१५. वीसतिनिपातो

[४९७] १. मातङ्गजातकवण्णना

कुतो नु आगच्छसि दुम्मवासीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उदेनं नाम वंसराजानं आरब्भ कथेसि. तस्मिञ्हि काले आयस्मा पिण्डोलभारद्वाजो जेतवनतो आकासेन गन्त्वा येभुय्येन कोसम्बियं उदेनस्स रञ्ञो उय्यानं दिवाविहाराय गच्छति. थेरो किर पुरिमभवे रज्जं कारेन्तो दीघमद्धानं तस्मिं उय्याने महापरिवारो सम्पत्तिं अनुभवि. सो तेन पुब्बाचिण्णेन येभुय्येन तत्थेव दिवाविहारं निसीदित्वा फलसमापत्तिसुखेन वीतिनामेति. तस्मिं एकदिवसं तत्थ गन्त्वा सुपुप्फितसालमूले निसिन्ने उदेनो सत्ताहं महापानं पिवित्वा ‘‘उय्यानकीळं कीळिस्सामी’’ति महन्तेन परिवारेन उय्यानं गन्त्वा मङ्गलसिलापट्टे अञ्ञतराय इत्थिया अङ्के निपन्नो सुरामदमत्तताय निद्दं ओक्कमि. गायन्ता निसिन्नित्थियो तूरियानि छड्डेत्वा उय्यानं पविसित्वा पुप्फफलादीनि विचिनन्तियो थेरं दिस्वा गन्त्वा वन्दित्वा निसीदिंसु. थेरो तासं धम्मकथं कथेन्तो निसीदि. इतरापि इत्थी अङ्कं चालेत्वा राजानं पबोधेत्वा ‘‘कुहिं ता वसलियो गता’’ति वुत्ते ‘‘एकं समणं परिवारेत्वा निसिन्ना’’ति आह. सो कुद्धो गन्त्वा थेरं अक्कोसित्वा परिभासित्वा ‘‘हन्दाहं, तं समणं तम्बकिपिल्लकेहि खादापेस्सामी’’ति कोधवसेन थेरस्स सरीरे तम्बकिपिल्लकपुटं भिन्दापेसि. थेरो आकासे ठत्वा तस्सोवादं दत्वा जेतवने गन्धकुटिद्वारेयेव ओतरित्वा तथागतेन ‘‘कुतो आगतोसी’’ति पुट्ठो थेरो तमत्थं आरोचेसि. सत्था ‘‘न खो, भारद्वाज, उदेनो इदानेव पब्बजिते विहेठेति, पुब्बेपि विहेठेसियेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते तदा महासत्तो बहिनगरे चण्डालयोनियं निब्बत्ति, ‘‘मातङ्गो’’तिस्स नामं करिंसु. अपरभागे विञ्ञुतं पत्तो ‘‘मातङ्गपण्डितो’’ति पाकटो अहोसि. तदा बाराणसिसेट्ठिनो धीता दिट्ठमङ्गलिका नाम एकमासद्वेमासवारेन महापरिवारा उय्यानं कीळितुं गच्छति. अथेकदिवसं महासत्तो केनचि कम्मेन नगरं पविसन्तो अन्तरद्वारे दिट्ठमङ्गलिकं दिस्वा एकमन्तं अपगन्त्वा अल्लीयित्वा अट्ठासि. दिट्ठमङ्गलिका साणिया अन्तरेन ओलोकेन्ती तं दिस्वा ‘‘को एसो’’ति पुच्छित्वा ‘‘चण्डालो अय्ये’’ति वुत्ते ‘‘अदिट्ठपुब्बयुत्तकं वत पस्सामी’’ति गन्धोदकेन अक्खीनि धोवित्वा ततो निवत्ति. ताय सद्धिं निक्खन्तजनो ‘‘अरे, दुट्ठ चण्डाल, अज्ज तं निस्साय अम्हाकं अमूलकं सुराभत्तं नट्ठ’’न्ति कोधाभिभूतो मातङ्गपण्डितं हत्थेहि च पादेहि च पोथेत्वा विसञ्ञिं कत्वा पक्कामि. सो मुहुत्तं वीतिनामेत्वा पटिलद्धसञ्ञो चिन्तेसि ‘‘दिट्ठमङ्गलिकाय परिजनो मं निद्दोसं अकारणेन पोथेसि, दिट्ठमङ्गलिकं लभित्वाव उट्ठहिस्सामि, नो अलभित्वा’’ति अधिट्ठाय गन्त्वा तस्सा पितु निवेसनद्वारे निपज्जि. सो ‘‘केन कारणेन निपन्नोसी’’ति वुत्ते ‘‘अञ्ञं कारणं नत्थि, दिट्ठमङ्गलिकाय मे अत्थो’’ति आह. एको दिवसो अतीतो, तथा दुतियो, ततियो, चतुत्थो, पञ्चमो, छट्ठो च. बोधिसत्तानं अधिट्ठानं नाम समिज्झति, तस्मा सत्तमे दिवसे दिट्ठमङ्गलिकं नीहरित्वा तस्स अदंसु.

अथ नं सा ‘‘उट्ठेहि, सामि, तुम्हाकं गेहं गच्छामा’’ति आह. भद्दे, तव परिजनेनम्हि सुपोथितो दुब्बलो, मं उक्खिपित्वा पिट्ठिं आरोपेत्वा आदाय गच्छाहीति. सा तथा कत्वा नगरवासीनं पस्सन्तानञ्ञेव नगरा निक्खमित्वा चण्डालगामकं गता. अथ नं महासत्तो जातिसम्भेदवीतिक्कमं अकत्वाव कतिपाहं गेहे वसापेत्वा चिन्तेसि ‘‘अहमेतं लाभग्गयसग्गप्पत्तं करोन्तो पब्बजित्वाव कातुं सक्खिस्सामि, न इतरथा’’ति. अथ नं आमन्तेत्वा ‘भद्दे, मयि अरञ्ञतो किञ्चि अनाहरन्ते अम्हाकं जीविका नप्पवत्तति, याव ममागमना मा उक्कण्ठि, अहं अरञ्ञं गमिस्सामी’’ति वत्वा गेहवासिनोपि ‘‘इमं मा पमज्जित्था’’ति ओवदित्वा अरञ्ञं गन्त्वा समणपब्बज्जं पब्बजित्वा अप्पमत्तो सत्तमे दिवसे अट्ठ समापत्तियो च पञ्च अभिञ्ञायो च उप्पादेत्वा ‘‘इदानि दिट्ठमङ्गलिकाय अवस्सयो भवितुं सक्खिस्सामी’’ति इद्धिया गन्त्वा चण्डालगामद्वारे ओतरित्वा दिट्ठमङ्गलिकाय गेहद्वारं अगमासि. सा तस्सागमनं सुत्वा गेहतो निक्खमित्वा ‘‘सामि, कस्मा मं अनाथं कत्वा पब्बजितोसी’’ति परिदेवि. अथ नं ‘‘भद्दे, मा चिन्तयि, तव पोराणकयसतो इदानि महन्ततरं यसं करिस्सामि, अपिच खो पन ‘न मय्हं मातङ्गपण्डितो सामिको, महाब्रह्मा मे सामिको’ति एत्तकं परिसमज्झे वत्तुं सक्खिस्ससी’ति आह. ‘‘आम, सामि, सक्खिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि ‘‘इदानि ते सामिको कुहिन्ति पुट्ठा ‘ब्रह्मलोकं गतो’ति वत्वा ‘कदा आगमिस्सती’ति वुत्ते ‘इतो सत्तमे दिवसे पुण्णमायं चन्दं भिन्दित्वा आगमिस्सती’ति वदेय्यासी’’ति नं वत्वा महासत्तो हिमवन्तमेव गतो.

दिट्ठमङ्गलिकापि बाराणसियं महाजनस्स मज्झे तेसु तेसु ठानेसु तथा कथेसि. महाजनो ‘‘अहो महाब्रह्मा समानो दिट्ठमङ्गलिकं न गच्छति, एवमेतं भविस्सती’’ति सद्दहि. बोधिसत्तोपि पुण्णमदिवसे चन्दस्स गगनमज्झे ठितकाले ब्रह्मत्तभावं मापेत्वा सकलं कासिरट्ठं द्वादसयोजनिकं बाराणसिनगरञ्च एकोभासं कत्वा चन्दमण्डलं भिन्दित्वा ओतरित्वा बाराणसिया उपरूपरि तिक्खत्तुं परिब्भमित्वा महाजनेन गन्धमालादीहि पूजियमानो चण्डालगामकाभिमुखो अहोसि. ब्रह्मभत्ता सन्निपतित्वा चण्डालगामकं गन्त्वा दिट्ठमङ्गलिकाय गेहं सुद्धवत्थेहि छादेत्वा भूमिं चतुज्जातियगन्धेहि ओपुञ्छित्वा पुप्फानि विकिरित्वा धूमं दत्वा चेलवितानं पसारेत्वा महासयनं पञ्ञपेत्वा गन्धतेलेहि दीपं जालेत्वा द्वारे रजतपट्टवण्णवालुकं ओकिरित्वा पुप्फानि विकिरित्वा धजे बन्धिंसु. एवं अलङ्कते गेहे महासत्तो ओतरित्वा अन्तो पविसित्वा थोकं सयनपिट्ठे निसीदि.

तदा दिट्ठमङ्गलिका उतुनी होति. अथस्सा अङ्गुट्ठकेन नाभिं परामसि, कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासि. अथ नं महासत्तो आमन्तेत्वा ‘‘भद्दे, गब्भो ते पतिट्ठितो, त्वं पुत्तं विजायिस्ससि, त्वम्पि पुत्तोपि ते लाभग्गयसग्गप्पत्ता भविस्सथ, तव पादधोवनउदकं सकलजम्बुदीपे राजूनं अभिसेकोदकं भविस्सति, नहानोदकं पन ते अमतोसधं भविस्सति, ये तं सीसे आसिञ्चिस्सन्ति, ते सब्बरोगेहि मुच्चिस्सन्ति, काळकण्णिं परिवज्जेस्सन्ति, तव पादपिट्ठे सीसं ठपेत्वा वन्दन्ता सहस्सं दस्सन्ति, सोतपथे ठत्वा वन्दन्ता सतं दस्सन्ति, चक्खुपथे ठत्वा वन्दन्ता एकं कहापणं दत्वा वन्दिस्सन्ति, अप्पमत्ता होही’’ति नं ओवदित्वा गेहा निक्खमित्वा महाजनस्स पस्सन्तस्सेव उप्पतित्वा चन्दमण्डलं पाविसि. ब्रह्मभत्ता सन्निपतित्वा ठितकाव रत्तिं वीतिनामेत्वा पातोव दिट्ठमङ्गलिकं सुवण्णसिविकं आरोपेत्वा सीसेन उक्खिपित्वा नगरं पविसिंसु. ‘‘महाब्रह्मभरिया’’ति तं उपसङ्कमित्वा महाजनो गन्धमालादीहि पूजेसि. पादपिट्ठे सीसं ठपेत्वा वन्दितुं लभन्ता सहस्सत्थविकं देन्ति, सोतपथे ठत्वा वन्दितुं लभन्ता सतं देन्ति, चक्खुपथे ठत्वा वन्दितुं लभन्ता एकं कहापणं देन्ति. एवं द्वादसयोजनिकं बाराणसिं तं गहेत्वा विचरन्ता अट्ठारसकोटिधनं लभिंसु.

अथ नं नगरं परिहरित्वा आनेत्वा नगरमज्झे महामण्डपं कारेत्वा साणिं परिक्खिपित्वा महासयनं पञ्ञपेत्वा महन्तेन सिरिसोभग्गेन तत्थ वसापेसुं. मण्डपसन्तिकेयेव सत्तद्वारकोट्ठं सत्तभूमिकं पासादं कातुं आरभिंसु, महन्तं नवकम्मं अहोसि. दिट्ठमङ्गलिका मण्डपेयेव पुत्तं विजायि. अथस्स नामग्गहणदिवसे ब्राह्मणा सन्निपतित्वा मण्डपे जातत्ता ‘‘मण्डब्यकुमारो’’ति नामं करिंसु. पासादो पन दसहि मासेहि निट्ठितो. ततो पट्ठाय सा महन्तेन यसेन तस्मिं वसति, मण्डब्यकुमारोपि महन्तेन परिवारेन वड्ढति. तस्स सत्तट्ठवस्सकालेयेव जम्बुदीपतले उत्तमाचरिया सन्निपतिंसु. ते तं तयो वेदे उग्गण्हापेसुं. सो सोळसवस्सकालतो पट्ठाय ब्राह्मणानं भत्तं पट्ठपेसि, निबद्धं सोळस ब्राह्मणसहस्सानि भुञ्जन्ति. चतुत्थे द्वारकोट्ठके ब्राह्मणानं दानं देति.

अथेकस्मिं महामहदिवसे गेहे बहुं पायासं पटियादेसुं. सोळस ब्राह्मणसहस्सानि चतुत्थे द्वारकोट्ठके निसीदित्वा सुवण्णरसवण्णेन नवसप्पिना पक्कमधुखण्डसक्खराहि च अभिसङ्खतं पायासं परिभुञ्जन्ति. कुमारोपि सब्बालङ्कारपटिमण्डितो सुवण्णपादुका आरुय्ह हत्थेन कञ्चनदण्डं गहेत्वा ‘‘इध सप्पिं देथ, इध मधु’’न्ति विचारेन्तो चरति. तस्मिं खणे मातङ्गपण्डितो हिमवन्ते अस्समपदे निसिन्नो ‘‘का नु खो दिट्ठमङ्गलिकाय पुत्तस्स पवत्ती’’ति ओलोकेन्तो तस्स अतित्थे पक्खन्दभावं दिस्वा ‘‘अज्जेव गन्त्वा माणवं दमेत्वा यत्थ दिन्नं महप्फलं होति, तत्थ दानं दापेत्वा आगमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा आकासेन अनोतत्तदहं गन्त्वा मुखधोवनादीनि कत्वा मनोसिलातले ठितो रत्तदुपट्टं निवासेत्वा कायबन्धनं बन्धित्वा पंसुकूलसङ्घाटिं पारुपित्वा मत्तिकापत्तं आदाय आकासेनागन्त्वा चतुत्थे द्वारकोट्ठके दानग्गेयेव ओतरित्वा एकमन्तं अट्ठासि. मण्डब्यो कुमारो इतो चितो च ओलोकेन्तो तं दिस्वा ‘‘एवंविरूपो सङ्कारयक्खसदिसो अयं पब्बजितो इमं ठानं आगच्छन्तो कुतो नु खो आगच्छती’’ति तेन सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –

१. ‘‘कुतो नु आगच्छसि दुम्मवासी, ओतल्लको पंसुपिसाचकोव;

सङ्कारचोळं पटिमुञ्च कण्ठे, को रे तुवं होसि अदक्खिणेय्यो’’ति.

तत्थ दुम्मवासीति अनञ्जितअमण्डितघटितसङ्घाटिकपिलोतिकवसनो. ओतल्लकोति लामको ओलम्बविलम्बनन्तकधरो वा. पंसुपिसाचकोवाति सङ्कारट्ठाने पिसाचको विय. सङ्कारचोळन्ति सङ्कारट्ठाने लद्धपिलोतिकं. पटिमुञ्चाति पटिमुञ्चित्वा. अदक्खिणेय्योति त्वं अदक्खिणेय्यो इमेसं परमदक्खिणेय्यानं निसिन्नट्ठानं एको हुत्वा कुतो आगतो.

तं सुत्वा महासत्तो मुदुचित्तेनेव तेन सद्धिं सल्लपन्तो दुतियं गाथमाह –

२. ‘‘अन्नं तवेदं पकतं यसस्सि, तं खज्जरे भुञ्जरे पिय्यरे च;

जानासि मं त्वं परदत्तूपजीविं, उत्तिट्ठपिण्डं लभतं सपाको’’ति.

तत्थ पकतन्ति पटियत्तं. यसस्सीति परिवारसम्पन्न. तं खज्जरेति तं खज्जन्ति च भुञ्जन्ति च पिवन्ति च. किंकारणा मय्हं कुज्झसि? उत्तिट्ठपिण्डन्ति उपतिट्ठित्वा लभितब्बपिण्डं, उट्ठाय ठितेहि वा दीयमानं हेट्ठा ठत्वा लभितब्बपिण्डं. लभतं सपाकोति सपाको चण्डालोपि लभतु. जातिसम्पन्ना हि यत्थ कत्थचि लभन्ति, सपाकचण्डालस्स पन को देति, दुल्लभपिण्डो अहं, तस्मा मे जीवितपवत्तनत्थं भोजनं दापेहि, कुमाराति.

ततो मण्डब्यो गाथमाह –

३. ‘‘अन्नं ममेदं पकतं ब्राह्मणानं, अत्तत्थाय सद्दहतो ममेदं;

अपेहि एत्तो किमिधट्ठितोसि, न मादिसा तुम्हं ददन्ति जम्मा’’ति.

तत्थ अत्तत्थायाति अत्तनो वड्ढिअत्थाय. अपेहि एत्तोति इमम्हा ठाना अपगच्छ. न मादिसाति मादिसा जातिसम्पन्नानं उदिच्चब्राह्मणानं दानं देन्ति, न तुय्हं चण्डालस्स, गच्छ, जम्माति.

ततो महासत्तो गाथमाह –

४. ‘‘थले च निन्ने च वपन्ति बीजं, अनूपखेत्ते फलमासमाना;

एताय सद्धाय ददाहि दानं, अप्पेव आराधये दक्खिणेय्ये’’ति.

तस्सत्थो – कुमार, सस्सफलं आसीसमाना तीसुपि खेत्तेसु बीजं वपन्ति. तत्थ अतिवुट्ठिकाले थले सस्सं सम्पज्जति, निन्ने पूतिकं होति, अनूपखेत्ते नदिञ्च तळाकञ्च निस्साय कतं ओघेन वुय्हति. मन्दवुट्ठिकाले थले खेत्ते विपज्जति, निन्ने थोकं सम्पज्जति, अनूपखेत्ते सम्पज्जतेव. समवुट्ठिकाले थले खेत्ते थोकं सम्पज्जति, इतरेसु सम्पज्जतेव. तस्मा यथा फलमासीसमाना तीसुपि खेत्तेसु वपन्ति, तथा त्वम्पि एताय फलसद्धाय आगतागतानं सब्बेसंयेव दानं देहि, अप्पेव नाम एवं ददन्तो दक्खिणेय्ये आराधेय्यासि लभेय्यासीति.

ततो मण्डब्यो गाथमाह –

५. ‘‘खेत्तानि मय्हं विदितानि लोके, येसाहं बीजानि पतिट्ठपेमि;

ये ब्राह्मणा जातिमन्तूपपन्ना, तानीध खेत्तानि सुपेसलानी’’ति.

तत्थ येसाहन्ति येसु अहं. जातिमन्तूपपन्नाति जातिया च मन्तेहि च उपपन्ना.

ततो महासत्तो द्वे गाथा अभासि –

६. ‘‘जातिमदो च अतिमानिता च, लोभो च दोसो च मदो च मोहो;

एते अगुणा येसु च सन्ति सब्बे, तानीध खेत्तानि अपेसलानि.

७. ‘‘जातिमदो च अतिमानिता च, लोभो च दोसो च मदो च मोहो;

एते अगुणा येसु न सन्ति सब्बे, तानीध खेत्तानि सुपेसलानी’’ति.

तत्थ जातिमदोति ‘‘अहमस्मि जातिसम्पन्नो’’ति एवं उप्पन्नमानो. अतिमानिता चाति ‘‘अञ्ञो मया सद्धिं जातिआदीहि सदिसो नत्थी’’ति अतिक्कम्म पवत्तमानो. लोभादयो लुब्भनदुस्सनमज्जनमुय्हनमत्ताव. अपेसलानीति एवरूपा पुग्गला आसीविसभरिता विय वम्मिका अप्पियसीला होन्ति. एवरूपानं दिन्नं न महप्फलं होति, तस्मा मा एतेसं सुपेसलखेत्तभावं मञ्ञित्थ. न हि जातिमन्ता सग्गदायका. ये पन जातिमानादिरहिता अरिया, तानि खेत्तानि सुपेसलानि, तेसु दिन्नं महप्फलं, ते सग्गदायका होन्तीति.

इति सो महासत्ते पुनप्पुनं कथेन्ते कुज्झित्वा ‘‘अयं अतिविय बहुं विप्पलपति, कुहिं गता इमे दोवारिका, नयिमं चण्डालं नीहरन्ती’’ति गाथमाह –

८. ‘‘क्वेत्थ गता उपजोतियो च, उपज्झायो अथ वा गण्डकुच्छि;

इमस्स दण्डञ्च वधञ्च दत्वा, गले गहेत्वा खलयाथ जम्म’’न्ति.

तत्थ क्वेत्थ गताति इमेसु तीसु द्वारेसु ठपिता उपजोतियो च उपज्झायो च गण्डकुच्छि चाति तयो दोवारिका कुहिं गताति अत्थो.

तेपि तस्स वचनं सुत्वा वेगेनागन्त्वा वन्दित्वा ‘‘किं करोम देवा’’ति आहंसु. ‘‘अयं वो जम्मो चण्डालो दिट्ठो’’ति? ‘‘न पस्साम देव, कुतोचि आगतभावं न जानामा’’ति. ‘‘को चेस मायाकारो वा विज्जाधरो वा भविस्सति, इदानि किं तिट्ठथा’’ति. ‘‘किं करोम देवा’’ति? ‘‘इमस्स मुखमेव पोथेत्वा भिन्दन्ता दण्डवेळुपेसिकाहि पिट्ठिचम्मं उप्पाटेन्ता वधञ्च दत्वा गले गहेत्वा एतं जम्मं खलयाथ, इतो नीहरथा’’ति.

महासत्तो तेसु अत्तनो सन्तिकं अनागतेस्वेव उप्पतित्वा आकासे ठितो गाथमाह –

९. ‘‘गिरिं नखेन खणसि, अयो दन्तेहि खादसि;

जातवेदं पदहसि, यो इसिं परिभाससी’’ति.

तत्थ जातवेदं पदहसीति अग्गिं गिलितुं वायमसि.

इमञ्च पन गाथं वत्वा महासत्तो पस्सन्तस्सेव माणवस्स च ब्राह्मणानञ्च आकासे पक्खन्दि. तमत्थं पकासेन्तो सत्था आह –

१०. ‘‘इदं वत्वान मातङ्गो, इसि सच्चपरक्कमो;

अन्तलिक्खस्मिं पक्कामि, ब्राह्मणानं उदिक्खत’’न्ति.

तत्थ सच्चपरक्कमोति सभावपरक्कमो.

सो पाचीनदिसाभिमुखो गन्त्वा एकाय वीथिया ओतरित्वा ‘‘पदवळञ्जं पञ्ञायतू’’ति अधिट्ठाय पाचीनद्वारसमीपे पिण्डाय चरन्तो मिस्सकभत्तं संकड्ढित्वा एकिस्सं सालायं निसीदित्वा मिस्सकभत्तं परिभुञ्जि. नगरदेवता ‘‘अयं अम्हाकं अय्यं विहेठेत्वा कथेती’’ति असहमाना आगमिंसु. अथस्स जेट्ठकयक्खो मण्डब्यस्स गीवं गहेत्वा परिवत्तेसि, सेसदेवता सेसब्राह्मणानं गीवं गण्हित्वा परिवत्तेसुं. बोधिसत्ते मुदुचित्तताय पन ‘‘तस्स पुत्तो’’ति नं न मारेन्ति, केवलं किलमेन्तियेव. मण्डब्यस्स सीसं परिवत्तित्वा पिट्ठिपस्साभिमुखं जातं, हत्थपादा उजुका थद्धाव अट्ठंसु, अक्खीनि कालकतस्सेव परिवत्तिंसु. सो थद्धसरीरोव निपज्जि, सेसब्राह्मणा मुखेन खेळं वमन्ता अपरापरं परिवत्तन्ति. माणवा ‘‘अय्ये, पुत्तस्स ते किं जात’’न्ति दिट्ठमङ्गलिकाय आरोचयिंसु. सा वेगेन गन्त्वा पुत्तं दिस्वा ‘‘किमेत’’न्ति वत्वा गाथमाह –

११. ‘‘आवेल्लितं पिट्ठितो उत्तमङ्गं, बाहुं पसारेति अकम्मनेय्यं;

सेतानि अक्खीनि यथा मतस्स, को मे इमं पुत्तमकासि एव’’न्ति.

तत्थ आवेल्लितन्ति परिवत्तितं.

अथस्सा तस्मिं ठाने ठितजनो आरोचेतुं गाथमाह –

१२. ‘‘इधागमा समणो दुम्मवासी, ओतल्लको पंसुपिसाचकोव;

सङ्कारचोळं पटिमुञ्च कण्ठे, सो ते इमं पुत्तमकासि एव’’न्ति.

सा तं सुत्वाव चिन्तेसि ‘‘अञ्ञस्सेतं बलं नत्थि, निस्संसयं मातङ्गपण्डितो भविस्सति, सम्पन्नमेत्ताभावनो खो पन धीरो न एत्तकं जनं किलमेत्वा गमिस्सति, कतरं नु खो दिसं गतो भविस्सती’’ति. ततो पुच्छन्ती गाथमाह –

१३. ‘‘कतमं दिसं अगमा भूरिपञ्ञो, अक्खाथ मे माणवा एतमत्थं;

गन्त्वान तं पटिकरेमु अच्चयं, अप्पेव नं पुत्त लभेमु जीवित’’न्ति.

तत्थ गन्त्वानाति तस्स सन्तिकं गन्त्वा. तं पटिकरेमु अच्चयन्ति तं अच्चयं पटिकरिस्साम देसेस्साम, खमापेस्साम नन्ति. पुत्त लभेमु जीवितन्ति अप्पेव नाम पुत्तस्स जीवितं लभेय्याम.

अथस्सा तत्थ ठिता माणवा कथेन्ता गाथमाहंसु –

१४. ‘‘वेहायसं अगमा भूरिपञ्ञो, पथद्धुनो पन्नरसेव चन्दो;

अपि चापि सो पुरिमदिसं अगच्छि, सच्चप्पटिञ्ञो इसि साधुरूपो’’ति.

तत्थ पथद्धुनोति आकासपथसङ्खातस्स अद्धुनो मज्झे ठितो पन्नरसे चन्दो विय. अपि चापि सोति अपिच खो पन सो पुरत्थिमं दिसं गतो.

सा तेसं वचनं सुत्वा ‘‘मम सामिकं उपधारेस्सामी’’ति सुवण्णकलससुवण्णसरकानि गाहापेत्वा दासिगणपरिवुता तेन पदवळञ्जस्स अधिट्ठितट्ठानं पत्वा तेनानुसारेन गच्छन्ती तस्मिं पीठिकाय निसीदित्वा भुञ्जमाने तस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि. सो तं दिस्वा थोकं ओदनं पत्ते ठपेसि. दिट्ठमङ्गलिका सुवण्णकलसेन तस्स उदकं अदासि. सो तत्थेव हत्थं धोवित्वा मुखं विक्खालेसि. अथ नं सा ‘‘केन मे पुत्तस्स सो विप्पकारो कतो’’ति पुच्छन्ती गाथमाह –

१५. ‘‘आवेल्लितं पिट्ठितो उत्तमङ्गं, बाहुं पसारेति अकम्मनेय्यं;

सेतानि अक्खीनि यथा मतस्स, को मे इमं पुत्तमकासि एव’’न्ति.

ततो परा तेसं वचनपटिवचनगाथा होन्ति –

१६. ‘‘यक्खा हवे सन्ति महानुभावा, अन्वागता इसयो साधुरूपा;

ते दुट्ठचित्तं कुपितं विदित्वा, यक्खा हि ते पुत्तमकंसु एवं.

१७. ‘‘यक्खा च मे पुत्तमकंसु एवं, त्वञ्ञेव मे मा कुद्धो ब्रह्मचारि;

तुम्हेव पादे सरणं गतास्मि, अन्वागता पुत्तसोकेन भिक्खु.

१८. ‘‘तदेव हि एतरहि च मय्हं, मनोपदोसो न ममत्थि कोचि;

पुत्तो च ते वेदमदेन मत्तो, अत्थं न जानाति अधिच्च वेदे.

१९. ‘‘अद्धा हवे भिक्खु मुहुत्तकेन, सम्मुय्हतेव पुरिसस्स सञ्ञा;

एकापराधं खम भूरिपञ्ञ, न पण्डिता कोधबला भवन्ती’’ति.

तत्थ यक्खाति नगरपरिग्गाहकयक्खा. अन्वागताति अनु आगता, इसयो साधुरूपा गुणसम्पन्नाति एवं जानमानाति अत्थो. तेति ते इसीनं गुणं ञत्वा तव पुत्तं दुट्ठचित्तं कुपितचित्तं विदित्वा. त्वञ्ञेव मेति सचे यक्खा कुपिता एवमकंसु, करोन्तु, देवता नाम पानीयउळुङ्कमत्तेन सन्तप्पेतुं सक्का, तस्माहं तेसं न भायामि, केवलं त्वञ्ञेव मे पुत्तस्स मा कुज्झि. अन्वागताति आगतास्मि. भिक्खूति महासत्तं आलपन्ती पुत्तस्स जीवितदानं याचति. तदेव हीति दिट्ठमङ्गलिके तदा तव पुत्तस्स मं अक्कोसनकाले च मय्हं मनोपदोसो नत्थि, एतरहि च तयि याचमानायपि मम तस्मिं मनोपदोसो नत्थियेव. वेदमदेनाति ‘‘तयो वेदा मे उग्गहिता’’ति मदेन. अधिच्चाति वेदे उग्गहेत्वापि अत्थानत्थं न जानाति. मुहुत्तकेनाति यं किञ्चि उग्गहेत्वा मुहुत्तकेनेव.

एवं ताय खमापियमानो महासत्तो ‘‘तेन हि एतेसं यक्खानं पलायनत्थाय अमतोसधं दस्सामी’’ति वत्वा गाथमाह –

२०. ‘‘इदञ्च मय्हं उत्तिट्ठपिण्डं, तव मण्डब्यो भुञ्जतु अप्पपञ्ञो;

यक्खा च ते नं न विहेठयेय्युं, पुत्तो च ते हेस्सति सो अरोगो’’ति.

तत्थ उत्तिट्ठपिण्डन्ति उच्छिट्ठकपिण्डं, ‘‘उच्छिट्ठपिण्ड’’न्तिपि पाठो.

सा महासत्तस्स वचनं सुत्वा ‘‘देथ, सामि, अमतोसध’’न्ति सुवण्णसरकं उपनामेसि. महासत्तो उच्छिट्ठककञ्जिकं तत्थ आसिञ्चित्वा ‘‘पठमञ्ञेव इतो उपड्ढं तव पुत्तस्स मुखे ओसिञ्चित्वा सेसं चाटियं उदकेन मिस्सेत्वा सेसब्राह्मणानं मुखे ओसिञ्चेहि, सब्बेपि निरोगा भविस्सन्ती’’ति वत्वा उप्पतित्वा हिमवन्तमेव गतो. सापि तं सरकं सीसेनादाय ‘‘अमतोसधं मे लद्ध’’न्ति वदन्ती निवेसनं गन्त्वा पठमं पुत्तस्स मुखे कञ्जिकं ओसिञ्चि, यक्खो पलायि. इतरो पंसुं पुञ्छन्तो उट्ठाय ‘‘अम्म किमेत’’न्ति आह. तया कतं त्वमेव जानिस्ससि. एहि, तात, तव दक्खिणेय्यानं तेसं विप्पकारं पस्साति. सो ते दिस्वा विप्पटिसारी अहोसि. अथ नं माता ‘‘तात मण्डब्य, त्वं बालो दानस्स महप्फलट्ठानं न जानासि, दक्खिणेय्या नाम एवरूपा न होन्ति, मातङ्गपण्डितसदिसाव होन्ति, इतो पट्ठाय मा एतेसं दुस्सीलानं दानमदासि, सीलवन्तानं देही’’ति वत्वा आह –

२१. ‘‘मण्डब्य बालोसि परित्तपञ्ञो, यो पुञ्ञक्खेत्तानमकोविदोसि;

महक्कसावेसु ददासि दानं, किलिट्ठकम्मेसु असञ्ञतेसु.

२२. ‘‘जटा च केसा अजिना निवत्था, जरूदपानंव मुखं परूळ्हं;

पजं इमं पस्सथ दुम्मरूपं, न जटाजिनं तायति अप्पपञ्ञं.

२३. ‘‘येसं रागो च दोसो च, अविज्जा च विराजिता;

खीणासवा अरहन्तो, तेसु दिन्नं महप्फल’’न्ति.

तत्थ महक्कसावेसूति महाकसावेसु महन्तेहि रागकसावादीहि समन्नागतेसु. जटा च केसाति तात मण्डब्य, तव दक्खिणेय्येसु एकच्चानं केसा जटा कत्वा बद्धा. अजिना निवत्थाति सखुरानि अजिनचम्मानि निवत्था. जरूदपानं वाति तिणगहनेन जिण्णकूपो विय मुखं दीघमस्सुताय परूळ्हं. पजं इमन्ति इमं एवरूपं अनञ्जितामण्डितलूखवेसं पजं पस्सथ. न जटाजिनन्ति एतं जटाजिनं इमं अप्पपञ्ञं पजं तायितुं न सक्कोति, सीलपञ्ञाणतपोकम्मानेव इमेसं सत्तानं पतिट्ठा होन्ति. येसन्ति यस्मा येसं एते रज्जनदुस्सनमुय्हनसभावा रागादयो अट्ठवत्थुका च अविज्जा विराजिता विगता, विगतत्तायेव च एतेसं किलेसानं ये खीणासवा अरहन्तो, तेसु दिन्नं महप्फलं, तस्मा त्वं, तात, इतो पट्ठाय एवरूपानं दुस्सीलानं अदत्वा ये लोके अट्ठसमापत्तिलाभिनो पञ्चाभिञ्ञा धम्मिकसमणब्राह्मणा च पच्चेकबुद्धा च सन्ति, तेसं दानं देहि. एहि, तात, तव कुलूपके अमतोसधं पायेत्वा अरोगे करिस्सामाति वत्वा उच्छिट्ठकञ्जिकं गाहापेत्वा उदकचाटियं पक्खिपित्वा सोळसन्नं ब्राह्मणसहस्सानं मुखेसु आसिञ्चापेसि.

एकेको पंसुं पुञ्छन्तोव उट्ठहि. अथ ने ब्राह्मणा ‘‘इमेहि चण्डालुच्छिट्ठकं पीत’’न्ति अब्राह्मणे करिंसु. ते लज्जिता बाराणसितो निक्खमित्वा मज्झरट्ठं गन्त्वा मज्झरञ्ञो सन्तिके वसिंसु, मण्डब्यो पन तत्थेव वसि. तदा वेत्तवतीनगरं उपनिस्साय वेत्तवतीनदीतीरे जातिमन्तो नामेको ब्राह्मणो पब्बजितो जातिं निस्साय महन्तं मानमकासि. महासत्तो ‘‘एतस्स मानं भिन्दिस्सामी’’ति तं ठानं गन्त्वा तस्स सन्तिके उपरिसोते वासं कप्पेसि. सो एकदिवसं दन्तकट्ठं खादित्वा ‘‘इमं दन्तकट्ठं जातिमन्तस्स जटासु लग्गतू’’ति अधिट्ठाय नदियं पातेसि. तं तस्स उदकं आचमन्तस्स जटासु लग्गि. सो तं दिस्वाव ‘‘नस्स वसला’’ति वत्वा ‘‘कुतो अयं काळकण्णी आगतो, उपधारेस्सामि न’’न्ति उद्धंसोतं गच्छन्तो महासत्तं दिस्वा ‘‘किंजातिकोसी’’ति पुच्छि. ‘‘चण्डालोस्मी’’ति. ‘‘तया नदिया दन्तकट्ठं पातित’’न्ति? ‘‘आम, मया’’ति. ‘‘नस्स, वसल, चण्डाल काळकण्णि मा इध वसि, हेट्ठासोते वसाही’’ति वत्वा हेट्ठासोते वसन्तेनपि तेन पातिते दन्तकट्ठे पटिसोतं आगन्त्वा जटासु लग्गन्ते सो ‘‘नस्स वसल, सचे इध वसिस्ससि, सत्तमे दिवसे सत्तधा मुद्धा फलिस्सती’’ति आह.

महासत्तो ‘‘सचाहं एतस्स कुज्झिस्सामि, सीलं मे अरक्खितं भविस्सति, उपायेनेवस्स मानं भिन्दिस्सामी’’ति सत्तमे दिवसे सूरियुग्गमनं निवारेसि. मनुस्सा उब्बाळ्हा जातिमन्तं तापसं उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, तुम्हे सूरियुग्गमनं न देथा’’ति पुच्छिंसु. सो आह – ‘‘न मे तं कम्मं, नदीतीरे पनेको चण्डालो वसति, तस्सेतं कम्मं भविस्सती’’ति. मनुस्सा महासत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘तुम्हे, भन्ते, सूरियुग्गमनं न देथा’’ति पुच्छिंसु. ‘‘आमावुसो’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति. ‘‘तुम्हाकं कुलूपको तापसो मं निरपराधं अभिसपि, तस्मिं आगन्त्वा खमापनत्थाय मम पादेसु पतिते सूरियं विस्सज्जेस्सामी’’ति. ते गन्त्वा तं कड्ढन्ता आनेत्वा महासत्तस्स पादमूले निपज्जापेत्वा खमापेत्वा आहंसु ‘‘सूरियं विस्सज्जेथ भन्ते’’ति. ‘‘न सक्का विस्सज्जेतुं, सचाहं विस्सज्जेस्सामि, इमस्स सत्तधा मुद्धा फलिस्सती’’ति. ‘‘अथ, भन्ते, किं करोमा’’ति? सो ‘‘मत्तिकापिण्डं आहरथा’’ति आहरापेत्वा ‘‘इमं तापसस्स सीसे ठपेत्वा तापसं ओतारेत्वा उदके ठपेथा’’ति ठपापेत्वा सूरियं विस्सज्जेसि. सूरियरस्मीहि पहटमत्ते मत्तिकापिण्डो सत्तधा भिज्जि, तापसो उदके निमुज्जि.

महासत्तो तं दमेत्वा ‘‘कहं नु खो दानि सोळस ब्राह्मणसहस्सानि वसन्ती’’ति उपधारेन्तो ‘‘मज्झरञ्ञो सन्तिके’’ति ञत्वा ‘‘ते दमेस्सामी’’ति इद्धिया गन्त्वा नगरसामन्ते ओतरित्वा पत्तं आदाय नगरे पिण्डाय चरि. ब्राह्मणा तं दिस्वा ‘‘अयं इध एकं द्वे दिवसे वसन्तोपि अम्हे अप्पतिट्ठे करिस्सती’’ति वेगेन गन्त्वा ‘‘महाराज, मायाकारो एको विज्जाधरो चोरो आगतो, गण्हापेथ न’’न्ति रञ्ञो आरोचेसुं. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. महासत्तोपि मिस्सकभत्तं आदाय अञ्ञतरं कुट्टं निस्साय पीठिकाय निसिन्नो भुञ्जति. अथ नं अञ्ञविहितकं आहारं परिभुञ्जमानमेव रञ्ञा पहितपुरिसा असिना गीवं पहरित्वा जीवितक्खयं पापेसुं. सो कालं कत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्ति. इमस्मिं किर जातके बोधिसत्तो कोण्डदमको अहोसि. सो तेनेव परतन्तियुत्तभावेन जीवितक्खयं पापुणि. देवता कुज्झित्वा सकलमेव मज्झरट्ठं उण्हं कुक्कुळवस्सं वस्सापेत्वा रट्ठं अरट्ठमकंसु. तेन वुत्तं –

‘‘उपहच्च मनं मज्झो, मातङ्गस्मिं यसस्सिने;

सपारिसज्जो उच्छिन्नो, मज्झारञ्ञं तदा अहू’’ति. (जा. २.१९.९६);

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘न इदानेव, पुब्बेपि उदेनो पब्बजिते विहेठेसियेवा’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मण्डब्यो उदेनो अहोसि, मातङ्गपण्डितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

मातङ्गजातकवण्णना पठमा.

[४९८] २. चित्तसम्भूतजातकवण्णना

सब्बं नरानं सफलं सुचिण्णन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आयस्मतो महाकस्सपस्स पियसंवासे द्वे सद्धिविहारिके भिक्खू आरब्भ कथेसि. ते किर अञ्ञमञ्ञं अप्पटिविभत्तभोगा परमविस्सासिका अहेसुं, पिण्डाय चरन्तापि एकतोव गच्छन्ति, एकतोव आगच्छन्ति, विना भवितुं न सक्कोन्ति. धम्मसभायं भिक्खू तेसंयेव विस्सासं वण्णयमाना निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘अनच्छरियं, भिक्खवे, इमेसं एकस्मिं अत्तभावे विस्सासिकत्तं, पोराणकपण्डिता तीणि चत्तारि भवन्तरानि गच्छन्तापि मित्तभावं न विजहिंसुयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते अवन्तिरट्ठे उज्जेनियं अवन्तिमहाराजा नाम रज्जं कारेसि. तदा उज्जेनिया बहि चण्डालगामको अहोसि. महासत्तो तत्थ निब्बत्ति, अपरोपि सत्तो तस्सेव मातुच्छापुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. तेसु एको चित्तो नाम अहोसि, एको सम्भूतो नाम. ते उभोपि वयप्पत्ता चण्डालवंसधोवनं नाम सिप्पं उग्गण्हित्वा एकदिवसं ‘‘उज्जेनीनगरद्वारे सिप्पं दस्सेस्सामा’’ति एको उत्तरद्वारे सिप्पं दस्सेसि, एको पाचीनद्वारे. तस्मिञ्च नगरे द्वे दिट्ठमङ्गलिकायो अहेसुं, एका सेट्ठिधीता, एका पुरोहितधीता. ता बहुखादनीयभोजनीयमालागन्धादीनि गाहापेत्वा ‘‘उय्यानकीळं कीळिस्सामा’’ति एका उत्तरद्वारेन निक्खमि, एका पाचीनद्वारेन. ता ते चण्डालपुत्ते सिप्पं दस्सेन्ते दिस्वा ‘‘के एते’’ति पुच्छित्वा ‘‘चण्डालपुत्ता’’ति सुत्वा ‘‘अपस्सितब्बयुत्तकं वत पस्सिम्हा’’ति गन्धोदकेन अक्खीनि धोवित्वा निवत्तिंसु. महाजनो ‘‘अरे दुट्ठचण्डाल, तुम्हे निस्साय मयं अमूलकानि सुराभत्तादीनि न लभिम्हा’’ति ते उभोपि भातिके पोथेत्वा अनयब्यसनं पापेसि.

ते पटिलद्धसञ्ञा उट्ठाय अञ्ञमञ्ञस्स सन्तिकं गच्छन्ता एकस्मिं ठाने समागन्त्वा अञ्ञमञ्ञस्स तं दुक्खुप्पत्तिं आरोचेत्वा रोदित्वा परिदेवित्वा ‘‘किन्ति करिस्सामा’’ति मन्तेत्वा ‘‘इमं अम्हाकं जातिं निस्साय दुक्खं उप्पन्नं, चण्डालकम्मं कातुं न सक्खिस्साम, जातिं पटिच्छादेत्वा ब्राह्मणमाणववण्णेन तक्कसिलं गन्त्वा सिप्पं उग्गण्हिस्सामा’’ति सन्निट्ठानं कत्वा तत्थ गन्त्वा धम्मन्तेवासिका हुत्वा दिसापामोक्खाचरियस्स सन्तिके सिप्पं पट्ठपेसुं. जम्बुदीपतले ‘‘द्वे किर चण्डाला जातिं पटिच्छादेत्वा सिप्पं उग्गण्हन्ती’’ति सूयित्थ. तेसु चित्तपण्डितस्स सिप्पं निट्ठितं, सम्भूतस्स न ताव निट्ठाति.

अथेकदिवसं एको गामवासी ‘‘ब्राह्मणवाचनकं करिस्सामी’’ति आचरियं निमन्तेसि. तमेव रत्तिं देवो वस्सित्वा मग्गे कन्दरादीनि पूरेसि. आचरियो पातोव चित्तपण्डितं पक्कोसापेत्वा ‘‘तात, अहं गन्तुं न सक्खिस्सामि, त्वं माणवेहि सद्धिं गन्ता मङ्गलं वत्वा तुम्हेहि लद्धं भुञ्जित्वा अम्हेहि लद्धं आहरा’’ति पेसेसि. सो ‘‘साधू’’ति माणवके गहेत्वा गतो. याव माणवा न्हायन्ति चेव मुखानि च धोवन्ति, ताव मनुस्सा पायासं वड्ढेत्वा निब्बातूति ठपेसुं. माणवा तस्मिं अनिब्बुतेयेव आगन्त्वा निसीदिंसु. मनुस्सा दक्खिणोदकं दत्वा तेसं पुरतो पातियो ठपेसुं. सम्भूतो लुद्धधातुको विय हुत्वा ‘‘सीतलो’’ति सञ्ञाय पायासपिण्डं उक्खिपित्वा मुखे ठपेसि, सो तस्स आदित्तअयोगुळो विय मुखं दहि. सो कम्पमानो सतिं अनुपट्ठापेत्वा चित्तपण्डितं ओलोकेत्वा चण्डालभासाय एव ‘‘खळु खळू’’ति आह. सोपि तथेव सतिं अनुपट्ठापेत्वा चण्डालभासाय एव ‘‘निग्गल निग्गला’’ति आह. माणवा अञ्ञमञ्ञं ओलोकेत्वा ‘‘किं भासा नामेसा’’ति वदिंसु. चित्तपण्डितो मङ्गलं अभासि. माणवा बहि निक्खमित्वा वग्गवग्गा हुत्वा तत्थ तत्थ निसीदित्वा भासं सोधेन्ता ‘‘चण्डालभासा’’ति ञत्वा ‘‘अरे दुट्ठचण्डाला, एत्तकं कालं ‘ब्राह्मणाम्हा’ति वत्वा वञ्चयित्था’’ति उभोपि ते पोथयिंसु. अथेको सप्पुरिसो ‘‘अपेथा’’ति वारेत्वा ‘‘अयं तुम्हाकं जातिया दोसो, गच्छथ कत्थचि देसेव पब्बजित्वा जीवथा’’ति ते उभो उय्योजेसि. माणवा तेसं चण्डालभावं आचरियस्स आरोचेसुं.

तेपि अरञ्ञं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा न चिरस्सेव ततो चवित्वा नेरञ्जराय तीरे मिगिया कुच्छिस्मिं निब्बत्तिंसु. ते मातुकुच्छितो निक्खन्तकालतो पट्ठाय एकतोव विचरन्ति, विना भवितुं न सक्कोन्ति. ते एकदिवसं गोचरं गहेत्वा एकस्मिं रुक्खमूले सीसेन सीसं, सिङ्गेन सिङ्गं, तुण्डेन तुण्डं अल्लीयापेत्वा रोमन्थयमाने ठिते दिस्वा एको लुद्दको सत्तिं खिपित्वा एकप्पहारेनेव जीविता वोरोपेसि. ततो चवित्वा नम्मदानदीतीरे उक्कुसयोनियं निब्बत्तिंसु. तत्रापि वुद्धिप्पत्ते गोचरं गहेत्वा सीसेन सीसं, तुण्डेन तुण्डं अल्लीयापेत्वा ठिते दिस्वा एको यट्ठिलुद्दको एकप्पहारेनेव बन्धित्वा वधि. ततो पन चवित्वा चित्तपण्डितो कोसम्बियं पुरोहितस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. सम्भूतपण्डितो उत्तरपञ्चालरञ्ञो पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. ते नामग्गहणदिवसतो पट्ठाय अत्तनो जातिं अनुस्सरिंसु. तेसु सम्भूतपण्डितो निरन्तरं सरितुं असक्कोन्तो चतुत्थं चण्डालजातिमेव अनुस्सरति, चित्तपण्डितो पटिपाटिया चतस्सोपि जातियो. सो सोळसवस्सकाले निक्खमित्वा हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा झानाभिञ्ञं निब्बत्तेत्वा झानसुखेन वीतिनामेन्तो वसि. सम्भूतपण्डितोपि पितु अच्चयेन छत्तं उस्सापेत्वा छत्तमङ्गलदिवसेयेव महाजनमज्झे मङ्गलगीतं कत्वा उदानवसेन द्वे गाथा अभासि. तं सुत्वा ‘‘अम्हाकं रञ्ञो मङ्गलगीत’’न्ति ओरोधापि गन्धब्बापि तमेव गीतं गायन्ति. अनुक्कमेनेव ‘‘रञ्ञो पियगीत’’न्ति सब्बेपि नगरवासिनो मनुस्सा तमेव गायन्ति.

चित्तपण्डितोपि हिमवन्तपदेसे वसन्तोयेव ‘‘किं नु खो मम भातिकेन सम्भूतेन छत्तं लद्धं, उदाहु न वा’’ति उपधारेन्तो लद्धभावं ञत्वा ‘‘नवरज्जं ताव इदानि गन्त्वापि बोधेतुं न सक्खिस्सामि, महल्लककाले नं उपसङ्कमित्वा धम्मं कथेत्वा पब्बाजेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पण्णास वस्सानि अगन्त्वा रञ्ञो पुत्तधीताहि वड्ढितकाले इद्धिया गन्त्वा उय्याने ओतरित्वा मङ्गलसिलापट्टे सुवण्णपटिमा विय निसीदि. तस्मिं खणे एको दारको तं गीतं गायन्तो दारूनि उद्धरति. चित्तपण्डितो तं पक्कोसि. सो आगन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि. अथ नं आह – ‘‘त्वं पातोव पट्ठाय इममेव गीतं गायसि, किं अञ्ञं न जानासी’’ति. ‘‘भन्ते, अञ्ञानिपि बहूनि जानामि, इमानि पन द्वे रञ्ञो पियगीतानि, तस्मा इमानेव गायामी’’ति. ‘‘अत्थि पन रञ्ञो गीतस्स पटिगीतं गायन्तो’’ति? ‘‘नत्थि भन्ते’’ति. ‘‘सक्खिस्ससि पन त्वं पटिगीतं गायितु’’न्ति? ‘‘जानन्तो सक्खिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि त्वं रञ्ञा द्वीसु गीतेसु गायितेसु इदं ततियं कत्वा गायस्सू’’ति गीतंदत्वा ‘‘गन्त्वा रञ्ञो सन्तिके गायिस्ससि, राजा ते पसीदित्वा महन्तं इस्सरियं दस्सती’’ति उय्योजेसि.

सो सीघं मातु सन्तिकं गन्त्वा अत्तानं अलङ्कारापेत्वा राजद्वारं गन्त्वा ‘‘एको किर दारको तुम्हेहि सद्धिं पटिगीतं गायिस्सती’’ति रञ्ञो आरोचापेत्वा ‘‘आगच्छतू’’ति वुत्ते गन्त्वा वन्दित्वा ‘‘त्वं किर, तात, पटिगीतं गायिस्ससी’’ति पुट्ठो ‘‘आम, देव, सब्बं राजपरिसं सन्निपातेथा’’ति सन्निपतिताय परिसाय राजानं आह ‘‘तुम्हे ताव, देव, तुम्हाकं गीतं गायथ, अथाहं पटिगीतं गायिस्सामी’’ति. राजा गाथाद्वयमाह –

२४. ‘‘सब्बं नरानं सफलं सुचिण्णं, न कम्मुना किञ्चन मोघमत्थि;

पस्सामि सम्भूतं महानुभावं, सकम्मुना पुञ्ञफलूपपन्नं.

२५. ‘‘सब्बं नरानं सफलं सुचिण्णं, न कम्मुना किञ्चन मोघमत्थि;

कच्चिन्नु चित्तस्सपि एवमेवं, इद्धो मनो तस्स यथापि मय्ह’’न्ति.

तत्थ न कम्मुना किञ्चन मोघमत्थीति सुकतदुक्कटेसु कम्मेसु किञ्चन एककम्मम्पि मोघं नाम नत्थि, निप्फलं न होति, विपाकं दत्वाव नस्सतीति अपरापरियवेदनीयकम्मं सन्धायाह. सम्भूतन्ति अत्तानं वदति, पस्सामहं आयस्मन्तं सम्भूतं सकेन कम्मेन पुञ्ञफलूपपन्नं, सकम्मं निस्साय पुञ्ञफलेन उपपन्नं तं पस्सामीति अत्थो. कच्चिन्नु चित्तस्सपीति मयञ्हि द्वेपि जना एकतो हुत्वा न चिरं सीलं रक्खिम्ह, अहं ताव तस्स फलेन महन्तं यसं पत्तो, कच्चि नु खो मे भातिकस्स चित्तस्सपि एवमेव मनो इद्धो समिद्धोति.

तस्स गीतावसाने दारको गायन्तो ततियं गाथमाह –

२६. ‘‘सब्बं नरानं सफलं सुचिण्णं, न कम्मुना किञ्चन मोघमत्थि;

चित्तम्पि जानाहि तथेव देव, इद्धो मनो तस्स यथापि तुय्ह’’न्ति.

तं सुत्वा राजा चतुत्थं गाथमाह –

२७. ‘‘भवं नु चित्तो सुतमञ्ञतो ते, उदाहु ते कोचि नं एतदक्खा;

गाथा सुगीता न ममत्थि कङ्खा, ददामि ते गामवरं सतञ्चा’’ति.

तत्थ सुतमञ्ञतो तेति अहं सम्भूतस्स भाता चित्तो नामाति वदन्तस्स चित्तस्सेव नु ते सन्तिका सुतन्ति अत्थो. कोचि नन्ति उदाहु मया सम्भूतस्स रञ्ञो भाता चित्तो दिट्ठोति कोचि ते एतमत्थं आचिक्खि. सुगीताति सब्बथापि अयं गाथा सुगीता, नत्थेत्थ मम कङ्खा. गामवरं सतञ्चाति गामवरानं ते सतं ददामीति वदति.

ततो दारको पञ्चमं गाथमाह –

२८. ‘‘न चाहं चित्तो सुतमञ्ञतो मे, इसी च मे एतमत्थं असंसि;

गन्त्वान रञ्ञो पटिगाहि गाथं, अपि ते वरं अत्तमनो ददेय्या’’ति.

तत्थ एतमत्थन्ति तुम्हाकं उय्याने निसिन्नो एको इसि मय्हं एतमत्थं आचिक्खि.

तं सुत्वा राजा ‘‘सो मम भाता चित्तो भविस्सति, इदानेव नं गन्त्वा पस्सिस्सामी’’ति पुरिसे आणापेन्तो गाथाद्वयमाह –

२९. ‘‘योजेन्तु वे राजरथे, सुकते चित्तसिब्बने;

कच्छं नागानं बन्धथ, गीवेय्यं पटिमुञ्चथ.

३०. ‘‘आहञ्ञन्तु भेरिमुदिङ्गसङ्खे, सीघानि यानानि च योजयन्तु;

अज्जेवहं अस्समं तं गमिस्सं, यत्थेव दक्खिस्समिसिं निसिन्न’’न्ति.

तत्थ आहञ्ञन्तूति आहनन्तु. अस्समं तन्ति तं अस्समं.

सो एवं वत्वा रथं अभिरुय्ह सीघं गन्त्वा उय्यानद्वारे रथं ठपेत्वा चित्तपण्डितं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो तुट्ठमानसो अट्ठमं गाथमाह –

३१. ‘‘सुलद्धलाभो वत मे अहोसि, गाथा सुगीता परिसाय मज्झे;

स्वाहं इसिं सीलवतूपपन्नं, दिस्वा पतीतो सुमनोहमस्मी’’ति.

तस्सत्थो – सुलद्धलाभो वत मय्हं छत्तमङ्गलदिवसे परिसाय मज्झे गीतगाथा सुगीताव अहोसि, स्वाहं अज्ज सीलवतसम्पन्नं इसिं दिस्वा पीतिसोमनस्सप्पत्तो जातोति.

सो चित्तपण्डितस्स दिट्ठकालतो पट्ठाय सोमनस्सप्पत्तो ‘‘भातिकस्स मे पल्लङ्कं अत्थरथा’’तिआदीनि आणापेन्तो नवमं गाथमाह –

३२. ‘‘आसनं उदकं पज्जं, पटिग्गण्हातु नो भवं;

अग्घे भवन्तं पुच्छाम, अग्घं कुरुतु नो भव’’न्ति.

तत्थ अग्घेति अतिथिनो दातब्बयुत्तकस्मिं अग्घे भवन्तं आपुच्छाम. कुरुतु नोति इमं नो अग्घं भवं पटिग्गण्हातु.

एवं मधुरपटिसन्थारं कत्वा रज्जं मज्झे भिन्दित्वा देन्तो इतरं गाथमाह –

३३. ‘‘रम्मञ्च ते आवसथं करोन्तु, नारीगणेहि परिचारयस्सु;

करोहि ओकासमनुग्गहाय, उभोपिमं इस्सरियं करोमा’’ति.

तत्थ इमं इस्सरियन्ति कपिलरट्ठे उत्तरपञ्चालनगरे रज्जं मज्झे भिन्दित्वा द्वेपि जना करोम अनुभवाम.

तस्स तं वचनं सुत्वा चित्तपण्डितो धम्मं देसेन्तो छ गाथा अभासि –

३४. ‘‘दिस्वा फलं दुच्चरितस्स राज, अत्थो सुचिण्णस्स महाविपाकं;

अत्तानमेव पटिसंयमिस्सं, न पत्थये पुत्त पसुं धनं वा.

३५. ‘‘दसेविमा वस्सदसा, मच्चानं इध जीवितं;

अपत्तञ्ञेव तं ओधिं, नळो छिन्नोव सुस्सति.

३६. ‘‘तत्थ का नन्दि का खिड्डा, का रती का धनेसना;

किं मे पुत्तेहि दारेहि, राज मुत्तोस्मि बन्धना.

३७. ‘‘सोहं एवं पजानामि, मच्चु मे नप्पमज्जति;

अन्तकेनाधिपन्नस्स, का रती का धनेसना.

३८. ‘‘जाति नरानं अधमा जनिन्द, चण्डालयोनि द्विपदाकनिट्ठा;

सकेहि कम्मेहि सुपापकेहि, चण्डालगब्भे अवसिम्ह पुब्बे.

३९. ‘‘चण्डालाहुम्ह अवन्तीसु, मिगा नेरञ्जरं पति;

उक्कुसा नम्मदातीरे, त्यज्ज ब्राह्मणखत्तिया’’ति.

तत्थ दुच्चरितस्साति महाराज, त्वं सुचरितस्सेव फलं जानासि, अहं पन दुच्चरितस्सपि फलं पस्सामियेव. मयञ्हि उभो दुच्चरितस्स फलेन इतो चतुत्थे अत्तभावे चण्डालयोनियं निब्बत्ता. तत्थ न चिरं सीलं रक्खित्वा तस्स फलेन त्वं खत्तियकुले निब्बत्तो, अहं ब्राह्मणकुले, एवाहं दुच्चरितस्स च फलं सुचिण्णस्स च महाविपाकं दिस्वा अत्तानमेव सीलसंयमेन पटिसंयमिस्सं, पुत्तं वा पसुं वा धनं वा न पत्थेमि.