४. भुसपेतवत्थुवण्णना

भुसानि एको सालिं पुनापरोति इदं सत्थरि सावत्थियं विहरन्ते चत्तारो पेते आरब्भ वुत्तं. सावत्थिया किर अविदूरे अञ्ञतरस्मिं गामके एको कूटवाणिजो कूटमानादीहि जीविकं कप्पेसि. सो सालिपलापे गहेत्वा तम्बमत्तिकाय परिभावेत्वा गरुतरे कत्वा रत्तसालिहि सद्धिं मिस्सेत्वा विक्किणि. तस्स पुत्तो ‘‘घरं आगतानं मम मित्तसुहज्जानं सम्मानं न करोती’’ति कुपितो युगचम्मं गहेत्वा मातुसीसे पहारमदासि. तस्स सुणिसा सब्बेसं अत्थाय ठपितमंसं चोरिकाय खादित्वा पुन तेहि अनुयुञ्जियमाना ‘‘सचे मया तं मंसं खादितं, भवे भवे अत्तनो पिट्ठिमंसं कन्तित्वा खादेय्य’’न्ति सपथमकासि. भरिया पनस्स किञ्चिदेव उपकरणं याचन्तानं ‘‘नत्थी’’ति वत्वा तेहि निप्पीळियमाना ‘‘सचे सन्तं नत्थीति वदामि, जातजातट्ठाने गूथभक्खा भवेय्य’’न्ति मुसावादेन सपथमकासि.

ते चत्तारोपि जना अपरेन समयेन कालं कत्वा विञ्झाटवियं पेता हुत्वा निब्बत्तिंसु. तत्थ कूटवाणिजो कम्मफलेन पज्जलन्तं भुसं उभोहि हत्थेहि गहेत्वा अत्तनो मत्थके आकिरित्वा महादुक्खं अनुभवति, तस्स पुत्तो अयोमयेहि मुग्गरेहि सयमेव अत्तनो सीसं भिन्दित्वा अनप्पकं दुक्खं पच्चनुभोति. तस्स सुणिसा कम्मफलेन सुनिसितेहि अतिविय विपुलायतेहि नखेहि अत्तनो पिट्ठिमंसानि कन्तित्वा खादन्ती अपरिमितं दुक्खं अनुभवति, तस्स भरियाय सुगन्धं सुविसुद्धं अपगतकाळकं सालिभत्तं उपनीतमत्तमेव नानाविधकिमिकुलाकुलं परमदुग्गन्धजेगुच्छं गूथं सम्पज्जति, तं सा उभोहि हत्थेहि परिग्गहेत्वा भुञ्जन्ती महादुक्खं पटिसंवेदेति.

एवं तेसु चतूसु जनेसु पेतेसु निब्बत्तित्वा महादुक्खं अनुभवन्तेसु आयस्मा महामोग्गलानो पब्बतचारिकं चरन्तो एकदिवसं तं ठानं गतो. ते पेते दिस्वा –

४४७. ‘‘भुसानि एको सालिं पुनापरो, अयञ्च नारी सकमंसलोहितं;

तुवञ्च गूथं असुचिं अकन्तं, परिभुञ्जसि किस्स अयं विपाको’’ति. –

इमाय गाथाय तेहि कतकम्मं पुच्छि. तत्थ भुसानीति पलापानि. एकोति एकको. सालिन्ति सालिनो. सामिअत्थे हेतं उपयोगवचनं, सालिनो पलापानि पज्जलन्तानि अत्तनो सीसे अवकिरतीति अधिप्पायो. पुनापरोति पुन अपरो. यो हि सो मातुसीसं पहरि, सो अयोमुग्गरेहि अत्तनो सीसं पहरित्वा सीसभेदं पापुणाति, तं सन्धाय वदति. सकमंसलोहितन्ति अत्तनो पिट्ठिमंसं लोहितञ्च परिभुञ्जतीति योजना. अकन्तन्ति अमनापं जेगुच्छं. किस्स अयं विपाकोति कतमस्स पापकम्मस्स इदं फलं, यं इदानि तुम्हेहि पच्चनुभवीयतीति अत्थो.

एवं थेरेन तेहि कतकम्मे पुच्छिते कूटवाणिजस्स भरिया सब्बेहि तेहि कतकम्मं आचिक्खन्ती –

४४८. ‘‘अयं पुरे मातरं हिंसति, अयं पन कूटवाणिजो;

अयं मंसानि खादित्वा, मुसावादेन वञ्चेति.

४४९. ‘‘अहं मनुस्सेसु मनुस्सभूता, अगारिनी सब्बकुलस्स इस्सरा;

सन्तेसु परिगुहामि, मा च किञ्चि इतो अदं.

४५०. ‘‘मुसावादेन छादेमि, नत्थि एतं मम गेहे;

सचे सन्तं निगुहामि, गूथो मे होतु भोजनं.

४५१. ‘‘तस्स कम्मस्स विपाकेन, मुसावादस्स चूभयं;

सुगन्धं सालिनो भत्तं, गूथं मे परिवत्तति.

४५२. ‘‘अवञ्झानि च कम्मानि, न हि कम्मं विनस्सति;

दुग्गन्धं किमिनं मीळ्हं, भुञ्जामि च पिवामि चा’’ति. – गाथा अभासि;

४४८. तत्थ अयन्ति पुत्तं दस्सेन्ति वदति. हिंसतीति थामेन परिबाधेति, मुग्गरेन पहरतीति अत्थो. कूटवाणिजोति खलवाणिजो, वञ्चनाय वणिज्जकारकोति अत्थो. मंसानि खादित्वाति परेहि साधारणमंसं खादित्वा ‘‘न खादामी’’ति मुसावादेन ते वञ्चेति.

४४९-५०. अगारिनीति गेहसामिनी. सन्तेसूति विज्जमानेस्वेव परेहि याचितउपकरणेसु. परिगुहामीति पटिच्छादेसिं. कालविपल्लासेन हेतं वुत्तं. मा च किञ्चि इतो अदन्ति इतो मम सन्तकतो किञ्चिमत्तम्पि अत्थिकस्स परस्स न अदासिं. छादेमिति ‘‘नत्थि एतं मम गेहे’’ति मुसावादेन छादेसिं.

४५१-२. गूथं मे परिवत्ततीति सुगन्धं सालिभत्तं मय्हं कम्मवसेन गूथभावेन परिवत्तति परिणमति. अवञ्झानीति अमोघानि अनिप्फलानि. न हि कम्मं विनस्सतीति यथूपचितं कम्मं फलं अदत्वा न हि विनस्सति. किमिनन्ति किमिवन्तं सञ्जातकिमिकुलं. मीळ्हन्ति गूथं. सेसं हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानमेव.

एवं थेरो तस्सा पेतिया वचनं सुत्वा तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि. भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि. सा देसना महाजनस्स सात्थिका अहोसीति.

भुसपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.