९. कूटविनिच्छयिकपेतवत्थुवण्णना
माली किरिटी कायूरीति इदं सत्थरि वेळुवने विहरन्ते कूटविनिच्छयिकपेतं आरब्भ वुत्तं. तदा बिम्बिसारो राजा मासस्स छसु दिवसेसु उपोसथं उपवसति, तं अनुवत्तन्ता बहू मनुस्सा उपोसथं उपवसन्ति. राजा अत्तनो सन्तिकं आगतागते मनुस्से पुच्छति – ‘‘किं तुम्हेहि उपोसथो उपवुत्थो, उदाहु न उपवुत्थो’’ति? तत्रेको अधिकरणे नियुत्तकपुरिसो पिसुणवाचो नेकतिको लञ्जगाहको ‘‘न उपवुत्थोम्ही’’ति वत्तुं असहन्तो ‘‘उपवुत्थोम्हि, देवा’’ति आह. अथ नं राजसमीपतो निक्खन्तं सहायो आह – ‘‘किं, सम्म, अज्ज तया उपवुत्थो’’ति? ‘‘भयेनाहं, सम्म, रञ्ञो सम्मुखा एवं अवोचं, नाहं उपोसथिको’’ति.
अथ नं सहायो आह – ‘‘यदि एवं उपड्ढुपोसथोपि ताव ते अज्ज होतु, उपोसथङ्गानि समादियाही’’ति. सो तस्स वचनं ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा गेहं गन्त्वा अभुत्वाव मुखं विक्खालेत्वा उपोसथं अधिट्ठाय रत्तियं वासूपगतो रित्तासयसम्भूतेन बलववातहेतुकेन सूलेन उपच्छिन्नायुसङ्खारो चुतिअनन्तरं पब्बतकुच्छियं वेमानिकपेतो हुत्वा निब्बत्ति. सो हि एकरत्तिं उपोसथरक्खणमत्तेन विमानं पटिलभि दसकञ्ञासहस्सपरिवारं महतिञ्च दिब्बसम्पत्तिं. कूटविनिच्छयिकताय पन पेसुणिकताय च अत्तनो पिट्ठिमंसानि सयमेव ओक्कन्तित्वा खादति. तं आयस्मा नारदो गिज्जकूटतो ओतरन्तो दिस्वा –
४९९. ‘‘माली किरिटी कायूरी, गत्ता ते चन्दनुस्सदा;
पसन्नमुखवण्णोसि, सूरियवण्णोव सोभसि.
५००. ‘‘अमानुसा पारिसज्जा, ये तेमे परिचारका;
दस कञ्ञासहस्सानि, या तेमा परिचारिका;
ता कम्बुकायूरधरा, कञ्चनावेळभूसिता.
५०१. ‘‘महानुभावोसि तुवं, लोमहंसनरूपवा;
पिट्ठिमंसानि अत्तनो, सामं उक्कच्च खादसि.
५०२. ‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं;
किस्सकम्मविपाकेन, पिट्ठिमंसानि अत्तनो;
सामं उक्कच्च खादसीति.
५०३. ‘‘अत्तनोहं अनत्थाय, जीवलोके अचारिसं;
पेसुञ्ञमुसावादेन, निकतिवञ्चनाय च.
५०४. ‘‘तत्थाहं परिसं गन्त्वा, सच्चकाले उपट्ठिते;
अत्थं धम्मं निराकत्वा, अधम्ममनुवत्तिसं.
५०५. ‘‘एवं सो खादतत्तानं, यो होति पिट्ठिमंसिको;
यथाहं अज्ज खादामि, पिट्ठिमंसानि अत्तनो.
५०६. ‘‘तयिदं तया नारद सामं दिट्ठं, अनुकम्पका ये कुसला वदेय्युं;
मा पेसुणं मा च मुसा अभाणि, मा खोसि पिट्ठिमंसिको तुव’’न्ति. –
थेरो चतूहि गाथाहि पुच्छि, सोपि तस्स चतूहि गाथाहि एतमत्थं विस्सज्जेसि.
४९९. तत्थ मालीति मालधारी, दिब्बपुप्फेहि पटिमण्डितोति अधिप्पायो. किरिटीति वेठितसीसो. कायूरीति केयूरवा, बाहालङ्कारपटिमण्डितोति अत्थो. गत्ताति सरीरावयवा. चन्दनुस्सदाति चन्दनसारानुलित्ता. सूरियवण्णोव सोभसीति बालसूरियसदिसवण्णो एव हुत्वा विरोचसि. ‘‘अरणवण्णी पभाससी’’तिपि पाळि, अरणन्ति अरणियेहि देवेहि सदिसवण्णो अरियावकासोति अत्थो.
५००. पारिसज्जाति परिसपरियापन्ना, उपट्ठाकाति अत्थो. तुवन्ति त्वं. लोमहंसनरूपवाति पस्सन्तानं लोमहंसजननरूपयुत्तो. महानुभावतासमङ्गिताय हेतं वुत्तं. उक्कच्चाति उक्कन्तित्वा, छिन्दित्वाति अत्थो.
५०३. अचारिसन्ति अचरिं पटिपज्जिं. पेसुञ्ञमुसावादेनाति पेसुञ्ञेन चेव मुसावादेन च. निकतिवञ्चनाय चाति निकतिया वञ्चनाय च पतिरूपदस्सनेन परेसं विकारेन वञ्चनाय च.
५०४. सच्चकालेति सच्चं वत्तुं युत्तकाले. अत्थन्ति दिट्ठधम्मिकादिभेदं हितं. धम्मन्ति कारणं ञायं. निराकत्वाति छड्डेत्वा पहाय. सोति यो पेसुञ्ञादिं आचरति, सो सत्तो. सेसं सब्बं हेट्ठा वुत्तनयमेव.
कूटविनिच्छयिकपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.