१९. सट्ठिनिपातो
[५२९] १. सोणकजातकवण्णना
कस्स सुत्वा सतं दम्मीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो नेक्खम्मपारमिं आरब्भ कथेसि. तदा हि भगवा धम्मसभायं नेक्खम्मपारमिं वण्णयन्तानं भिक्खूनं मज्झे निसीदित्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि तथागतो महाभिनिक्खमनं निक्खन्तोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते राजगहे मगधराजा नाम रज्जं कारेसि. बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं निब्बत्ति, नामग्गहणदिवसे चस्स ‘‘अरिन्दमकुमारो’’ति नामं करिंसु. तस्स जातदिवसेयेव पुरोहितस्सपि पुत्तो जायि, ‘‘सोणककुमारो’’तिस्स नामं करिंसु. ते उभोपि एकतोव वड्ढित्वा वयप्पत्ता उत्तमरूपधरा रूपेन निब्बिसेसा हुत्वा तक्कसिलं गन्त्वा उग्गहितसिप्पा ततो निक्खमित्वा ‘‘सब्बसमयसिप्पञ्च देसचारित्तञ्च जानिस्सामा’’ति अनुपुब्बेन चारिकं चरन्ता बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे नगरं पविसिंसु. तं दिवसञ्च एकच्चे मनुस्सा ‘‘ब्राह्मणवाचनकं करिस्सामा’’ति पायासं पटियादेत्वा आसनानि पञ्ञापेत्वा आगच्छन्ते ते कुमारे दिस्वा घरं पवेसेत्वा पञ्ञत्तासने निसीदापेसुं. तत्थ बोधिसत्तस्स पञ्ञत्तासने सुद्धवत्थं अत्थतं अहोसि, सोणकस्स रत्तकम्बलं. सो तं निमित्तं दिस्वाव ‘‘अज्ज मे पियसहायो अरिन्दमकुमारो बाराणसिराजा भविस्सति, मय्हं पन सेनापतिट्ठानं दस्सती’’ति अञ्ञासि. ते उभोपि कतभत्तकिच्चा उय्यानमेव अगमंसु.
तदा बाराणसिरञ्ञो कालकतस्स सत्तमो दिवसो होति, अपुत्तकं राजकुलं. अमच्चादयो पातोव ससीसं न्हाता सन्निपतित्वा ‘‘रज्जारहस्स सन्तिकं गमिस्सती’’ति फुस्सरथं योजेत्वा विस्सज्जेसुं. सो नगरा निक्खमित्वा अनुपुब्बेन राजुय्यानं गन्त्वा उय्यानद्वारे निवत्तित्वा आरोहणसज्जो हुत्वा अट्ठासि. बोधिसत्तो मङ्गलसिलापट्टेससीसं पारुपित्वा निपज्जि, सोणककुमारो तस्स सन्तिके निसीदि. सो तूरियसद्दं सुत्वा ‘‘अरिन्दमस्स फुस्सरथो आगच्छति, अज्जेस राजा हुत्वा मम सेनापतिट्ठानं दस्सति, न खो पन मय्हं इस्सरियेनत्थो, एतस्मिं गते निक्खमित्वा पब्बजिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा एकमन्ते पटिच्छन्ने अट्ठासि. पुरोहितो उय्यानं पविसित्वा महासत्तं निपन्नकं दिस्वा तूरियानि पग्गण्हापेसि. महासत्तो पबुज्झित्वा परिवत्तित्वा थोकं निपज्जित्वा उट्ठाय सिलापट्टे पल्लङ्केन निसीदि. अथ नं पुरोहितो अञ्जलिं पग्गण्हित्वा आह – ‘‘रज्जं ते, देव, पापुणाती’’ति. ‘‘किं अपुत्तकं राजकुल’’न्ति? ‘‘एवं, देवा’’ति. ‘‘तेन हि साधू’’ति. अथ नं ते तत्थेव अभिसिञ्चित्वा रथं आरोपेत्वा महन्तेन परिवारेन नगरं पवेसेसुं. सो नगरं पदक्खिणं कत्वा पासादं अभिरूहि. सो यसमहन्तताय सोणककुमारं न सरि.
सोपि तस्मिं नगरं पविट्ठे पच्छा आगन्त्वा सिलापट्टे निसीदि. अथस्स पुरतो बन्धना पवुत्तं सालरुक्खतो पण्डुपलासं पति. सो तं दिस्वाव ‘‘यथेवेतं, तथा ममपि सरीरं जरं पत्वा पतिस्सती’’ति अनिच्चादिवसेन विपस्सनं पट्ठपेत्वा पच्चेकबोधिं पापुणि. तंखणञ्ञेवस्स गिहिलिङ्गं अन्तरधायि, पब्बजितलिङ्गं पातुरहोसि. सो ‘‘नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति उदानं उदानेन्तो नन्दमूलकपब्भारं अगमासि. महासत्तोपि चत्तालीसमत्तानं संवच्छरानं अच्चयेन सरित्वा ‘‘कहं नु खो मे सहायो सोणको’’ति सोणकं पुनप्पुनं सरन्तोपि ‘‘मया सुतो वा दिट्ठो वा’’ति वत्तारं अलभित्वा अलङ्कतमहातले राजपल्लङ्के निसिन्नो गन्धब्बनाटकनच्चगीतादीहि परिवुतो सम्पत्तिमनुभवन्तो ‘‘यो मे कस्सचि सन्तिके सुत्वा ‘असुकट्ठाने नाम सोणको वसती’ति आचिक्खिस्सति, तस्स सतं दस्सामि, यो मे सामं दिस्वा आरोचेस्सति, तस्स सहस्स’’न्ति एकं उदानं अभिसङ्खरित्वा गीतवसेन उदानेन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘कस्स सुत्वा सतं दम्मि, सहस्सं दिट्ठ सोणकं;
को मे सोणकमक्खाति, सहायं पंसुकीळित’’न्ति.
अथस्स मुखतो लुञ्चन्ती विय गहेत्वा एका नाटकीत्थी तं गायि. अथञ्ञा अथञ्ञाति ‘‘अम्हाकं रञ्ञो पियगीत’’न्ति सब्बा ओरोधा गायिंसु. अनुक्कमेन नगरवासिनोपि जानपदापि तमेव गीतं गायिंसु. राजापि पुनप्पुनं तमेव गीतं गायति. पण्णासमत्तानं संवच्छरानं अच्चयेन पनस्स बहू पुत्तधीतरो अहेसुं, जेट्ठपुत्तो दीघावुकुमारो नाम अहोसि. तदा सोणकपच्चेकबुद्धो ‘‘अरिन्दमराजा मं दट्ठुकामो, अहं तत्थ गन्त्वा कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे चानिसंसं कथेत्वा पब्बज्जनाकारं करोमी’’ति चिन्तेत्वा इद्धिया आकासेनागन्त्वा उय्याने निसीदि. तदा एको सत्तवस्सिको पञ्चचूळककुमारको मातरा पहितो गन्त्वा उय्यानवने दारूनि उद्धरन्तो पुनप्पुनं तमेव गीतं गायि. अथ नं सो पक्कोसित्वा ‘‘कुमारक, त्वं अञ्ञं अगायित्वा एकमेव गीतं गायसि, किं अञ्ञं न जानासी’’ति पुच्छि. ‘‘जानामि, भन्ते, अम्हाकं पन रञ्ञो इदमेव पियं, तेन नं पुन्नप्पुनं गायामी’’ति. ‘‘एतस्स पन ते गीतस्स पटिगीतं गायन्तो कोचि दिट्ठपुब्बो’’ति. ‘‘न दिट्ठपुब्बो, भन्ते’’ति. ‘‘अहं तं सिक्खापेस्सामि, सक्खिस्ससि रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा पटिगीतं गायितु’’न्ति. ‘‘आम, भन्ते’’ति. अथस्स सो पटिगीतं आचिक्खन्तो ‘‘मय्हं सुत्वा’’तिआदिमाह. उग्गण्हापेत्वा च पन तं उय्योजेसि – ‘‘गच्छ, कुमारक, इमं पटिगीतं रञ्ञा सद्धिं गायाहि, राजा ते महन्तं इस्सरियं दस्सति, किं ते दारूहि, वेगेन याही’’ति.
सो ‘‘साधू’’ति तं पटिगीतं उग्गण्हित्वा वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, यावाहं राजानं आनेमि, ताव इधेव होथा’’ति वत्वा वेगेन मातु सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘अम्म, खिप्पं मं न्हापेत्वा अलङ्करोथ, अज्ज तं दलिद्दभावतो मोचेस्सामी’’ति वत्वा न्हातमण्डितो राजद्वारं गन्त्वा ‘‘अय्य दोवारिक, ‘एको दारको तुम्हेहि सद्धिं पटिगीतं गायिस्सामीति आगन्त्वा द्वारे ठितो’ति रञ्ञो अरोचेही’’ति आह. सो वेगेन गन्त्वा रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘आगच्छतू’’ति पक्कोसापेत्वा, ‘‘तात, त्वं मया सद्धिं पटिगीतं गायिस्ससी’’ति आह. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘तेन हि गायस्सू’’ति. ‘‘देव, इमस्मिं ठाने न गायामि, नगरे पन भेरिं चरापेत्वा महाजनं सन्निपातापेथ, महाजनमज्झे गायिस्सामी’’ति. राजा तथा कारेत्वा अलङ्कतमण्डपे पल्लङ्कमज्झे निसीदित्वा तस्सानुरूपं आसनं दापेत्वा ‘‘इदानि तव गीतं गायस्सू’’ति आह. ‘‘देव, तुम्हे ताव गायथ, अथाहं पटिगीतं गायिस्सामी’’ति. ततो राजा पठमं गायन्तो गाथमाह –
१. ‘‘कस्स सुत्वा सतं दम्मि, सहस्सं दिट्ठ सोणकं;
सो मे सोणकमक्खाति, सहायं पंसुकीळित’’न्ति.
तत्थ सुत्वाति ‘‘असुकट्ठाने नाम ते पियसहायो सोणको वसती’’ति तस्स वसनट्ठानं सुत्वा आरोचेन्तस्स कस्स सतं दम्मि. दिट्ठाति ‘‘असुकट्ठाने नाम मया दिट्ठो’’ति दिस्वा आरोचेन्तस्स कस्स सहस्सं दम्मीति.
एवं रञ्ञा पठमं उदानगाथाय गीताय पञ्चचूळकदारकेन पटिगीतभावं पकासेन्तो सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा दीयड्ढगाथा अभासि –
२. ‘‘अथब्रवी माणवको, दहरो पञ्चचूळको;
मय्हं सुत्वा सतं देहि, सहस्सं दिट्ठ सोणकं;
अहं ते सोणकक्खिस्सं, सहायं पंसुकीळित’’न्ति.
तेन वुत्तगाथाय पन अयमत्थो – महाराज, यं त्वं ‘‘सुत्वा आरोचेन्तस्स सतं दम्मी’’ति वदसि, तम्पि ममेव देहि, यं ‘‘दिस्वा आरोचेन्तस्स सहस्सं दम्मी’’ति वदसि, तम्पि मय्हमेव देहि, अहं ते पियसहायं इदानेव पच्चक्खतोव ‘‘अयं सोणको’’ति आचिक्खिस्सन्ति.
इतो परं सुविञ्ञेय्या सम्बुद्धगाथा पाळिनयेनेव वेदितब्बा –
३. ‘‘कतमस्मिं सो जनपदे, रट्ठेसु निगमेसु च;
कत्थ सोणकमद्दक्खि, तं मे अक्खाहि पुच्छितो.
४. ‘‘तवेव देव विजिते, तवेवुय्यानभूमियं;
उजुवंसा महासाला, नीलोभासा मनोरमा.
५. ‘‘तिट्ठन्ति मेघसमाना, रम्मा अञ्ञोञ्ञनिस्सिता;
तेसं मूलम्हि सोणको, झायती अनुपादनो;
उपादानेसु लोकेसु, डय्हमानेसु निब्बुतो.
६. ‘‘ततो च राजा पायासि, सेनाय चतुरङ्गिया;
कारापेत्वा समं मग्गं, अगमा येन सोणको.
७. ‘‘उय्यानभूमिं गन्त्वान, विचरन्तो ब्रहावने;
आसीनं सोणकं दक्खि, डय्हमानेसु निब्बुत’’न्ति.
तत्थ उजुवंसाति उजुक्खन्धा. महासालाति महारुक्खा. मेघसमानाति नीलमेघसदिसा. रम्माति रमणीया. अञ्ञोञ्ञनिस्सिताति साखाहि साखं, मूलेन मूलं संसिब्बित्वा ठिता. तेसन्ति तेसं एवरूपानं तव उय्यानवने सालानं हेट्ठा. झायतीति लक्खणूपनिज्झानआरम्मणूपनिज्झानसङ्खातेहि झानेहि झायति. अनुपादनोति कामुपादानादिविरहितो. डय्हमानेसूति एकादसहि अग्गीहि डय्हमानेसु सत्तेसु. निब्बुतोति ते अग्गी निब्बापेत्वा सीतलेन हदयेन झायमानो तव उय्याने मङ्गलसालरुक्खमूले सिलापट्टे निसिन्नो एस ते सहायो कञ्चनपटिमा विय सोभमानो पटिमानेतीति. ततो चाति, भिक्खवे, ततो सो अरिन्दमो राजा तस्स वचनं सुत्वाव ‘‘सोणकपच्चेकबुद्धं पस्सिस्सामी’’ति चतुरङ्गिनिया सेनाय पायासि निक्खमि. विचरन्तोति उजुकमेव अगन्त्वा तस्मिं महन्ते वनसण्डे विचरन्तो तस्स सन्तिकं गन्त्वा तं आसीनं अद्दक्खि.
सो तं अवन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा अत्तनो किलेसाभिरतत्ता तं ‘‘कपणो’’ति मञ्ञमानो इमं गाथमाह –
८. ‘‘कपणो वतयं भिक्खु, मुण्डो सङ्घाटिपारुतो;
अमातिको अपितिको, रुक्खमूलस्मि झायती’’ति.
तत्थ झायतीति निम्मातिको निप्पितिको कारुञ्ञप्पत्तो झायति.
९. ‘‘इमं वाक्यं निसामेत्वा, सोणको एतदब्रवि;
न राज कपणो होति, धम्मं कायेन फस्सयं.
१०. ‘‘यो च धम्मं निरंकत्वा, अधम्ममनुवत्तति;
स राज कपणो होति, पापो पापपरायणो’’ति.
तत्थ इमन्ति तस्स किलेसाभिरतस्स पब्बज्जं अरोचेन्तस्स इमं पब्बज्जागरहवचनं सुत्वा. एतदब्रवीति पब्बज्जाय गुणं पकासेन्तो एतं अब्रवि. फस्सयन्ति फस्सयन्तो येन अरियमग्गधम्मो नामकायेन फस्सितो, सो कपणो नाम न होतीति दस्सेन्तो एवमाह. निरंकत्वाति अत्तभावतो नीहरित्वा. पापो पापपरायणोति सयं पापानं करणेन पापो, अञ्ञेसम्पि करोन्तानं पतिट्ठाभावेन पापपरायणोति.
एवं सो बोधिसत्तं गरहि. सो अत्तनो गरहितभावं अजानन्तो विय हुत्वा नामगोत्तं कथेत्वा तेन सद्धिं पटिसन्थारं करोन्तो गाथमाह –
११. ‘‘अरिन्दमोति मे नामं, कासिराजाति मं विदू;
कच्चि भोतो सुखस्सेय्या, इध पत्तस्स सोणका’’ति.
तत्थ कच्चीति अम्हाकं ताव न किञ्चि अफासुकं, भोतो पन कच्चि इध पत्तस्स इमस्मिं उय्याने वसतो सुखविहारोति पुच्छति.
अथ नं पच्चेकबुद्धो, ‘‘महाराज, न केवलं इध, अञ्ञत्रापि वसन्तस्स मे असुखं नाम नत्थी’’ति वत्वा तस्स समणभद्रगाथायो नाम आरभि –
१२. ‘‘सदापि भद्रमधनस्स, अनागारस्स भिक्खुनो;
न तेसं कोट्ठे ओपेन्ति, न कुम्भिं न कळोपियं;
परनिट्ठितमेसाना, तेन यापेन्ति सुब्बता.
१३. ‘‘दुतियम्पि भद्रमधनस्स, अनागारस्स भिक्खुनो;
अनवज्जपिण्डो भोत्तब्बो, न च कोचूपरोधति.
१४. ‘‘ततियम्पि भद्रमधनस्स, अनागारस्स भिक्खुनो;
निब्बुतो पिण्डो भोत्तब्बो, न च कोचूपरोधति.
१५. ‘‘चतुत्थम्पि भद्रमधनस्स, अनागारस्स भिक्खुनो;
मुत्तस्स रट्ठे चरतो, सङ्गो यस्स न विज्जति.
१६. ‘‘पञ्चमम्पि भद्रमधनस्स, अनागारस्स भिक्खुनो;
नगरम्हि डय्हमानम्हि, नास्स किञ्चि अडय्हथ.
१७. ‘‘छट्ठम्पि भद्रमधनस्स, अनागारस्स भिक्खुनो;
रट्ठे विलुम्पमानम्हि, नास्स किञ्चि अहीरथ.
१८. ‘‘सत्तमम्पि भद्रमधनस्स, अनागारस्स भिक्खुनो;
चोरेहि रक्खितं मग्गं, ये चञ्ञे परिपन्थिका;
पत्तचीवरमादाय, सोत्थिं गच्छति सुब्बतो.
१९. ‘‘अट्ठमम्पि भद्रमधनस्स, अनागारस्स भिक्खुनो;
यं यं दिसं पक्कमति, अनपेक्खोव गच्छती’’ति.
तत्थ अनागारस्साति, महाराज, घरावासं पहाय अनागारियभावं पत्तस्स अधनस्स अकिञ्चनस्स भिक्खुनो सब्बकालं भद्रमेव. न तेसन्ति, महाराज, तेसं अधनानं भिक्खूनं न कोट्ठागारे धनधञ्ञानि ओपेन्ति, न कुम्भियं, न पच्छियं, ते पन सुब्बता परनिट्ठितं परेसं घरे पक्कं आहारं सङ्घाटिं पारुपित्वा कपालमादाय घरपटिपाटिया एसाना परियेसन्ता तेन ततो लद्धेन पिण्डेन तं आहारं नवन्नं पाटिकुल्यानं वसेन पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जित्वा जीवितवुत्तिं यापेन्ति.
अनवज्जपिण्डो भोत्तब्बोति वेज्जकम्मादिकाय अनेसनाय वा कुहना लपना नेमित्तिकता निप्पेसिकता लाभेन लाभं निजिगीसनताति एवरूपेन मिच्छाजीवेन वा उप्पादिता चत्तारो पच्चया, धम्मेन उप्पादितापि अपच्चवेक्खित्वा परिभुत्ता सावज्जपिण्डो नाम. अनेसनं पन पहाय मिच्छाजीवं वज्जेत्वा धम्मेन समेन उप्पादिता ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवामी’’ति वुत्तनयेनेव पच्चवेक्खित्वा परिभुत्ता अनवज्जपिण्डो नाम. येन एवरूपो अनवज्जपिण्डो भोत्तब्बो परिभुञ्जितब्बो, यञ्च एवरूपं अनवज्जं पिण्डं भुञ्जमानानं पच्चये निस्साय कोचि अप्पमत्तकोपि किलेसो न उपरोधति न पीळेति, तस्स दुतियम्पि भद्रं अधनस्स अनागारस्स भिक्खुनो.
निब्बुतोति पुथुज्जनभिक्खुनो धम्मेन उप्पन्नपिण्डोपि पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जियमानो निब्बुतपिण्डो नाम, एकन्ततो पन खीणासवस्स पिण्डोव निब्बुतपिण्डो नाम. किंकारणा? सो हि थेय्यपरिभोगो, इणपरिभोगो, दायज्जपरिभोगो, सामिपरिभोगोति इमेसु चतूसु परिभोगेसु सामिपरिभोगवसेन तं भुञ्जति, तण्हादासब्यं अतीतो सामी हुत्वा परिभुञ्जति, न तं तप्पच्चया कोचि अप्पमत्तकोपि किलेसो उपरोधति.
मुत्तस्स रट्ठे चरतोति उपट्ठाककुलादीसु अलग्गमानसस्स छिन्नवलाहकस्स विय राहुमुखा पमुत्तस्स विमलचन्दमण्डलस्स विय च यस्स गामनिगमादीसु चरन्तस्स रागसङ्गादीसु एकोपि सङ्गो नत्थि. एकच्चो हि कुलेहि संसट्ठो विहरति सहसोकी सहनन्दी, एकच्चो मातापितूसुपि अलग्गमानसो विचरति कोरुनगरगामवासी दहरो विय, एवरूपस्स पुथुज्जनस्सपि भद्रमेव.
नास्स किञ्चीति यो हि बहुपरिक्खारो होति, सो ‘‘मा मे चोरा परिक्खारे हरिंसू’’ति अतिरेकानि च चीवरादीनि अन्तोनगरे उपट्ठाककुले निक्खिपति, अथ नगरम्हि डय्हमाने ‘‘असुककुले नाम अग्गि उट्ठितो’’ति सुत्वा सोचति किलमति, एवरूपस्स भद्रं नाम नत्थि. यो पन, महाराज, सकुणवत्तं पूरेति, कायपटिबद्धपरिक्खारोव होति, तस्स तादिसस्स न किञ्चि अडय्हथ, तेनस्स पञ्चमम्पि भद्रमेव.
विलुम्पमानम्हीति विलुप्पमानम्हि, अयमेव वा पाठो. अहीरथाति यथा पब्बतगहनादीहि निक्खमित्वा रट्ठं विलुम्पमानेसु चोरेसु बहुपरिक्खारस्स अन्तोगामे ठपितं विलुम्पति हरति, तथा यस्स अधनस्स कायपटिबद्धपरिक्खारस्स न किञ्चि अहीरथ तस्स छट्ठम्पि भद्रमेव.
ये चञ्ञे परिपन्थिकाति ये च अञ्ञेपि तेसु तेसु ठानेसु सुङ्कगहणत्थाय ठपिता परिपन्थिका, तेहि च रक्खितं. पत्तचीवरन्ति चोरानं अनुपकारं सुङ्किकानं असुङ्कारहं मत्तिकापत्तञ्चेव कतदळ्हीकम्मपरिभण्डं पंसुकूलचीवरञ्च अप्पग्घानि कायबन्धनपरिस्सावनसूचिवासिपत्तत्थविकानि चाति सब्बेपि अट्ठ परिक्खारे कायपटिबद्धे कत्वा मग्गप्पटिपन्नो केनचि अविहेठियमानो सोत्थिं गच्छति. सुब्बतोति लोभनीयानि हि चीवरादीनि दिस्वा चोरा हरन्ति, सुङ्किकापि ‘‘किं नु खो एतस्स हत्थे’’ति पत्तत्थविकादीनि सोधेन्ति, सुब्बतो पन सल्लहुकवुत्ति तेसं पस्सन्तानञ्ञेव सोत्थिं गच्छति, तेनस्स सत्तमम्पि भद्रमेव.
अनपेक्खोव गच्छतीति कायपटिबद्धतो अतिरेकस्स विहारे पटिसामितस्स कस्सचि परिक्खारस्स अभावा वसनट्ठानं निवत्तित्वापि न ओलोकेति. यं यं दिसं गन्तुकामो होति, तं तं गच्छन्तो अनपेक्खोव गच्छति अनुराधपुरा निक्खमित्वा थूपारामे पब्बजितानं द्विन्नं कुलपुत्तानं वुड्ढतरो विय.
इति सोणकपच्चेकबुद्धो अट्ठ समणभद्रकानि कथेसि. ततो उत्तरिं पन सतम्पि सहस्सम्पि अपरिमाणानि समणभद्रकानि एस कथेतुं समत्थोयेव. राजा पन कामाभिरतत्ता तस्स कथं पच्छिन्दित्वा ‘‘मय्हं समणभद्रकेहि अत्थो नत्थी’’ति अत्तनो कामाधिमुत्ततं पकासेन्तो आह –
२०. ‘‘बहूनि समणभद्रानि, ये त्वं भिक्खु पसंससि;
अहञ्च गिद्धो कामेसु, कथं काहामि सोणक.
२१. ‘‘पिया मे मानुसा कामा, अथो दिब्यापि मे पिया;
अथ केन नु वण्णेन, उभो लोके लभामसे’’ति.
तत्थ वण्णेनाति कारणेन.
अथ नं पच्चेकबुद्धो आह –
२२. ‘‘कामे गिद्धा कामरता, कामेसु अधिमुच्चिता;
नरा पापानि कत्वान, उपपज्जन्ति दुग्गतिं.
२३. ‘‘ये च कामे पहन्त्वान, निक्खन्ता अकुतोभया;
एकोदिभावाधिगता, न ते गच्छन्ति दुग्गतिं.
२४. ‘‘उपमं ते करिस्सामि, तं सुणोहि अरिन्दम;
उपमाय मिधेकच्चे, अत्थं जानन्ति पण्डिता.
२५. ‘‘गङ्गाय कुणपं दिस्वा, वुय्हमानं महण्णवे;
वायसो समचिन्तेसि, अप्पपञ्ञो अचेतसो.
२६. ‘‘यानञ्च वतिदं लद्धं, भक्खो चायं अनप्पको;
तत्थ रत्तिं तत्थ दिवा, तत्थेव निरतो मनो.
२७. ‘‘खादं नागस्स मंसानि, पिवं भागीरथोदकं;
सम्पस्सं वनचेत्यानि, न पलेत्थ विहङ्गमो.
२८. ‘‘तञ्च ओतरणी गङ्गा, पमत्तं कुणपे रतं;
समुद्दं अज्झगाहासि, अगती यत्थ पक्खिनं.
२९. ‘‘सो च भक्खपरिक्खीणो, उदपत्वा विहङ्गमो;
न पच्छतो न पुरतो, नुत्तरं नोपि दक्खिणं.
३०. ‘‘दीपं सो नज्झगागञ्छि, अगती यत्थ पक्खिनं;
सो च तत्थेव पापत्थ, यथा दुब्बलको तथा.
३१. ‘‘तञ्च सामुद्दिका मच्छा, कुम्भीला मकरा सुसू;
पसय्हकारा खादिंसु, फन्दमानं विपक्खकं.
३२. ‘‘एवमेव तुवं राज, ये चञ्ञे कामभोगिनो;
गिद्धा चे न वमिस्सन्ति, काकपञ्ञाव ते विदू.
३३. ‘‘एसा ते उपमा राज, अत्थसन्दस्सनी कता;
त्वञ्च पञ्ञायसे तेन, यदि काहसि वा न वा’’ति.
तत्थ पापानीति, महाराज, त्वं कामगिद्धो, नरा च कामे निस्साय कायदुच्चरितादीनि पापानि कत्वा यत्थ सुपिनन्तेपि दिब्बा च मानुसिका च कामा न लब्भन्ति, तं दुग्गतिं उपपज्जन्तीति अत्थो. पहन्त्वानाति खेळपिण्डं विय पहाय. अकुतोभयाति रागादीसु कुतोचि अनागतभया. एकोदिभावाधिगताति एकोदिभावं एकविहारिकतं अधिगता. न तेति ते एवरूपा पब्बजिता दुग्गतिं न गच्छन्ति.
उपमं तेति, महाराज, दिब्बमानुसके कामे पत्थेन्तस्स हत्थिकुणपे पटिबद्धकाकसदिसस्स तव एकं उपमं करिस्सामि, तं सुणोहीति अत्थो. कुणपन्ति हत्थिकळेवरं. महण्णवेति गम्भीरपुथुले उदके. एको किर महावारणो गङ्गातीरे चरन्तो गङ्गायं पतित्वा उत्तरितुं असक्केन्तो तत्थेव मतो गङ्गाय वुय्हि, तं सन्धायेतं वुत्तं. वायसोति आकासेन गच्छन्तो एको काको. यानञ्च वतिदन्ति सो एवं चिन्तेत्वा तत्थ निलीयित्वा ‘‘इदं मया हत्थियानं लद्धं, एत्थ निलीनो सुखं चरिस्सामि, अयमेव च मे अनप्पको भक्खो भविस्सति, इदानि मया अञ्ञत्थ गन्तुं न वट्टती’’ति सन्निट्ठानमकासि. तत्थ रत्तिन्ति तत्थ रत्तिञ्च दिवा च तत्थेव मनो अभिरतो अहोसि. न पलेत्थाति न उप्पतित्वा पक्कामि.
ओतरणीति समुद्दाभिमुखी ओतरमाना. ‘‘ओहारिणी’’तिपि पाठो, सा समुद्दाभिमुखी अवहारिणीति अत्थो. अगती यत्थाति समुद्दमज्झं सन्धायाह. भक्खपरिक्खीणोति परिक्खीणभक्खो. उदपत्वाति खीणे चम्मे च मंसे च अट्ठिसङ्घातो ऊमिवेगेन भिन्नो उदके निमुज्जि. अथ सो काको उदके पतिट्ठातुं असक्कोन्तो उप्पति, एवं उप्पतित्वाति अत्थो. अगती यत्थ पक्खिनन्ति यस्मिं समुद्दमज्झे पक्खीनं अगति, तत्थ सो एवं उप्पतितो पच्छिमं दिसं गन्त्वा तत्थ पतिट्ठं अलभित्वा पुरत्थिमं, ततो उत्तरं, ततो दक्खिणन्ति चतस्सोपि दिसा गन्त्वा अत्तनो पतिट्ठानं न अज्झगा नागञ्छीति अत्थो. अथ वा वायसो एवं उप्पतित्वा पच्छिमादीसु एकेकं दिसं आगञ्छि, दीपं पन नज्झागमाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. पापत्थाति पपतितो. यथा दुब्बलकोति यथा दुब्बलको पतेय्य, तथेव पतितो. सुसूति सुसुनामका चण्डमच्छा. पसय्हकाराति अनिच्छमानकंयेव बलक्कारेन. विपक्खकन्ति विद्धस्तपक्खकं.
गिद्धा चे न वमिस्सन्तीति यदि गिद्धा हुत्वा कामे न वमिस्सन्ति, न छड्डेस्सन्ति. काकपञ्ञाव तेति काकस्स समानपञ्ञा इति ते बुद्धादयो पण्डिता विदू विदन्ति, जानन्तीति अत्थो. अत्थसन्दस्सनीति अत्थप्पकासिका. त्वञ्च पञ्ञायसेति त्वञ्च पञ्ञायिस्ससि. इदं वुत्तं होति – महाराज, मया हितकामेन तव ओवादो दिन्नो, तं पन त्वं यदि काहसि, देवलोके निब्बत्तिस्ससि, यदि न काहसि, कामपङ्के निमुग्गो जीवितपरियोसाने निरये निब्बत्तिस्ससीति एवं त्वमेव तेन कारणेन वा अकारणेन वा सग्गे वा निरये वा पञ्ञायिस्ससि. अहं पन सब्बभवेहि मुत्तो अप्पटिसन्धिकोति.
इमं पन ओवादं देन्तेन पच्चेकबुद्धेन नदी दस्सिता, ताय वुय्हमानं हत्थिकुणपं दस्सितं, कुणपखादको काको दस्सितो, तस्स कुणपं खादित्वा पानीयपिवनकालो दस्सितो, रमणीयवनसण्डदस्सनकालो दस्सितो, कुणपस्स नदिया वुय्हमानस्स समुद्दपवेसो दस्सितो, समुद्दमज्झे काकस्स हत्थिकुणपे पतिट्ठं अलभित्वा विनासं पत्तकालो दस्सितो. तत्थ नदी विय अनमतग्गो संसारो दट्ठब्बो, नदिया वुय्हमानं हत्थिकुणपं विय संसारे पञ्च कामगुणा, काको विय बालपुथुज्जनो, काकस्स कुणपं खादित्वा पानीयपिवनकालो विय पुथुज्जनस्स कामगुणे परिभुञ्जित्वा सोमनस्सिककालो, काकस्स कुणपे लग्गस्सेव रमणीयवनसण्डदस्सनं विय पुथुज्जनस्स कामगुणेसु लग्गस्सेव सवनवसेन अट्ठतिंसारम्मणदस्सनं, कुणपे समुद्दं पविट्ठे काकस्स पतिट्ठं लभितुं असक्कोन्तस्स विनासं पत्तकालो विय बालपुथुज्जनस्स कामगुणगिद्धस्स पापपरायणस्स कुसलधम्मे पतिट्ठं लभितुं असक्कोन्तस्स महानिरये महाविनासपत्ति दट्ठब्बाति.
एवमस्स सो इमाय उपमाय ओवादं दत्वा इदानि तमेव ओवादं थिरं कत्वा पतिट्ठपेतुं गाथमाह –
३४. ‘‘एकवाचम्पि द्विवाचं, भणेय्य अनुकम्पको;
ततुत्तरिं न भासेय्य, दासोवय्यस्स सन्तिके’’ति.
तत्थ न भासेय्याति वचनं अग्गण्हन्तस्स हि ततो उत्तरिं भासमानो सामिकस्स सन्तिके दासो विय होति. दासो हि सामिके कथं गण्हन्तेपि अग्गण्हन्तेपि कथेतियेव. तेन वुत्तं ‘‘ततुत्तरिं न भासेय्या’’ति.
३५. ‘‘इदं वत्वान पक्कामि, सोणको अमितबुद्धिमा;
वेहासे अन्तलिक्खस्मिं, अनुसासित्वान खत्तिय’’न्ति. –
अयं अभिसम्बुद्धगाथा.
तत्थ इदं वत्वानाति, भिक्खवे, सो पच्चेकबुद्धो अमिताय लोकुत्तरबुद्धिया अमितबुद्धिमा इदं वत्वा इद्धिया उप्पतित्वा ‘‘सचे पब्बजिस्ससि, तवेव, नो चे पब्बजिस्ससि, तवेव, दिन्नो ते मया ओवादो, अप्पमत्तो होही’’ति एवं अनुसासित्वान खत्तियं पक्कामि.
बोधिसत्तोपि तं आकासेन गच्छन्तं याव दस्सनपथा ओलोकेन्तो ठत्वा तस्मिं चक्खुपथे अतिक्कन्ते संवेगं पटिलभित्वा चिन्तेसि – ‘‘अयं ब्राह्मणो हीनजच्चो समानो असम्भिन्ने खत्तियवंसे जातस्स मम मत्थके अत्तनो पादरजं ओकिरन्तो आकासं उप्पतित्वा गतो, मयापि अज्जेव निक्खमित्वा पब्बजितुं वट्टती’’ति. सो रज्जं निय्यादेत्वा पब्बजितुकामो गाथाद्वयमाह –
३६. ‘‘को नुमे राजकत्तारो, सुद्दा वेय्यत्तमागता;
रज्जं निय्यादयिस्सामि, नाहं रज्जेन मत्थिको.
३७. ‘‘अज्जेव पब्बजिस्सामि, को जञ्ञा मरणं सुवे;
माहं काकोव दुम्मेधो, कामानं वसमन्वग’’न्ति.
तत्थ को नुमेति कुहिं नु इमे. राजकत्तारोति ये राजारहं अभिसिञ्चित्वा राजानं करोन्ति. सुद्दा वेय्यत्तमागताति सुद्दा च ये च अञ्ञे ब्यत्तभावं आगता मुखमङ्गलिका. रज्जेन मत्थिकोति रज्जेन अत्थिको. को जञ्ञा मरणं सुवेति मरणं अज्ज वा सुवे वाति इदं को जानितुं समत्थो.
एवं रज्जं निय्यादेन्तस्स सुत्वा अमच्चा आहंसु –
३८. ‘‘अत्थि ते दहरो पुत्तो, दीघावु रट्ठवड्ढनो;
तं रज्जे अभिसिञ्चस्सु, सो नो राजा भविस्सती’’ति.
ततो परं रञ्ञा वुत्तगाथमादिं कत्वा उदानसम्बन्धगाथा पाळिनयेनेव वेदितब्बा –
३९. ‘‘खिप्पं कुमारमानेथ, दीघावुं रट्ठवड्ढनं;
तं रज्जे अभिसिञ्चिस्सं, सो वो राजा भविस्सति.
४०. ‘‘ततो कुमारमानेसुं, दीघावुं रट्ठवड्ढनं;
तं दिस्वा आलपी राजा, एकपुत्तं मनोरमं.
४१. ‘‘सट्ठि गामसहस्सानि, परिपुण्णानि सब्बसो;
ते पुत्त पटिपज्जसु, रज्जं निय्यादयामि ते.
४२. ‘‘अज्जेव पब्बजिस्सामि, को जञ्ञा मरणं सुवे;
माहं काको व दुम्मेधो, कामानं वसमन्वगं.
४३. ‘‘सट्ठि नागसहस्सानि, सब्बालङ्कारभूसिता;
सुवण्णकच्छा मातङ्गा, हेमकप्पनवाससा.
४४. ‘‘आरूळ्हा गामणीयेभि, तोमरङ्कुसपाणिभि;
ते पुत्त पटिपज्जस्सु, रज्जं निय्यादयामि ते.
४५. ‘‘अज्जेव पब्बजिस्सामि, को जञ्ञा मरणं सुवे;
माहं काकोव दुम्मेधो, कामानं वसमन्वगं.
४६. ‘‘सट्ठि अस्ससहस्सानि, सब्बालङ्कारभूसिता;
आजानीयाव जातिया, सिन्धवा सीघवाहिनो.
४७. ‘‘आरूळ्हा गामणीयेभि, इल्लियाचापधारिभि;
ते पुत्त पटिपज्जस्सु, रज्जं निय्यादयामि ते.
४८. ‘‘अज्जेव पब्बजिस्सामि, को जञ्ञा मरणं सुवे;
माहं काकोव दुम्मेधो, कामानं वसमन्वगं.
४९. ‘‘सट्ठि रथसहस्सानि, सन्नद्धा उस्सितद्धजा;
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता.
५०. ‘‘आरूळ्हा गामणीयेभि, चापहत्थेहि वम्मिभि;
ते पुत्त पटिपज्जस्सु, रज्जं निय्यादयामि ते.
५१. ‘‘अज्जेव पब्बजिस्सामि, को जञ्ञा मरणं सुवे;