२. साणवासित्थेरपेतवत्थुवण्णना

कुण्डिनागरियो थेरोति इदं सत्थरि वेळुवने विहरन्ते आयस्मतो साणवासित्थेरस्स ञातिपेते आरब्भ वुत्तं. अतीते किर बाराणसियं कितवस्स नाम रञ्ञो पुत्तो उय्यानकीळं कीळित्वा निवत्तन्तो सुनेत्तं नाम पच्चेकबुद्धं पिण्डाय चरित्वा नगरतो निक्खमन्तं दिस्वा इस्सरियमदमत्तो हुत्वा ‘‘कथञ्हि नाम मय्हं अञ्जलिं अकत्वा अयं मुण्डको गच्छती’’ति पदुट्ठचित्तो हत्थिक्खन्धतो ओतरित्वा ‘‘कच्चि ते पिण्डपातो लद्धो’’ति आलपन्तो हत्थतो पत्तं गहेत्वा पथवियं पातेत्वा भिन्दि. अथ नं सब्बत्थ तादिभावप्पत्तिया निब्बिकारं करुणाविप्फारसोमनस्सनिपातपसन्नचित्तमेव ओलोकेन्तं अट्ठानाघातेन दूसितचित्तो ‘‘किं मं कितवस्स रञ्ञो पुत्तं न जानासि, त्वं ओलोकयन्तो मय्हं किं करिस्ससी’’ति वत्वा अवहसन्तो पक्कामि. पक्कन्तमत्तस्सेव चस्स नरकग्गिदाहपटिभागो बलवसरीरदाहो उप्पज्जि. सो तेन महासन्तापेनाभिभूतकायो अतिबाळ्हं दुक्खवेदनाभितुन्नो कालं कत्वा अवीचीमहानिरये निब्बत्ति.

सो तत्थ दक्खिणपस्सेन वामपस्सेन उत्तानो अवकुज्जोति बहूहि पकारेहि परिवत्तित्वा चतुरासीति वस्ससहस्सानि पच्चित्वा ततो चुतो पेतेसु अपिरिमितकालं खुप्पिपासादिदुक्खं अनुभवित्वा ततो चुतो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कुण्डिनगरस्स समीपे केवट्टगामे निब्बत्ति. तस्स जातिस्सरञाणं उप्पज्जि, तेन सो पुब्बे अत्तना अनुभूतपुब्बं दुक्खं अनुस्सरन्तो वयप्पत्तोपि पापभयेन ञातकेहिपि सद्धिं मच्छबन्धनत्थं न गच्छति. तेसु गच्छन्तेसु मच्छे घातेतुं अनिच्छन्तो निलीयति, गतो च जालं भिन्दति, जीवन्ते वा मच्छे गहेत्वा उदके विस्सज्जेति, तस्स तं किरियं अरोचन्ता ञातका गेहतो तं नीहरिंसु. एको पनस्स भाता सिनेहबद्धहदयो अहोसि.

तेन च समयेन आयस्मा आनन्दो कुण्डिनगरं उपनिस्साय साणपब्बते विहरति. अथ सो केवट्टपुत्तो ञातकेहि परिच्चत्तो हुत्वा इतो चितो च परिब्भमन्तो तं पदेसं पत्तो भोजनवेलाय थेरस्स सन्तिकं उपसङ्कमि. थेरो तं पुच्छित्वा भोजनेन अत्थिकभावं ञत्वा तस्स भत्तं दत्वा कतभत्तकिच्चो सब्बं तं पवत्तिं ञत्वा धम्मकथाय पसन्नमानसं ञत्वा ‘‘पब्बजिस्ससि, आवुसो’’ति? ‘‘आम, भन्ते, पब्बजिस्सामी’’ति. थेरो तं पब्बाजेत्वा तेन सद्धिं भगवतो सन्तिकं अगमासि. अथ नं सत्था आह – ‘‘आनन्द, इमं सामणेरं अनुकम्पेय्यासी’’ति. सो च अकतकुसलत्ता अप्पलाभो अहोसि. अथ नं सत्था अनुग्गण्हन्तो भिक्खूनं परिभोगत्थाय पानीयघटानं परिपूरणे नियोजेसि. तं दिस्वा उपासका तस्स बहूनि निच्चभत्तानि पट्ठपेसुं.

सो अपरेन समयेन लद्धूपसम्पदो अरहत्तं पत्वा थेरो हुत्वा द्वादसहि भिक्खूहि सद्धिं साणपब्बते वसि. तस्स पन ञातका पञ्चसतमत्ता अनुपचितकुसलकम्मा उपचितमच्छेरादिपापधम्मा कालं कत्वा पेतेसु निब्बत्तिंसु. तस्स पन मातापितरो ‘‘एस अम्हेहि पुब्बे गेहतो निक्कड्ढितो’’ति सारज्जमाना तं अनुपसङ्कमित्वा तस्मिं बद्धसिनेहं भातिकं पेसेसुं. सो थेरस्स गामं पिण्डाय पविट्ठसमये दक्खिणजाणुमण्डलं पथवियं पतिट्ठापेत्वा कतञ्जली अत्तानं दस्सेत्वा ‘‘माता पिता च ते, भन्ते’’तिआदिगाथा अवोच. कुण्डिनागरियो थेरोतिआदयो पन आदितो पञ्च गाथा तासं सम्बन्धदस्सनत्थं धम्मसङ्गाहकेहि ठपिता.

४०८. ‘‘कुण्डिनागरियो थेरो, साणवासिनिवासिको;

पोट्ठपादोति नामेन, समणो भावितिन्द्रियो.

४०९. ‘‘तस्स माता पिता भाता, दुग्गता यमलोकिका;

पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता.

४१०. ‘‘ते दुग्गता सूचिकट्टा, किलन्ता नग्गिनो किसा;

उत्तसन्ता महत्तासा, न दस्सेन्ति कुरूरिनो.

४११. ‘‘तस्स भाता वितरित्वा, नग्गो एकपथेकको;

चतुकुण्डिको भवित्वान, थेरस्स दस्सयीतुमं.

४१२. ‘‘थेरो चामनसिकत्वा, तुण्हीभूतो अतिक्कमि;

सो च विञ्ञापयी थेरं, ‘भाता पेतगतो अहं’.

४१३. ‘‘माता पिता च ते भन्ते, दुग्गता यमलोकिका;

पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गता.

४१४. ‘‘तेन दुग्गता सूचिकट्टा, किलन्ता नग्गिनो किसा;

उत्तसन्ता महत्तासा, न दस्सेन्ति कुरूरिनो.

४१५. ‘‘अनुकम्पस्सु कारुणिको, दत्वा अन्वादिसाहि नो;

तव दिन्नेन दानेन, यापेस्सन्ति कुरूरिनो’’ति.

४०८-९. तत्थ कुण्डिनागरियो थेरोति एवंनामके नगरे जातसंवड्ढत्थेरो, ‘‘कुण्डिकनगरो थेरो’’तिपि पाठो, सो एवत्थो. साणवासिनिवासिकोति साणपब्बतवासी. पोट्ठपादोति नामेनाति नामेन पोट्ठपादो नाम. समणोति समितपापो. भावितिन्द्रियोति अरियमग्गभावनाय भावितसद्धादिइन्द्रियो, अरहाति अत्थो. तस्साति तस्स साणवासित्थेरस्स. दुग्गताति दुग्गतिगता.

४१०. सूचिकट्टाति पूतिना लूखगत्ता अट्टका, सूचिकाति लद्धनामाय खुप्पिपासाय अट्टा पीळिता. ‘‘सूचिकण्ठा’’ति केचि पठन्ति, सूचिछिद्दसदिसमुखद्वाराति अत्थो. किलन्ताति किलन्तकायचित्ता. नग्गिनोति नग्गरूपा निच्चोळा. किसाति अट्ठित्तचमत्तसरीरताय किसदेहा. उत्तसन्ताति ‘‘अयं समणो अम्हाकं पुत्तो’’ति ओत्तप्पेन उत्रासं आपज्जन्ता. महत्तासाति अत्तना पुब्बे कतकम्मं पटिच्च सञ्जातमहाभया. न दस्सेन्तीति अत्तानं न दस्सेन्ति, सम्मुखीभावं न गच्छन्ति. कुरूरिनोति दारुणकम्मन्ता.

४११. तस्स भाताति साणवासित्थेरस्स भाता. वितरित्वाति वितिण्णो हुत्वा, ओत्तप्पसन्तासभयाति अत्थो. वितुरित्वाति वा पाठो, तुरितो हुत्वा, तरमानरूपो हुत्वाति वुत्तं होति. एकपथेति एकपदिकमग्गे. एककोति एकिको अदुतियो. चतुकुण्डिको भवित्वानाति चतूहि अङ्गेहि कुण्डेति अत्तभावं पवत्तेतीति चतुकुण्डिको, द्वीहि जाणूहि द्वीहि हत्थेहि गच्छन्तो तिट्ठन्तो च, एवंभूतो हुत्वाति अत्थो. सो हि एवं पुरतो कोपीनपटिच्छादना होतीति तथा अकासि. थेरस्स दस्सयीतुमन्ति थेरस्स अत्तानं उद्दिसयि दस्सेसि.

४१२. अमनसिकत्वाति ‘‘अयं नाम एसो’’ति एवं मनसि अकरित्वा अनावज्जेत्वा. सो चाति सो पेतो. भाता पेतगतो अहन्ति ‘‘अहं अतीतत्तभावे भाता, इदानि पेतभूतो इधागतो’’ति वत्वा विञ्ञापयि थेरन्ति योजना.

४१३-५. यथा पन विञ्ञापयि, तं दस्सेतुं ‘‘माता पिता चा’’तिआदिना तिस्सो गाथा वुत्ता. तत्थ माता पिता च तेति तव माता च पिता च. अनुकम्पस्सूति अनुग्गण्ह अनुदयं करोहि. अन्वादिसाहीति आदिस. नोति अम्हाकं. तव दिन्नेनाति तया दिन्नेन.

तं सुत्वा थेरो यथा पटिपज्जि, तं दस्सेतुं –

४१६. ‘‘थेरो चरित्वा पिण्डाय, भिक्खू अञ्ञे च द्वादस;

एकज्झं सन्निपतिंसु, भत्तविस्सग्गकारणा.

४१७. ‘‘थेरो सब्बेव ते आह, यथालद्धं ददाथ मे;

सङ्घभत्तं करिस्सामि, अनुकम्पाय ञातिनं.

४१८. ‘‘निय्यादयिंसु थेरस्स, थेरो सङ्घं निमन्तयि;

दत्वा अन्वादिसि थेरो, मातु पितु च भातुनो;

‘इदं मे ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’.

४१९. ‘‘समनन्तरानुद्दिट्ठे, भोजनं उदपज्जथ;

सुचिं पणीतं सम्पन्नं, अनेकरसब्यञ्जनं.

४२०. ‘‘ततो उद्दस्सयी भाता, वण्णवा बलवा सुखी;

पहूतं भोजनं भन्ते, पस्स नग्गाम्हसे मयं;

तथा भन्ते परक्कम, यथा वत्थं लभामसे.

४२१. ‘‘थेरो सङ्कारकूटम्हा, उच्चिनित्वान नन्तके;

पिलोतिकं पटं कत्वा, सङ्घे चातुद्दिसे अदा.

४२२. ‘‘दत्वा अन्वादिसी थेरो, मातु पितु च भातुनो;

‘इदं मे ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’.

४२३. ‘‘समनन्तरानुद्दिट्ठे, वत्थानि उदपज्जिसुं;

ततो सुवत्थवसनो, थेरस्स दस्सयीतुमं.

४२४. ‘‘यावता नन्दराजस्स, विजितस्मिं पटिच्छदा;

ततो बहुतरा भन्ते, वत्थानच्छादनानि नो.

४२५. ‘‘कोसेय्यकम्बलीयानि, खोमकप्पासिकानि च;

विपुला च महग्घा च, तेपाकासेवलम्बरे.

४२६. ‘‘ते मयं परिदहाम, यं यञ्हि मनसो पियं;

तथा भन्ते परक्कम, यथा गेहं लभामसे.

४२७. ‘‘थेरो पण्णकुटिं कत्वा, सङ्घे चातुद्दिसे अदा;

दत्वा च अन्वादिसी थेरो, मातु पितु च भातुनो;

‘इदं मे ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’.

४२८. ‘‘समनन्तरानुद्दिट्ठे, घरानि उदपज्जिसुं;

कूटागारनिवेसना, विभत्ता भागसो मिता.

४२९. ‘‘न मनुस्सेसु ईदिसा, यादिसा नो घरा इध;

अपि दिब्बेसु यादिसा, तादिसा नो घरा इध.

४३०. ‘‘दद्दल्लमाना आभेन्ति, समन्ता चतुरो दिसा;

तथा भन्ते परक्कम, यथा पानीयं लभामसे.

४३१. ‘‘थेरो करणं पूरेत्वा, सङ्घे चातुद्दिसे अदा;

दत्वा अन्वादिसी थेरो, मातु पितु च भातुनो;

‘इदं मे ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’.

४३२. ‘‘समनन्तरानुद्दिट्ठे, पानीयं उदपज्जथ;

गम्भीरा चतुरस्सा च, पोक्खरञ्ञो सुनिम्मिता.

४३३. ‘‘सीतोदिका सुप्पतित्था, सीता अप्पटिगन्धिया;

पदुमुप्पलसञ्छन्ना, वारिकिञ्जक्खपूरिता.

४३४. ‘‘तत्थ न्हत्वा पिवित्वा च, थेरस्स पटिदस्सयुं;

पहूतं पानीयं भन्ते, पादा दुक्खा फलन्ति नो.

४३५. ‘‘आहिण्डमाना खञ्जाम, सक्खरे कुसकण्टके;

तथा भन्ते परक्कम, यथा यानं लभामसे.

४३६. ‘‘थेरो सिपाटिकं लद्धा, सङ्घे चातुद्दिसे अदा;

दत्वा अन्वादिसी थेरो, मातु पितु च भातुनो;

‘इदं मे ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’.

४३७. ‘‘समनन्तरानुद्दिट्ठे, पेता रथेन मागमुं;

अनुकम्पितम्ह भदन्ते, भत्तेनच्छादनेन च.

४३८. ‘‘घरेन पानीयदानेन, यानदानेन चूभयं;

मुनिं कारुणिकं लोके, भन्ते वन्दितुमागता’’ति. – गाथायो आहंसु;

४१६-७. तत्थ थेरो चरित्वा पिण्डायाति थेरो पिण्डापातचारिकाय चरित्वा. भिक्खू अञ्ञे च द्वादसाति थेरेन सह वसन्ता अञ्ञे च द्वादस भिक्खू एकज्झं एकतो सन्निपतिंसु. कस्माति चे? भत्तविस्सग्गकारणाति भत्तकिच्चकारणा भुञ्जननिमित्तं. तेति ते भिक्खू. यथालद्धन्ति यं यं लद्धं. ददाथाति देथ.

४१८. निय्यादयिंसूति अदंसु. सङ्घं निमन्तयीति ते एव द्वादस भिक्खू सङ्घुद्देसवसेन तं भत्तं दातुं निमन्तेसि. अन्वादिसीति आदिसि. तत्थ येसं अन्वादिसि, ते दस्सेतुं ‘‘मातु पितु च भातुनो, इदं मे ञातीनं होतु, सुखिता होन्तु ञातयो’’ति वुत्तं.

४१९. समनन्तरानुद्दिट्ठेति उद्दिट्ठसमनन्तरमेव. भोजनं उदपज्जथाति तेसं पेतानं भोजनं उप्पज्जि. कीदिसन्ति आह ‘‘सुचि’’न्तिआदि. तत्थ अनेकरसब्यञ्जनन्ति नानारसेहि ब्यञ्जनेहि युत्तं, अथ वा अनेकरसं अनेकब्यञ्जनञ्च. ततोति भोजनलाभतो पच्छा.

४२०. उद्दस्सयी भाताति भातिकभूतो पेतो थेरस्स अत्तानं दस्सेसि. वण्णवा बलवा सुखीति तेन भोजनलाभेन तावदेव रूपसम्पन्नो बलसम्पन्नो सुखितोव हुत्वा. पहूतं भोजनं, भन्तेति, भन्ते, तव दानानुभावेन पहूतं अनप्पकं भोजनं अम्हेहि लद्धं. पस्स नग्गाम्हसेति ओलोकेहि, नग्गिका पन अम्ह, तस्मा तथा, भन्ते, परक्कम पयोगं करोहि. यथा वत्थं लभामसेति येन पकारेन यादिसेन पयोगेन सब्बेव मयं वत्थानि लभेय्याम, तथा वायमथाति अत्थो.

४२१. सङ्कारकूटम्हाति तत्थ तत्थ सङ्कारट्ठानतो. उच्चिनित्वानाति गवेसनवसेन गहेत्वा. नन्तकेति छिन्नपरियन्ते छड्डितदुस्सखण्डे. ते पन यस्मा खण्डभूता पिलोतिका नाम होन्ति, ताहि च थेरो चीवरं कत्वा सङ्घस्स अदासि, तस्मा आह ‘‘पिलोतिकं पटं कत्वा, सङ्घे चातुद्दिसे अदा’’ति. तत्थ सङ्घे चातुद्दिसे अदाति चतूहिपि दिसाहि आगतभिक्खुसङ्घस्स अदासि. सम्पदानत्थे हि इदं भुम्मवचनं.

४२३-४. सुवत्थवसनोति सुन्दरवत्थवसनो. थेरस्स दस्सयीतुमन्ति थेरस्स अत्तानं दस्सयि दस्सेसि, पाकटो अहोसि. पटिच्छादयति एत्थाति पटिच्छदा.

४२८-९. कूटागारनिवेसनाति कूटागारभूता तदञ्ञनिवेसनसङ्खाता च घरा. लिङ्गविपल्लासवसेन हेतं वुत्तं. विभत्ताति समचतुरस्सआयतवट्टसण्ठानादिवसेन विभत्ता. भागसो मिताति भागेन परिच्छिन्ना. नोति अम्हाकं. इधाति इमस्मिं पेतलोके. अपि दिब्बेसूति अपीति निपातमत्तं, देवलोकेसूति अत्थो.

४३१. करणन्ति धमकरणं. पूरेत्वाति उदकस्स पूरेत्वा. वारिकिञ्जक्खपूरिताति तत्थ तत्थ वारिमत्थके पदुमुप्पलादीनं केसरभारेहि सञ्छादितवसेन पूरिता. फलन्तीति पुप्फन्ति, पण्हिकपरियन्तादीसु विदालेन्तीति अत्थो.

४३५-६. आहिण्डमानाति विचरमाना. खञ्जामाति खञ्जनवसेन गच्छाम. सक्खरे कुसकण्टकेति सक्खरवति कुसकण्टकवति च भूमिभागे, सक्खरे कुसकण्टके च अक्कमन्ताति अत्थो. यानन्ति रथवय्हादिकं यंकिञ्चि यानं. सिपाटिकन्ति एकपटलउपाहनं.

४३७-८. रथेन मागमुन्ति मकारो पदसन्धिकरो, रथेन आगमंसु. उभयन्ति उभयेन दानेन, यानदानेन चेव भत्तादिचतुपच्चयदानेन च. पानीयदानेन हेत्थ भेसज्जदानम्पि सङ्गहितं. सेसं हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानमेवाति.

थेरो तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि. भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा ‘‘यथा इमे एतरहि, एवं त्वम्पि इतो अनन्तरातीते अत्तभावे पेतो हुत्वा महादुक्खं अनुभवी’’ति वत्वा थेरेन याचितो सुत्तपेतवत्थुं कथेत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेसि. तं सुत्वा महाजनो सञ्जातसंवेगो दानसीलादिपुञ्ञकम्मनिरतो अहोसीति.

साणवासित्थेरपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.