुनि वेदयन्तीति तम्पि धीराव खीणासवमुनिं वेदयन्ति तुम्हे पन अवेदयमाना एवं भणथाति दस्सेति.

२२२. असमा उभोति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो भिक्खु कोसलरट्ठे पच्चन्तगामं निस्साय अरञ्ञे विहरति. तस्मिञ्च गामे मिगलुद्दको तस्स भिक्खुनो वसनोकासं गन्त्वा मिगे बन्धति. सो अरञ्ञं पविसन्तो थेरं गामं पिण्डाय पविसन्तम्पि पस्सति, अरञ्ञा आगच्छन्तो गामतो निक्खमन्तम्पि पस्सति. एवं अभिण्हदस्सनेन थेरे जातसिनेहो अहोसि. सो यदा बहुं मंसं लभति, तदा थेरस्सापि रसपिण्डपातं देति. मनुस्सा उज्झायन्ति – ‘‘अयं भिक्खु ‘अमुकस्मिं पदेसे मिगा तिट्ठन्ति, चरन्ति, पानीयं पिवन्ती’ति लुद्दकस्स आरोचेति. ततो लुद्दको मिगे मारेति, तेन उभो सङ्गम्म जीविकं कप्पेन्ती’’ति. अथ भगवा जनपदचारिकं चरमानो तं जनपदं अगमासि. भिक्खू गामं पिण्डाय पविसन्ता तं पवत्तिं सुत्वा भगवतो आरोचेसुं. भगवा लुद्दकेन सद्धिं समानजीविकाभावसाधकं तस्स भिक्खुनो खीणासवमुनिभावं दीपेन्तो तेसं भिक्खूनं धम्मदेसनत्थं इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – यो च, भिक्खवे, भिक्खु, यो च लुद्दको, एते असमा उभो. यं मनुस्सा भणन्ति ‘‘समानजीविका’’ति, तं मिच्छा. किं कारणा? दूरविहारवुत्तिनो, दूरे विहारो च वुत्ति च नेसन्ति दूरविहारवुत्तिनो. विहारोति वसनोकासो, सो च भिक्खुनो अरञ्ञे, लुद्दकस्स च गामे. वुत्तीति जीविका, सा च भिक्खुनो गामे सपदानभिक्खाचरिया, लुद्दकस्स च अरञ्ञे मिगसकुणमारणा. पुन चपरं गिही दारपोसी, सो लुद्दको तेन कम्मेन पुत्तदारं पोसेति. अममो च सुब्बतो, पुत्तदारेसु तण्हादिट्ठिममत्तविरहितो सुचिवतत्ता सुन्दरवतत्ता च सुब्बतो सो खीणासवभिक्खु. पुन चपरं परपाणरोधाय गिही असञ्ञतो, सो लुद्दको गिही परपाणरोधाय तेसं पाणानं जीवितिन्द्रियुपच्छेदाय कायवाचाचित्तेहि असंयतो. निच्चं मुनी रक्खति पाणिने यतो, इतरो पन खीणासवमुनि कायवाचाचित्तेहि निच्चं यतो संयतो पाणिनो रक्खति. एवं सन्ते ते कथं समानजीविका भविस्सन्तीति?

२२३. सिखी यथाति का उप्पत्ति? भगवति कपिलवत्थुस्मिं विहरन्ते साकियानं कथा उदपादि – ‘‘पठमकसोतापन्नो पच्छा सोतापत्तिं पत्तस्स धम्मेन वुड्ढतरो होति, तस्मा पच्छा सोतापन्नेन भिक्खुना पठमसोतापन्नस्स गिहिनो अभिवादनादीनि कत्तब्बानी’’ति तं कथं अञ्ञतरो पिण्डचारिको भिक्खु सुत्वा भगवतो आरोचेसि. भगवा ‘‘अञ्ञा एव हि अयं जाति, पूजनेय्यवत्थु लिङ्ग’’न्ति सन्धाय ‘‘अनागामीपि चे, भिक्खवे, गिही होति, तेन तदहुपब्बजितस्सापि सामणेरस्स अभिवादनादीनि कत्तब्बानेवा’’ति वत्वा पुन पच्छा सोतापन्नस्सापि भिक्खुनो पठमसोतापन्नगहट्ठतो अतिमहन्तं विसेसं दस्सेन्तो भिक्खूनं धम्मदेसनत्थं इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – य्वायं मत्थके जाताय सिखाय सब्भावेन सिखी, मणिदण्डसदिसाय गीवाय नीलगीवोति च मयूरविहङ्गमो वुच्चति. सो यथा हरितहंसतम्बहंसखीरहंसकाळहंसपाकहंससुवण्णहंसेसु य्वायं सुवण्णहंसो, तस्स हंसस्स जवेन सोळसिम्पि कलं न उपेति. सुवण्णहंसो हि मुहुत्तकेन योजनसहस्सम्पि गच्छति, योजनम्पि असमत्थो इतरो. दस्सनीयताय पन उभोपि दस्सनीया होन्ति, एवं गिही पठमसोतापन्नोपि किञ्चापि मग्गदस्सनेन दस्सनीयो होति. अथ खो सो पच्छा सोतापन्नस्सापि मग्गदस्सनेन तुल्यदस्सनीयभावस्सापि भिक्खुनो जवेन नानुकरोति. कतमेन जवेन? उपरिमग्गविपस्सनाञाणजवेन. गिहिनो हि तं ञाणं दन्धं होति पुत्तदारादिजटाय जटितत्ता, भिक्खुनो पन तिक्खं होति तस्सा जटाय विजटितत्ता. स्वायमत्थो भगवता ‘‘मुनिनो विवित्तस्स वनम्हि झायतो’’ति इमिना पादेन दीपितो. अयञ्हि सेक्खमुनि भिक्खु कायचित्तविवेकेन च विवित्तो होति, लक्खणारम्मणूपनिज्झानेन च निच्चं वनस्मिं झायति. कुतो गिहिनो एवरूपो विवेको च झानञ्चाति अयञ्हेत्थ अधिप्पायोति?

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय मुनिसुत्तवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो च पठमो वग्गो अत्थवण्णनानयतो, नामेन

उरगवग्गोति.