९. नवकनिपातो
[४२७] १. गिज्झजातकवण्णना
परिसङ्कुपथो नामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर एको कुलपुत्तो निय्यानिकसासने पब्बजित्वापि अत्थकामेहि आचरियुपज्झायेहि चेव सब्रह्मचारीहि च ‘‘एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं पटिक्कमितब्बं, एवं आलोकितब्बं, एवं विलोकितब्बं, एवं समिञ्जितब्बं, एवं पसारितब्बं, एवं निवासेतब्बं, एवं पारुपितब्बं, एवं पत्तो गहेतब्बो, यापनमत्तं भत्तं गहेत्वा पच्चवेक्खित्वाव परिभुञ्जितब्बं, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारेन भोजने मत्तञ्ञुना जागरियमनुयुत्तेन भवितब्बं, इदं आगन्तुकवत्तं नाम जानितब्बं, इदं गमिकवत्तं नाम, इमानि चुद्दस खन्धकवत्तानि, असीति महावत्तानि. तत्थ ते सम्मा वत्तितब्बं, इमे तेरस धुतङ्गगुणा नाम, एते समादाय वत्तितब्ब’’न्ति ओवदियमानो दुब्बचो अहोसि अक्खमो अप्पदक्खिणग्गाही अनुसासनिं. ‘‘अहं तुम्हे न वदामि, तुम्हे पन मं कस्मा वदथ, अहमेव अत्तनो अत्थं वा अनत्थं वा जानिस्सामी’’ति अत्तानं अवचनीयं अकासि. अथस्स दुब्बचभावं ञत्वा भिक्खू धम्मसभायं अगुणकथं कथेन्ता निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते तं भिक्खुं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु दुब्बचोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘कस्मा भिक्खु एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा अत्थकामानं वचनं न करोसि, पुब्बेपि त्वं पण्डितानं वचनं अकत्वा वेरम्भवातमुखे चुण्णविचुण्णो जातो’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते गिज्झकूटे पब्बते बोधिसत्तो गिज्झयोनियं निब्बत्ति. पुत्तो पनस्स सुपत्तो नाम गिज्झराजा अनेकसहस्सगिज्झपरिवारो थामसम्पन्नो अहोसि. सो मातापितरो पोसेसि, थामसम्पन्नत्ता पन अतिदूरं उप्पतति. अथ नं पिता ‘‘तात, एत्तकं नाम ठानं अतिक्कमित्वा न गन्तब्ब’’न्ति ओवदि. सो ‘‘साधू’’ति वत्वापि एकदिवसं पन वुट्ठे देवे गिज्झेहि सद्धिं उप्पतित्वा सेसे ओहाय अतिभूमिं गन्त्वा वेरम्भवातमुखं पत्वा चुण्णविचुण्णभावं पापुणि. सत्था तमत्थं दस्सेन्तो अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमा गाथा अभासि –
१. ‘‘परिसङ्कुपथो नाम, गिज्झपन्थो सनन्तनो;
तत्रासि मातापितरो, गिज्झो पोसेसि जिण्णके;
तेसं अजगरमेदं, अच्चहासि बहुत्तसो.
२. ‘‘पिता च पुत्तं अवच, जानं उच्चं पपातिनं;
सुपत्तं थामसम्पन्नं, तेजस्सिं दूरगामिनं.
३. ‘‘परिप्लवन्तं पथविं, यदा तात विजानहि;
सागरेन परिक्खित्तं, चक्कंव परिमण्डलं;
ततो तात निवत्तस्सु, मास्सु एत्तो परं गमि.
४. ‘‘उदपत्तोसि वेगेन, बली पक्खी दिजुत्तमो;
ओलोकयन्तो वक्कङ्गो, पब्बतानि वनानि च.
५. ‘‘अद्दस्स पथविं गिज्झो, यथासासि पितुस्सुतं;
सागरेन परिक्खित्तं, चक्कंव परिमण्डलं.
६. ‘‘तञ्च सो समतिक्कम्म, परमेवच्चवत्तथ;
तञ्च वातसिखा तिक्खा, अच्चहासि बलिं दिजं.
७. ‘‘नासक्खातिगतो पोसो, पुनदेव निवत्तितुं;
दिजो ब्यसनमापादि, वेरम्भानं वसं गतो.
८. ‘‘तस्स पुत्ता च दारा च, ये चञ्ञे अनुजीविनो;
सब्बे ब्यसनमापादुं, अनोवादकरे दिजे.
९. ‘‘एवम्पि इध वुड्ढानं, यो वाक्यं नावबुज्झति;
अतिसीमचरो दित्तो, गिज्झोवातीतसासनो;
स वे ब्यसनं पप्पोति, अकत्वा वुड्ढसासन’’न्ति.
तत्थ परिसङ्कुपथोति सङ्कुपथो. मनुस्सा हिरञ्ञसुवण्णत्थाय गच्छन्ता तस्मिं पदेसे खाणुके कोट्टेत्वा तेसु रज्जुयो बन्धित्वा गच्छन्ति, तेन सो गिज्झपब्बते जङ्घमग्गो ‘‘सङ्कुपथो’’ति वुच्चति. गिज्झपन्थोति गिज्झपब्बतमत्थके महामग्गो. सनन्तनोति पोराणो. तत्रासीति तस्मिं गिज्झपब्बतमत्थके सङ्कुपथे एको गिज्झो आसि, सो जिण्णके मातापितरो पोसेसि. अजगरमेदन्ति अजगरानं मेदं. अच्चहासीति अतिविय आहरि. बहुत्तसोति बहुसो. जानं उच्चं पपातिनन्ति ‘‘पुत्तो ते अतिउच्चं ठानं लङ्घती’’ति सुत्वा ‘‘उच्चे पपाती अय’’न्ति जानन्तो. तेजस्सिन्ति पुरिसतेजसम्पन्नं. दूरगामिनन्ति तेनेव तेजेन दूरगामिं. परिप्लवन्तन्ति उप्पलपत्तं विय उदके उप्लवमानं. विजानहीति विजानासि. चक्कंव परिमण्डलन्ति यस्मिं ते पदेसे ठितस्स समुद्देन परिच्छिन्नो जम्बुदीपो चक्कमण्डलंव पञ्ञायति, ततो तात निवत्ताहीति ओवदन्तो एवमाह.
उदपत्तोसीति पितु ओवादं अकत्वा एकदिवसं गिज्झेहि सद्धिं उप्पतितो ते ओहाय पितरा कथितट्ठानं अगमासि. ओलोकयन्तोति तं ठानं पत्वा हेट्ठा ओलोकेन्तो. वक्कङ्गोति वङ्कगीवो. यथासासि पितुस्सुतन्ति यथास्स पितु सन्तिका सुतं आसि, तथेव अद्दस, ‘‘यथास्सासी’’तिपि पाठो. परमेवच्चवत्तथाति पितरा अक्खातट्ठानतो परं अतिवत्तोव. तञ्च वातसिखा तिक्खाति तं अनोवादकं बलिम्पि समानं दिजं तिखिणवेरम्भवातसिखा अच्चहासि अतिहरि, चुण्णविचुण्णं अकासि. नासक्खातिगतोति नासक्खि अतिगतो. पोसोति सत्तो. अनोवादकरेति तस्मिं दिजे पण्डितानं ओवादं अकरोन्ते सब्बेपि ते महादुक्खं पापुणिंसु. अकत्वा वुड्ढसासनन्ति वुड्ढानं हितकामानं वचनं अकत्वा एवमेव ब्यसनं महादुक्खं पापुणाति. तस्मा त्वं भिक्खु मा गिज्झसदिसो भव, अत्थकामानं वचनं करोहीति. सो सत्थारा एवं ओवदितो ततो पट्ठाय सुवचो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दुब्बचगिज्झो एतरहि दुब्बचभिक्खु अहोसि, गिज्झपिता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
गिज्झजातकवण्णना पठमा.
[४२८] २. कोसम्बियजातकवण्णना
पुथुसद्दोति इदं सत्था कोसम्बिं निस्साय घोसितारामे विहरन्तो कोसम्बियं भण्डनकारके भिक्खू आरब्भ कथेसि. वत्थु कोसम्बकक्खन्धके (महाव. ४५१ आदयो) आगतमेव, अयं पनेत्थ सङ्खेपो. तदा किर द्वे भिक्खू एकस्मिं आवासे वसिंसु विनयधरो च सुत्तन्तिको च. तेसु सुत्तन्तिको एकदिवसं सरीरवलञ्जं कत्वा उदककोट्ठके आचमनउदकावसेसं भाजने ठपेत्वा निक्खमि. पच्छा विनयधरो तत्थ पविट्ठो तं उदकं दिस्वा निक्खमित्वा इतरं पुच्छि ‘‘आवुसो, तया उदकं ठपित’’न्ति. ‘‘आमावुसो’’ति. ‘‘किं पनेत्थ आपत्तिभावं न जानासी’’ति? ‘‘आमावुसो न जानामी’’ति. ‘‘होति, आवुसो, एत्थ आपत्ती’’ति? ‘‘तेन हि पटिकरिस्सामि न’’न्ति. ‘‘सचे पन ते, आवुसो, असञ्चिच्च असतिया कतं, नत्थि आपत्ती’’ति. सो तस्सा आपत्तिया अनापत्तिदिट्ठि अहोसि. विनयधरोपि अत्तनो निस्सितकानं ‘‘अयं सुत्तन्तिको आपत्तिं आपज्जमानोपि न जानाती’’ति आरोचेसि. ते तस्स निस्सितके दिस्वा ‘‘तुम्हाकं उपज्झायो आपत्तिं आपज्जित्वापि आपत्तिभावं न जानाती’’ति आहंसु. ते गन्त्वा अत्तनो उपज्झायस्स आरोचेसुं. सो एवमाह – ‘‘अयं विनयधरो पुब्बे ‘अनापत्ती’ति वत्वा इदानि ‘आपत्ती’ति वदति, मुसावादी एसो’’ति. ते गन्त्वा ‘‘तुम्हाकं उपज्झायो मुसावादी’’ति एवं अञ्ञमञ्ञं कलहं वड्ढयिंसु. ततो विनयधरो ओकासं लभित्वा तस्स आपत्तिया अदस्सनेन उक्खेपनीयकम्मं अकासि. ततो पट्ठाय तेसं पच्चयदायका उपासकापि द्वे कोट्ठासा अहेसुं. ओवादपटिग्गाहिका भिक्खुनियोपि आरक्खदेवतापि द्वे कोट्ठासा अहेसुं. तासं सन्दिट्ठसम्भत्ता आकासट्ठदेवतापि याव ब्रह्मलोका सब्बे पुथुज्जना द्वे पक्खा अहेसुं. याव अकनिट्ठभवना पन इदं कोलाहलं अगमासि.
अथेको भिक्खु तथागतं उपसङ्कमित्वा उक्खेपकानं ‘‘धम्मिकेनेव कम्मेन अयं उक्खित्तो, उक्खित्तानुवत्तकानं अधम्मिकेन कम्मेन उक्खित्तो’’ति लद्धिं, उक्खेपकेहि वारियमानानम्पि तेसं तं अनुपरिवारेत्वा चरणभावञ्च सत्थु आरोचेसि. भगवा ‘‘समग्गा किर होन्तू’’ति द्वे वारे पेसेत्वा ‘‘न इच्छन्ति भन्ते समग्गा भवितु’’न्ति सुत्वा ततियवारे ‘‘भिन्नो भिक्खुसङ्घो’’ति तेसं सन्तिकं गन्त्वा उक्खेपकानं उक्खेपने, इतरेसञ्च असञ्चिच्च आपत्तिया अदस्सने आदीनवं वत्वा पक्कामि. पुन तेसं तत्थेव एकसीमायं उपोसथादीनि कारेत्वा भत्तग्गादीसु भण्डनजातानं ‘‘आसनन्तरिकाय निसीदितब्ब’’न्ति भत्तग्गे वत्तं पञ्ञापेत्वा ‘‘इदानिपि भण्डनजाता विहरन्ती’’ति सुत्वा तत्थ गन्त्वा ‘‘अलं, भिक्खवे, मा भण्डन’’न्तिआदीनि वत्वा अञ्ञतरेन भिक्खुना धम्मवादिना भगवतो विहेसं अनिच्छन्तेन ‘‘आगमेतु, भन्ते, भगवा धम्मसामि, अप्पोस्सुक्को भन्ते, भगवा दिट्ठधम्मसुखविहारं अनुयुत्तो विहरतु, मयं तेन भण्डनेन कलहेन विग्गहेन विवादेन पञ्ञायिस्सामा’’ति वुत्ते –
भूतपुब्बं, भिक्खवे, बाराणसियं ब्रह्मदत्तो नाम कासिराजा अहोसीति ब्रह्मदत्तेन दीघीतिस्स कोसलरञ्ञो रज्जं अच्छन्दित्वा अञ्ञातकवेसेन वसन्तस्स मारितभावञ्चेव दीघावुकुमारेन अत्तनो जीविते दिन्ने ततो पट्ठाय तेसं समग्गभावञ्च कथेत्वा ‘‘तेसञ्हि नाम, भिक्खवे, राजूनं आदिन्नदण्डानं आदिन्नसत्थानं एवरूपं खन्तिसोरच्चं भविस्सति. इध खो तं, भिक्खवे, सोभेथ, यं तुम्हे एवं स्वाक्खाते धम्मविनये पब्बजिता समाना खमा च भवेय्याथ सोरता चा’’ति ओवदित्वा दुतियम्पि ततियम्पि ‘‘अलं, भिक्खवे, मा भण्डन’’न्ति वारेत्वा अनोरमन्ते दिस्वा ‘‘परियादिण्णरूपा खो इमे मोघपुरिसा, न यिमे सुकरा सञ्ञापेतु’’न्ति पक्कमित्वा पुनदिवसे पिण्डपातपटिक्कन्तो गन्धकुटिया थोकं विस्समित्वा सेनासनं संसामेत्वा अत्तनो पत्तचीवरमादाय सङ्घमज्झे आकासे ठत्वा इमा गाथा अभासि –
१०. ‘‘पुथुसद्दो समजनो, न बालो कोचि मञ्ञथ;
सङ्घस्मिं भिज्जमानस्मिं, नाञ्ञं भिय्यो अमञ्ञरुं.
११. ‘‘परिमुट्ठा पण्डिताभासा, वाचागोचरभाणिनो;
याविच्छन्ति मुखायामं, येन नीता न तं विदू.
१२. ‘‘अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे;
ये च तं उपनय्हन्ति, वेरं तेसं न सम्मति.
१३. ‘‘अक्कोच्छि मं अवधि मं, अजिनि मं अहासि मे;
ये च तं नुपनय्हन्ति, वेरं तेसूपसम्मति.
१४. ‘‘न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं;
अवेरेन च सम्मन्ति, एस धम्मो सनन्तनो.
१५. ‘‘परे च न विजानन्ति, मयमेत्थ यमामसे;
ये च तत्थ विजानन्ति, ततो सम्मन्ति मेधगा.
१६. ‘‘अट्ठिच्छिन्ना पाणहरा, गवास्सधनहारिनो;
रट्ठं विलुम्पमानानं, तेसम्पि होति सङ्गति;
कस्मा तुम्हाक नो सिया.
१७. ‘‘सचे लभेथ निपकं सहायं, सद्धिंचरं साधुविहारिधीरं;
अभिभुय्य सब्बानि परिस्सयानि, चरेय्य तेनत्तमनो सतीमा.
१८. ‘‘नो चे लभेथ निपकं सहायं, सद्धिंचरं साधुविहारिधीरं;
राजाव रट्ठं विजितं पहाय, एको चरे मातङ्गरञ्ञेव नागो.
१९. ‘‘एकस्स चरितं सेय्यो, नत्थि बाले सहायता;
एको चरे न पापानि कयिरा, अप्पोस्सुक्को मातङ्गरञ्ञेव नागो’’ति.
तत्थ पुथु महासद्दो अस्साति पुथुसद्दो. समजनोति समानो एकसदिसो जनो, सब्बोवायं भण्डनकारकजनो समन्ततो सद्दनिच्छारणेन पुथुसद्दो चेव सदिसो चाति वुत्तं होति. न बालो कोचि मञ्ञथाति तत्थ कोचि एकोपि ‘‘अहं बालो’’ति न मञ्ञित्थ, सब्बे पण्डितमानिनो, सब्बोवायं भण्डनकारको जनोयेव. नाञ्ञं भिय्यो अमञ्ञरुन्ति कोचि एकोपि ‘‘अहं बालो’’ति न मञ्ञित्थ, भिय्यो च सङ्घस्मिं भिज्जमाने अञ्ञम्पि एकं ‘‘मय्हं कारणा सङ्घो भिज्जती’’ति इदं कारणं न मञ्ञित्थाति अत्थो.
परिमुट्ठाति मुट्ठस्सतिनो. पण्डिताभासाति अत्तनो पण्डितमानेन पण्डितसदिसा. वाचागोचरभाणिनोति रा-कारस्स रस्सादेसो कतो, वाचागोचरा च न सतिपट्ठानादिअरियधम्मगोचरा, भाणिनो च. कथं भाणिनो? याविच्छन्ति मुखायामन्ति, याव मुखं पसारेतुं इच्छन्ति, ताव पसारेत्वा अग्गपादेहि ठत्वा भाणिनो, एकोपि सङ्घगारवेन मुखसङ्कोचनं न करोतीति अत्थो. येन नीताति येन भण्डनेन इमं निल्लज्जभावं नीता. न तं विदूति एवं ‘‘आदीनवं इद’’न्ति तं न जानन्ति.
ये च तं उपनय्हन्तीति तं ‘‘अक्कोच्छि म’’न्तिआदिकं आकारं ये उपनय्हन्ति. सनन्तनोति पोराणो. परेति पण्डिते ठपेत्वा ततो अञ्ञे भण्डनकारका परे नाम. ते एत्थ सङ्घमज्झे कोलाहलं करोन्ता ‘‘मयं यमामसे उपयमाम नस्साम, सततं समितं मच्चुसन्तिकं गच्छामा’’ति न जानन्ति. ये च तत्थ विजानन्तीति ये तत्थ पण्डिता ‘‘मयं मच्चुसमीपं गच्छामा’’ति विजानन्ति. ततो सम्मन्ति मेधगाति भिक्खवे, एवञ्हि ते जानन्ता योनिसोमनसिकारं उप्पादेत्वा मेधगानं कलहानं वूपसमाय पटिपज्जन्ति.
अट्ठिच्छिन्नाति अयं गाथा ब्रह्मदत्तञ्च दीघावुकुमारञ्च सन्धाय वुत्ता. तेसम्पि होति सङ्गति. कस्मा तुम्हाकं न होति? येसं वो नेव मातापितूनं अट्ठीनि छिन्नानि, न पाणा हटा, न गवास्सधनानि हटानि. इदं वुत्तं होति – भिक्खवे, तेसञ्हि नाम आदिन्नदण्डानं आदिन्नसत्थानं राजूनं एवरूपा सङ्गति समागमो आवाहविवाहसम्बन्धं कत्वा एकतो पानभोजनं होति, तुम्हे एवरूपे सासने पब्बजित्वा अत्तनो वेरमत्तम्पि जहितुं न सक्कोथ, को तुम्हाकं भिक्खुभावोति.
सचे लभेथातिआदिगाथायो पण्डितसहायस्स च बालसहायस्स च वण्णावण्णदीपनत्थं वुत्ता. अभिभुय्य सब्बानि परिस्सयानीति सब्बे पाकटपरिस्सये च पटिच्छन्नपरिस्सये च अभिभवित्वा तेन सद्धिं अत्तमनो सतिमा चरेय्य. राजाव रट्ठं विजितं पहायाति यथा अत्तनो विजितं रट्ठं महाजनकराजा च अरिन्दमराजा च पहाय एककोव चरिंसु, एवं चरेय्याति अत्थो. मातङ्गरञ्ञेव नागोति मातङ्गो अरञ्ञे नागोव. मातङ्गोति हत्थी वुच्चति, नागोति महन्ताधिवचनमेतं. यथा हि मातुपोसको मातङ्गनागो अरञ्ञे एकको चरि, न च पापानि अकासि, यथा च सीलवहत्थिनागो. यथा च पालिलेय्यको, एवं एको चरे, न च पापानि कयिराति वुत्तं होति.
सत्था एवं कथेत्वापि ते भिक्खू समग्गे कातुं असक्कोन्तो बालकलोणकगामं गन्त्वा भगुत्थेरस्स एकीभावे आनिसंसं कथेत्वा ततो तिण्णं कुलपुत्तानं वसनट्ठानं गन्त्वा तेसं सामग्गिवासे आनिसंसं कथेत्वा ततो पालिलेय्यकवनसण्डं गन्त्वा तत्थ तेमासं वसित्वा पुन कोसम्बिं अगन्त्वा सावत्थिमेव अगमासि. कोसम्बिवासिनोपि उपासका ‘‘इमे खो अय्या, कोसम्बका भिक्खू बहुनो अम्हाकं अनत्थस्स कारका, इमेहि उब्बाळ्हो भगवा पक्कन्तो, इमेसं नेव अभिवादनादीनि करिस्साम, न उपगतानं पिण्डपातं दस्साम, एवं इमे पक्कमिस्सन्ति वा वेरं विरमिस्सन्ति वा भगवन्तं वा पसादेस्सन्ती’’ति सम्मन्तयित्वा तथेव अकंसु. ते तेन दण्डकम्मेन पीळिता सावत्थिं गन्त्वा भगवन्तं खमापेसुं.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘पिता सुद्धोदनमहाराजा अहोसि, माता महामाया, दीघावुकुमारो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कोसम्बियजातकवण्णना दुतिया.
[४२९] ३. महासुवजातकवण्णना
दुमो यदा होतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा कोसलजनपदे अञ्ञतरं पच्चन्तगामं उपनिस्साय अरञ्ञे विहासि. मनुस्सा तस्स रत्तिट्ठानदिवाट्ठानानि सम्पादेत्वा गमनागमनसम्पन्ने ठाने सेनासनं कत्वा सक्कच्चं उपट्ठहिंसु. तस्स वस्सूपगतस्स पठममासेयेव सो गामो झायि, मनुस्सानं बीजमत्तम्पि अवसिट्ठं नाहोसि. ते तस्स पणीतं पिण्डपातं दातुं नासक्खिंसु. सो सप्पायसेनासनेपि पिण्डपातेन किलमन्तो मग्गं वा फलं वा निब्बत्तेतुं नासक्खि. अथ नं तेमासच्चयेन सत्थारं वन्दितुं आगतं सत्था पटिसन्थारं कत्वा ‘‘कच्चि भिक्खु पिण्डपातेन न किलमन्तोसि, सेनासनसप्पायञ्च अहोसी’’ति पुच्छि. सो तमत्थं आरोचेसि. सत्था ‘‘तस्स सेनासनं सप्पाय’’न्ति ञत्वा ‘‘भिक्खु समणेन नाम सेनासनसप्पाये सति लोलुप्पचारं पहाय किञ्चिदेव यथालद्धं परिभुञ्जित्वा सन्तुट्ठेन समणधम्मं कातुं वट्टति. पोराणकपण्डिता तिरच्छानयोनियं निब्बत्तित्वा अत्तनो निवाससुक्खरुक्खे चुण्णं खादन्तापि लोलुप्पचारं पहाय सन्तुट्ठा मित्तधम्मं अभिन्दित्वा अञ्ञत्थ न गमिंसु, त्वं पन कस्मा ‘पिण्डपातो परित्तो लूखो’ति सप्पायसेनासनं परिच्चजी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते हिमवन्ते गङ्गातीरे एकस्मिं उदुम्बरवने अनेकसतसहस्सा सुका वसिंसु. तत्र एको सुवराजा अत्तनो निवासरुक्खस्स फलेसु खीणेसु यदेव अवसिट्ठं होति अङ्कुरो वा पत्तं वा तचो वा पपटिका वा, तं खादित्वा गङ्गाय पानीयं पिवित्वा परमप्पिच्छसन्तुट्ठो हुत्वा अञ्ञत्थ न गच्छति. तस्स अप्पिच्छसन्तुट्ठभावगुणेन सक्कस्स भवनं कम्पि. सक्को आवज्जमानो तं दिस्वा तस्स वीमंसनत्थं अत्तनो आनुभावेन तं रुक्खं सुक्खापेसि. रुक्खो खाणुकमत्तो हुत्वा छिद्दावछिद्दो वाते पहरन्ते आकोटियमानो विय अट्ठासि. तस्स छिद्देहि चुण्णानि निक्खमन्ति. सुवराजा तानि चुण्णानि खादित्वा गङ्गाय पानीयं पिवित्वा अञ्ञत्थ अगन्त्वा वातातपं अगणेत्वा उदुम्बरखाणुके निसीदि. सक्को तस्स परमप्पिच्छभावं ञत्वा ‘‘मित्तधम्मगुणं कथापेत्वा वरमस्स दत्वा उदुम्बरं अमतफलं करित्वा आगमिस्सामी’’ति एको हंसराजा हुत्वा सुजं असुरकञ्ञं पुरतो कत्वा तं उदुम्बरवनं गन्त्वा अविदूरे एकरुक्खस्स साखाय निसीदित्वा तेन सद्धिं कथं समुट्ठापेन्तो पठमं गाथमाह –
२०. ‘‘दुमो यदा होति फलूपपन्नो, भुञ्जन्ति नं विहङ्गमा सम्पतन्ता;
खीणन्ति ञत्वान दुमं फलच्चये, दिसोदिसं यन्ति ततो विहङ्गमा’’ति.
तस्सत्थो – सुवराज, रुक्खो नाम यदा फलसम्पन्नो होति, तदा तं साखतो साखं सम्पतन्ताव विहङ्गमा भुञ्जन्ति, तं पन खीणं ञत्वा फलानं अच्चयेन ततो रुक्खतो दिसोदिसं विहङ्गमा गच्छन्तीति.
एवञ्च पन वत्वा ततो नं उय्योजेतुं दुतियं गाथमाह –
२१. ‘‘चर चारिकं लोहिततुण्ड मा मरि, किं त्वं सुव सुक्खदुमम्हि झायसि;
तदिङ्घ मं ब्रूहि वसन्तसन्निभ, कस्मा सुव सुक्खदुमं न रिञ्चसी’’ति.
तत्थ झायसीति किंकारणा सुक्खखाणुमत्थके झायन्तो पज्झायन्तो तिट्ठसि. इङ्घाति चोदनत्थे निपातो. वसन्तसन्निभाति वसन्तकाले वनसण्डो सुवगणसमोकिण्णो विय नीलोभासो होति, तेन तं ‘‘वसन्तसन्निभा’’ति आलपति. न रिञ्चसीति न छड्डेसि.
अथ नं सुवराजा ‘‘अहं हंस अत्तनो कतञ्ञुकतवेदिताय इमं रुक्खं न जहामी’’ति वत्वा द्वे गाथा अभासि –
२२. ‘‘ये वे सखीनं सखारो भवन्ति, पाणच्चये दुक्खसुखेसु हंस;
खीणं अखीणम्पि न तं जहन्ति, सन्तो सतं धम्ममनुस्सरन्ता.
२३. ‘‘सोहं सतं अञ्ञतरोस्मि हंस, ञाती च मे होति सखा च रुक्खो;
तं नुस्सहे जीविकत्थो पहातुं, खीणन्ति ञत्वान न हेस धम्मो’’ति.
तत्थ ये वे सखीनं सखारो भवन्तीति ये सहायानं सहाया होन्ति. खीणं अखीणम्पीति पण्डिता नाम अत्तनो सहायं भोगपरिक्खयेन खीणम्पि अखीणम्पि न जहन्ति. सतं धम्ममनुस्सरन्ताति पण्डितानं पवेणिं अनुस्सरमाना. ञाती च मेति हंसराज, अयं रुक्खो सम्पियायनत्थेन मय्हं ञाति च समाचिण्णचरणताय सखा च. जीविकत्थोति तमहं जीविकाय अत्थिको हुत्वा पहातुं न सक्कोमि.
सक्को तस्स वचनं सुत्वा तुट्ठो पसंसित्वा वरं दातुकामो द्वे गाथा अभासि –
२४. ‘‘साधु सक्खि कतं होति, मेत्ति संसति सन्थवो;
सचेतं धम्मं रोचेसि, पासंसोसि विजानतं.
२५. ‘‘सो ते सुव वरं दम्मि, पत्तयान विहङ्गम;
वरं वरस्सु वक्कङ्ग, यं किञ्चि मनसिच्छसी’’ति.
तत्थ साधूति सम्पहंसनं. सक्खि कतं होति, मेत्ति संसति सन्थवोति सखिभावो च मेत्ति च परिसमज्झे सन्थवो चाति तया मित्तं कतं साधु होति लद्धकं भद्दकमेव. सचेतं धम्मन्ति सचे एतं मित्तधम्मं. विजानतन्ति एवं सन्ते विञ्ञूनं पसंसितब्बयुत्तकोसीति अत्थो. सो तेति सो अहं तुय्हं. वरस्सूति इच्छस्सु. यं किञ्चि मनसिच्छसीति यं किञ्चि मनसा इच्छसि, सब्बं तं वरं ददामि तेति.
तं सुत्वा सुवराजा वरं गण्हन्तो सत्तमं गाथमाह –
२६. ‘‘वरञ्च मे हंस भवं ददेय्य, अयञ्च रुक्खो पुनरायुं लभेथ;
सो साखवा फलिमा संविरूळ्हो, मधुत्थिको तिट्ठतु सोभमानो’’ति.
तत्थ साखवाति साखसम्पन्नो. फलिमाति फलेन उपेतो. संविरूळ्होति समन्ततो विरूळ्हपत्तो तरुणपत्तसम्पन्नो हुत्वा. मधुत्थिकोति संविज्जमानमधुरफलेसु पक्खित्तमधु विय मधुरफलो हुत्वाति अत्थो.
अथस्स सक्को वरं ददमानो अट्ठमं गाथमाह –
२७. ‘‘तं पस्स सम्म फलिमं उळारं, सहाव ते होतु उदुम्बरेन;
सो साखवा फलिमा संविरूळ्हो, मधुत्थिको तिट्ठतु सोभमानो’’ति.
तत्थ सहाव ते होतु उदुम्बरेनाति तव उदुम्बरेन सद्धिं सह एकतोव वासो होतु.
एवञ्च पन वत्वा सक्को तं अत्तभावं विजहित्वा अत्तनो च सुजाय च आनुभावं दस्सेत्वा गङ्गातो हत्थेन उदकं गहेत्वा उदुम्बरखाणुकं पहरि. तावदेव साखाविटपसच्छन्नो मधुरफलो रुक्खो उट्ठहित्वा मुण्डमणिपब्बतो विय विलाससम्पन्नो अट्ठासि. सुवराजा तं दिस्वा सोमनस्सप्पत्तो सक्कस्स थुतिं करोन्तो नवमं गाथमाह –
२८. ‘‘एवं सक्क सुखी होहि, सह सब्बेहि ञातिभि;
यथाहमज्ज सुखितो, दिस्वान सफलं दुम’’न्ति.
सक्कोपि तस्स वरं दत्वा उदुम्बरं अमतफलं कत्वा सद्धिं सुजाय अत्तनो ठानमेव गतो. तमत्थं दीपयमाना ओसाने अभिसम्बुद्धगाथा ठपिता –
२९. ‘‘सुवस्स च वरं दत्वा, कत्वान सफलं दुमं;
पक्कामि सह भरियाय, देवानं नन्दनं वन’’न्ति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘एवं भिक्खु पोराणकपण्डिता तिरच्छानयोनियं निब्बत्तापि अलोलुप्पचारा अहेसुं. त्वं पन कस्मा एवरूपे सासने पब्बजित्वा लोलुप्पचारं चरसि, गच्छ तत्थेव वसाही’’ति कम्मट्ठानमस्स कथेत्वा जातकं समोधानेसि. सो भिक्खु तत्थ गन्त्वा विपस्सनं वड्ढेन्तो अरहत्तं पापुणि. तदा सक्को अनुरुद्धो अहोसि, सुवराजा पन अहमेव अहोसिन्ति.
महासुवजातकवण्णना ततिया.
[४३०] ४. चूळसुवजातकवण्णना
सन्ति रुक्खाति इदं सत्था सावत्थियं जेतवने विहरन्तो वेरञ्जकण्डं आरब्भ कथेसि. सत्थरि वेरञ्जायं वस्सं वसित्वा अनुपुब्बेन सावत्थिं अनुप्पत्ते भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, तथागतो खत्तियसुखुमालो बुद्धसुखुमालो महन्तेन इद्धानुभावेन समन्नागतोपि वेरञ्जब्राह्मणेन निमन्तितो तेमासं वसन्तो मारावट्टनवसेन तस्स सन्तिका एकदिवसम्पि भिक्खं अलभित्वा लोलुप्पचारं पहाय तेमासं पत्थपुलकपिट्ठोदकेन यापेन्तो अञ्ञत्थ न अगमासि, अहो तथागतानं अप्पिच्छसन्तुट्ठभावो’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘अनच्छरियं, भिक्खवे, तथागतस्स इदानि लोलुप्पचारप्पहानं, पुब्बेपि तिरच्छानयोनियं निब्बत्तोपि लोलुप्पचारं पहासि’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि. सब्बम्पि वत्थु पुरिमनयेनेव वित्थारेतब्बं.
३०. ‘‘सन्ति रुक्खा हरिपत्ता, दुमा नेकफला बहू;
कस्मा नु सुक्खे कोळापे, सुवस्स निरतो मनो.
३१. ‘‘फलस्स उपभुञ्जिम्हा, नेकवस्सगणे बहू;
अफलम्पि विदित्वान, साव मेत्ति यथा पुरे.
३२. ‘‘सुक्खञ्च रुक्खं कोळापं, ओपत्तमफलं दुमं;
ओहाय सकुणा यन्ति, किं दोसं पस्ससे दिज.
३३. ‘‘ये फलत्था सम्भजन्ति, अफलोति जहन्ति नं;
अत्तत्थपञ्ञा दुम्मेधा, ते होन्ति पक्खपातिनो.
३४. ‘‘साधु सक्खि कतं होति, मेत्ति संसति सन्थवो;
सचेतं धम्मं रोचेसि, पासंसोसि विजानतं.
३५. ‘‘सो ते सुव वरं दम्मि, पत्तयान विहङ्गम;
वरं वरस्सु वक्कङ्ग, यं किञ्चि मनसिच्छसि.
३६. ‘‘अपि नाम नं पस्सेय्यं, सपत्तं सफलं दुमं;
दलिद्दोव निधिं लद्धा, नन्देय्याहं पुनप्पुनं.
३७. ‘‘ततो अमतमादाय, अभिसिञ्चि महीरुहं;
तस्स साखा विरूहिंसु, सीतच्छाया मनोरमा.
३८. ‘‘एवं सक्क सुखी होहि, सह सब्बेहि ञातिभि;
यथाहमज्ज सुखितो, दिस्वान सफलं दुमं.
३९. ‘‘सुवस्स च वरं दत्वा, कत्वान सफलं दुमं;
पक्कामि सह भरियाय, देवानं नन्दनं वन’’न्ति. –
पञ्हपटिपञ्हापि अत्थोपि पुरिमनयेनेव वेदितब्बा, अनुत्तानपदमेव पन वण्णयिस्साम.
हरिपत्ताति नीलपत्तसच्छन्ना. कोळापेति वाते पहरन्ते आकोटितसद्दं विय मुञ्चमाने निस्सारे. सुवस्साति आयस्मतो सुवराजस्स कस्मा एवरूपे रुक्खे मनो निरतो. फलस्साति फलं अस्स रुक्खस्स. नेकवस्सगणेति अनेकवस्सगणे. बहूति समानेपि अनेकसते न द्वे तयो, अथ खो बहूव. विदित्वानाति हंसराज इदानि अम्हाकं इमं रुक्खं अफलं विदित्वापि यथा पुरे एतेन सद्धिं मेत्ति, साव मेत्ति, तञ्हि मयं न भिन्दाम, मेत्तिं भिन्दन्ता हि अनरिया असप्पुरिसा नाम होन्तीति पकासेन्तो एवमाह.
ओपत्तन्ति अवपत्तं निप्पत्तं पतितपत्तं. किं दोसं पस्ससेति अञ्ञे सकुणा एतं ओहाय अञ्ञत्थ गच्छन्ति, त्वं एवं गमने किं नाम दोसं पस्ससि. ये फलत्थाति ये पक्खिनो फलत्थाय फलकारणा सम्भजन्ति उपगच्छन्ति, अफलोति ञत्वा एतं जहन्ति. अत्तत्थपञ्ञाति अत्तनो अत्थाय पञ्ञा, परं अनोलोकेत्वा अत्तनियेव वा ठिता एतेसं पञ्ञाति अत्तत्थपञ्ञा. पक्खपातिनोति ते अत्तनोयेव वुड्ढिं पच्चासीसमाना मित्तपक्खं पातेन्ति नासेन्तीति पक्खपातिनो नाम होन्ति. अत्तपक्खेयेव वा पतन्तीति पक्खपातिनो.
अपि नाम नन्ति हंसराज, सचे मे मनोरथो निप्फज्जेय्य, तया दिन्नो वरो सम्पज्जेय्य, अपि नाम अहं इमं रुक्खं सपत्तं सफलं पुन पस्सेय्यं, ततो दलिद्दो निधिं लभित्वाव पुनप्पुनं एतं अभिनन्देय्यं, तं दिस्वाव पमोदेय्यं. अमतमादायाति अत्तनो आनुभावेन ठितो गङ्गोदकं गहेत्वा अभिसिञ्चयीति अत्थो. इमस्मिं जातके इमाय सद्धिं द्वे अभिसम्बुद्धगाथा होन्ति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सक्को अनुरुद्धो अहोसि, सुवराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
चूळसुवजातकवण्णना चतुत्था.
[४३१] ५. हरितचजातकवण्णना
सुतं मेतं महाब्रह्मेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. तञ्हि भिक्खुं एकं अलङ्कतमातुगामं दिस्वा उक्कण्ठितं दीघकेसनखलोमं विब्भमितुकामं आचरियुपज्झायेहि अरुचिया आनीतं. सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘किंकारणा’’ति वत्वा ‘‘अलङ्कतमातुगामं दिस्वा किलेसवसेन, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु किलेसो नाम गुणविद्धंसको अप्पस्सादो निरये निब्बत्तापेति, एस पन किलेसो किंकारणा तं न किलमेस्सति? न हि सिनेरुं पहरित्वा पहरणवातो पुराणपण्णस्स लज्जति, इमञ्हि किलेसं निस्साय बोधिञाणस्स अनुपदं चरमाना पञ्चअभिञ्ञअट्ठसमापत्तिलाभिनो विसुद्धमहापुरिसापि सतिं उपट्ठपेतुं असक्कोन्ता झानं अन्तरधापेसु’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं निगमे असीतिकोटिविभवे ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, कञ्चनछविताय पनस्स ‘‘हरितचकुमारो’’ति नामं करिंसु. सो वयप्पत्तो तक्कसिलं गन्त्वा उग्गहितसिप्पो कुटुम्बं सण्ठपेत्वा मातापितूनं अच्चयेन धनविलोकनं कत्वा ‘‘धनमेव पञ्ञायति, धनस्स उप्पादका न पञ्ञायन्ति, मयापि मरणमुखे चुण्णविचुण्णेन भवितब्ब’’न्ति मरणभयभीतो महादानं दत्वा हिमवन्तं पविसित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा सत्तमे दिवसे अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा तत्थ चिरं वनमूलफलाहारो यापेत्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय पब्बता ओतरित्वा अनुपुब्बेन बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे बाराणसियं भिक्खाय चरन्तो राजद्वारं सम्पापुणि. राजा तं दिस्वा पसन्नचित्तो पक्कोसापेत्वा समुस्सितसेतच्छत्ते राजपल्लङ्के निसीदापेत्वा नानग्गरसभोजनं भोजेत्वा अनुमोदनावसाने अतिरेकतरं पसीदित्वा ‘‘कहं, भन्ते, गच्छथा’’ति वत्वा ‘‘वस्सावासट्ठानं उपधारेम, महाराजा’’ति वुत्ते ‘‘साधु, भन्ते’’ति भुत्तपातरासो तं आदाय उय्यानं गन्त्वा तत्थ रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीनि कारापेत्वा उय्यानपालं परिचारकं कत्वा दत्वा वन्दित्वा निक्खमि. महासत्तो ततो पट्ठाय निबद्धं रञ्ञो गेहे भुञ्जन्तो द्वादस वस्सानि तत्थ वसि.
अथेकदिवसं राजा पच्चन्तं कुपितं वूपसमेतुं गच्छन्तो ‘‘अम्हाकं पुञ्ञक्खेत्तं मा पमज्जी’’ति महासत्तं देविया निय्यादेत्वा अगमासि. ततो पट्ठाय सा महासत्तं सहत्था परिविसति. अथेकदिवसं सा भोजनं सम्पादेत्वा तस्मिं चिरायमाने गन्धोदकेन न्हत्वा सण्हं मट्ठसाटकं निवासेत्वा सीहपञ्जरं विवरापेत्वा सरीरे वातं पहरापेन्ती खुद्दकमञ्चके निपज्जि. महासत्तोपि दिवातरं सुनिवत्थो सुपारुतो भिक्खाभाजनं आदाय आकासेनागन्त्वा सीहपञ्जरं पापुणि. देविया तस्स वाकचिरसद्दं सुत्वा वेगेन उट्ठहन्तिया मट्ठसाटको भस्सि, महासत्तस्स विसभागारम्मणं चक्खुं पटिहञ्ञि. अथस्स अनेकवस्सकोटिसतसहस्सकाले अब्भन्तरे निवुत्थकिलेसो करण्डके सयितआसीविसो विय उट्ठहित्वा झानं अन्तरधापेसि. सो सतिं उपट्ठापेतुं असक्कोन्तो गन्त्वा देविं हत्थे गण्हि, तावदेव साणिं परिक्खिपिंसु. सो ताय सद्धिं लोकधम्मं सेवित्वा भुञ्जित्वा उय्यानं गन्त्वा ततो पट्ठाय देवसिकं तथेव अकासि. तस्स ताय सद्धिं लोकधम्मपटिसेवनं सकलनगरे पाकटं जातं. अमच्चा ‘‘हरितचतापसो एवमकासी’’ति रञ्ञो पण्णं पहिणिंसु. राजा ‘‘मं भिन्दितुकामा एवं वदन्ती’’ति असद्दहित्वा पच्चन्तं वूपसमेत्वा बाराणसिं पच्चागन्त्वा नगरं पदक्खिणं कत्वा देविया सन्तिकं गन्त्वा ‘‘सच्चं, किर मम अय्यो हरितचतापसो तया सद्धिं लोकधम्मं पटिसेवती’’ति पुच्छि. ‘‘सच्चं, देवा’’ति. सो तस्सापि असद्दहित्वा ‘‘तमेव पटिपुच्छिस्सामी’’ति उय्यानं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा तं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
४०. ‘‘सुतं मेतं महाब्रह्मे, कामे भुञ्जति हारितो;
कच्चेतं वचनं तुच्छं, कच्चि सुद्धो इरिय्यसी’’ति.
तत्थ कच्चेतन्ति कच्चि एतं ‘‘हारितो कामे परिभुञ्जती’’ति अम्हेहि सुतं वचनं तुच्छं अभूतं, कच्चि त्वं सुद्धो इरिय्यसि विहरसीति.
सो चिन्तेसि – ‘‘अयं राजा ‘नाहं परिभुञ्जामी’ति वुत्तेपि मम सद्दहिस्सतेव, इमस्मिं लोके सच्चसदिसी पतिट्ठा नाम नत्थि. उज्झितसच्चा हि बोधिमूले निसीदित्वा बोधिं पापुणितुं न सक्कोन्ति, मया सच्चमेव कथेतुं वट्टती’’ति. बोधिसत्तस्स हि एकच्चेसु ठानेसु पाणातिपातोपि अदिन्नादानम्पि कामेसुमिच्छाचारोपि सुरामेरयमज्जपानम्पि होतियेव, अत्थभेदकविसंवादनं पुरक्खत्वा मुसावादो नाम न होति, तस्मा सो सच्चमेव कथेन्तो दुतियं गाथमाह –
४१. ‘‘एवमेतं महाराज, यथा ते वचनं सुतं;
कुम्मग्गं पटिपन्नोस्मि, मोहनेय्येसु मुच्छितो’’ति.
तत्थ मोहनेय्येसूति कामगुणेसु. कामगुणेसु हि लोको मुय्हति, ते च लोकं मोहयन्ति, तस्मा ते ‘‘मोहनेय्या’’ति वुच्चन्तीति.
तं सुत्वा राजा ततियं गाथमाह –
४२. ‘‘अदु पञ्ञा किमत्थिया, निपुणा साधुचिन्तिनी;
याय उप्पतितं रागं, किं मनो न विनोदये’’ति.
तत्थ अदूति निपातो. इदं वुत्तं होति – भन्ते, गिलानस्स नाम भेसज्जं, पिपासितस्स पानीयं पटिसरणं, तुम्हाकं पनेसा निपुणा साधूनं अत्थानं चिन्तिनी पञ्ञा किमत्थिया, याय पुन उप्पतितं रागं किं मनो न विनोदये, किं चित्तं विनोदेतुं नासक्खीति.
अथस्स किलेसबलं दस्सेन्तो हारितो चतुत्थं गाथमाह –
४३. ‘‘चत्तारोमे महाराज, लोके अतिबला भुसा;
रागो दोसो मदो मोहो, यत्थ पञ्ञा न गाधती’’ति.
तत्थ यत्थाति येसु परियुट्ठानं पत्तेसु महोघे पतिता विय पञ्ञा गाधं पतिट्ठं न लभति.
तं सुत्वा राजा पञ्चमं गाथमाह –
४४. ‘‘अरहा सीलसम्पन्नो, सुद्धो चरति हारितो;
मेधावी पण्डितो चेव, इति नो सम्मतो भव’’न्ति.