७. सब्रह्मकसुत्तवण्णना
१०६. सत्तमे सब्रह्मकानीति ससेट्ठकानि. येसन्ति येसं कुलानं. पुत्तानन्ति पुत्तेहि पूजितसद्दयोगेन हि इदं करणत्थे सामिवचनं. अज्झागारेति सके घरे. पूजिता होन्तीति यं घरे अत्थि, तेन पटिजग्गिता मनापेन चेव कायिकवाचसिकेन च पच्चुपट्ठिता होन्ति. इति मातापितुपूजकानि कुलानि ‘‘सब्रह्मकानी’’ति पसंसित्वा उपरिपि नेसं पसंसनीयतं दस्सेन्तो ‘‘सपुब्बदेवतानी’’तिआदिमाह.
तत्थ ब्रह्मातिआदीनि तेसं ब्रह्मादिभावसाधनत्थं वुत्तानि. तत्रायमत्थविभावना – ब्रह्माति सेट्ठाधिवचनं. यथा हि ब्रह्मुनो चतस्सो भावना अविजहिता होन्ति मेत्ता, करुणा, मुदिता, उपेक्खाति, एवं मातापितूनं पुत्तेसु चतस्सो भावना अविजहिता होन्ति. ता तस्मिं तस्मिं काले वेदितब्बा – कुच्छिगतस्मिञ्हि दारके ‘‘कदा न खो पुत्तकं अरोगं परिपुण्णङ्गपच्चङ्गं पस्सिस्सामा’’ति मातापितूनं मेत्तचित्तं उप्पज्जति. यदा पनेस मन्दो उत्तानसेय्यको ऊकाहि वा मङ्कुलेहि वा दट्ठो दुक्खसेय्याय वा पीळितो परोदति विरवति, तदास्स सद्दं सुत्वा मातापितूनं कारुञ्ञं उप्पज्जति. आधावित्वा विधावित्वा कीळनकाले पन लोभनीयवयस्मिं वा ठितकाले दारकं ओलोकेत्वा मातापितूनं चित्तं सप्पिमण्डे पक्खित्तसतविहतकप्पासपिचुपटलं विय मुदुकं आमोदितं पमोदितं, तदा नेसं मुदिता लब्भति. यदा पन तेसं पुत्तो दारभरणं पच्चुपट्ठपेत्वा पाटियेक्कं अगारं अज्झावसति, तदा मातापितूनं ‘‘सक्कोति दानि नो पुत्तको अत्तनो धम्मताय जीवितु’’न्ति मज्झत्तभावो उप्पज्जति. एवं तस्मिं काले उपेक्खा लब्भति. एवं मातापितूनं पुत्तेसु यथाकालं चतुब्बिधस्सपि ब्रह्मविहारस्स लब्भनतो ब्रह्मसदिसवुत्तिताय वुत्तं ‘‘ब्रह्माति, भिक्खवे, मातापितूनं एतं अधिवचन’’न्ति.
पुब्बदेवताति एत्थ देवा नाम तिविधा – सम्मुतिदेवा, उपपत्तिदेवा, विसुद्धिदेवाति. तेसु सम्मुतिदेवा नाम राजानो खत्तिया. ते हि ‘‘देवो, देवी’’ति लोके वोहरीयन्ति, देवा विय लोकस्स निग्गहानुग्गहसमत्था च होन्ति. उपपत्तिदेवा नाम चातुमहाराजिकतो पट्ठाय याव भवग्गा उप्पन्ना सत्ता. विसुद्धिदेवा नाम खीणासवा सब्बकिलेसविसुद्धितो. तत्रायं वचनत्थो – दिब्बन्ति, कीळन्ति, लळन्ति, जोतन्ति पटिपक्खं जयन्ति वाति देवा. तेसु सब्बसेट्ठा विसुद्धिदेवा. यथा ते बालजनेहि कतं अपराधं अगणेत्वा एकन्तेनेव तेसं अनत्थहानिं अत्थुप्पत्तिञ्च आकङ्खन्ताव यथावुत्तब्रह्मविहारयोगेन अत्थाय हिताय सुखाय पटिपज्जन्ति, दक्खिणेय्यताय च तेसं कारानं महप्फलतं महानिसंसतञ्च आवहन्ति; एवमेव मातापितरोपि पुत्तानं अपराधं अगणेत्वा एकन्तेनेव तेसं अनत्थहानिं अत्थुप्पत्तिञ्च आकङ्खन्ता वुत्तनयेनेव चतुब्बिधस्सपि ब्रह्मविहारस्स लब्भनतो अत्थाय हिताय सुखाय पटिपज्जन्ता परमदक्खिणेय्या हुत्वा अत्तनि कतानं कारानं महप्फलतं महानिसंसतञ्च आवहन्ति. सब्बदेवेहि च पठमं तेसं उपकारवन्तताय ते आदितोयेव देवा. तेसञ्हि वसेन ते पठमं अञ्ञे देवे ‘‘देवा’’ति जानन्ति आराधेन्ति पयिरुपासन्ति, आराधनविधिं ञत्वा तथा पटिपज्जन्ता तस्सा पटिपत्तिया फलं अधिगच्छन्ति, तस्मा ते पच्छादेवा नाम. तेन वुत्तं ‘‘पुब्बदेवताति, भिक्खवे, मातापितूनं एतं अधिवचन’’न्ति.
पुब्बाचरियाति पठमआचरिया. मातापितरो हि पुत्ते सिक्खापेन्ता अतितरुणकालतो पट्ठाय ‘‘एवं निसीद, एवं गच्छ, एवं तिट्ठ, एवं सय, एवं खाद, एवं भुञ्ज, अयं ते ‘ताता’ति वत्तब्बो, अयं ‘भातिका’ति, अयं ‘भगिनी’ति, इदं नाम कातुं वट्टति, इदं न वट्टति, असुकं नाम उपसङ्कमितुं वट्टति, असुकं नाम न वट्टती’’ति गाहेन्ति सिक्खापेन्ति. अपरभागे अञ्ञे आचरियापि सिप्पं मुद्दं गणनन्ति एवमादिं सिक्खापेन्ति, अञ्ञे सरणानि देन्ति, सीलेसु पतिट्ठापेन्ति, पब्बाजेन्ति, धम्मं उग्गण्हापेन्ति, उपसम्पादेन्ति, सोतापत्तिमग्गादीनि पापेन्ति. इति सब्बेपि ते पच्छाआचरिया नाम. मातापितरो पन सब्बपठमं. तेनाह ‘‘पुब्बाचरियाति, भिक्खवे, मातापितूनं एतं अधिवचन’’न्ति.
आहुनेय्याति आनेत्वा हुनितब्बन्ति आहुनं, दूरतोपि आनेत्वा फलविसेसं आकङ्खन्तेन गुणवन्तेसु दातब्बानं अन्नपानवत्थच्छादनादीनं एतं नामं, उपकारखेत्तताय तं आहुनं अरहन्तीति आहुनेय्या. तेन वुत्तं ‘‘आहुनेय्याति, भिक्खवे, मातापितूनं एतं अधिवचन’’न्ति.
इदानि तेसं ब्रह्मादिभावे कारणं दस्सेतुं ‘‘तं किस्स हेतु? बहुकारा’’तिआदि वुत्तं. तं किस्स हेतूति तं मातापितूनं ब्रह्मादिअधिवचनं केन कारणेनाति चेति अत्थो. बहुकाराति बहूपकारा. आपादकाति जीवितस्स आपादका, पालका. पुत्तानञ्हि मातापितूहि जीवितं आपादितं पालितं घटितं अनुप्पबन्धेन पवत्तितं सम्पादितं. पोसकाति हत्थपादे वड्ढेत्वा हदयलोहितं पायेत्वा पोसेतारो. इमस्स लोकस्स दस्सेतारोति पुत्तानं इमस्मिं लोके इट्ठानिट्ठारम्मणदस्सनं नाम मातापितरो निस्साय जातन्ति ते नेसं इमस्स लोकस्स दस्सेतारो नाम. इति तेसं बहुकारत्तं ब्रह्मादिभावस्स कारणं दस्सितं, येन पुत्तो मातापितूनं लोकियेन उपकारेन केनचि परियायेन परियन्तं पटिकारं कातुं न समत्थोयेव. सचे हि पुत्तो ‘‘मातापितूनं उपकारस्स पच्चुपकारं करिस्सामी’’ति उट्ठाय समुट्ठाय वायमन्तो दक्खिणे अंसकूटे मातरं, इतरस्मिं पितरं ठपेत्वा वस्ससतायुको सकलं वस्ससतम्पि परिहरेय्य चतूहि पच्चयेहि उच्छादनपरिमद्दनन्हापनसम्बाहनादीहि च यथारुचि उपट्ठहन्तो तेसं मुत्तकरीसम्पि अजिगुच्छन्तो, न एत्तावता पुत्तेन मातापितूनं पटिकारो कतो होति अञ्ञत्र सद्धादिगुणविसेसे पतिट्ठापना. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘द्विन्नाहं, भिक्खवे, न सुप्पटिकारं वदामि. कतमेसं द्विन्नं? मातु च पितु च. एकेन, भिक्खवे, अंसेन मातरं परिहरेय्य, एकेन अंसेन पितरं परिहरेय्य वस्ससतायुको वस्ससतजीवी, सो च नेसं उच्छादनपरिमद्दनन्हापनसम्बाहनेन, ते च तत्थेव मुत्तकरीसं चजेय्युं, न त्वेव, भिक्खवे, मातापितूनं कतं वा होति पटिकतं वा. इमिस्सा च, भिक्खवे, महापथविया पहूतरत्तरतनाय मातापितरो इस्सरियाधिपच्चे रज्जे पतिट्ठापेय्य, न त्वेव, भिक्खवे, मातापितूनं कतं वा होति पटिकतं वा. तं किस्स हेतु? बहुकारा, भिक्खवे, मातापितरो पुत्तानं आपादका पोसका इमस्स लोकस्स दस्सेतारो.
‘‘यो च खो, भिक्खवे, मातापितरो अस्सद्धे सद्धासम्पदाय समादपेति निवेसेति पतिट्ठापेति. दुस्सीले सीलसम्पदाय, मच्छरिनो चागसम्पदाय, दुप्पञ्ञे पञ्ञासम्पदाय समादपेति निवेसेति पतिट्ठापेति. एत्तावता खो, भिक्खवे, मातापितूनं कतञ्च होति पटिकतञ्चा’’ति (अ. नि. २.३४).
तथा –
‘‘मातापितुउपट्ठानं, पुत्तदारस्स सङ्गहो’’ति; (खु. पा. ५.६);
‘‘मातापितुउपट्ठानं, भिक्खवे, पण्डितपञ्ञत्त’’न्ति च –
एवमादीनि मातापितूनं पुत्तस्स बहूपकारभावसाधकानि सुत्तानि दट्ठब्बानि.
गाथासु वुच्चरेति वुच्चन्ति कथीयन्ति. पजाय अनुकम्पकाति परेसं पाणं छिन्दित्वापि अत्तनो सन्तकं यंकिञ्चि चजित्वापि अत्तनो पजं पटिजग्गन्ति गोपयन्ति, तस्मा पजाय अत्तनो पुत्तानं अनुकम्पका अनुग्गाहका.
नमस्सेय्याति सायं पातं उपट्ठानं गन्त्वा ‘‘इदं मय्हं उत्तमं पुञ्ञक्खेत्त’’न्ति नमक्कारं करेय्य. सक्करेय्याति सक्कारेन पटिमानेय्य. इदानि तं सक्कारं दस्सेन्तो ‘‘अन्नेना’’तिआदिमाह. तत्थ अन्नेनाति यागुभत्तखादनीयेन. पानेनाति अट्ठविधपानेन. वत्थेनाति निवासनपारुपनेन. सयनेनाति मञ्चपीठभिसिबिम्बोहनादिना सयनेन. उच्छादनेनाति दुग्गन्धं पटिविनोदेत्वा सुगन्धकरणुच्छादनेन. न्हानेनाति सीतकाले उण्होदकेन, उण्हकाले सीतोदकेन गत्तानि परिसिञ्चित्वा न्हापनेन. पादानं धोवनेन चाति उण्होदकसीतोदकेहि पादधोवनेन चेव तेलमक्खनेन च.
ताय नं पारिचरियायाति एत्थ नन्ति निपातमत्तं, यथावुत्तपरिचरणेन. अथ वा पारिचरियायाति भरणकिच्चकरणकुलवंसपतिट्ठापनादिना पञ्चविधउपट्ठानेन. वुत्तञ्हेतं –
‘‘पञ्चहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि पुत्तेन पुरत्थिमा दिसा मातापितरो पच्चुपट्ठातब्बा ‘भतो ने भरिस्सामि, किच्चं नेसं करिस्सामि, कुलवंसं ठपेस्सामि, दायज्जं पटिपज्जिस्सामि. अथ वा पन नेसं पेतानं कालकतानं दक्खिणमनुप्पदस्सामी’ति. इमेहि खो, गहपतिपुत्त, पञ्चहि ठानेहि पुत्तेन पुरत्थिमा दिसा मातापितरो पच्चुपट्ठिता पञ्चहि ठानेहि पुत्तं अनुकम्पन्ति – पापा निवारेन्ति, कल्याणे निवेसेन्ति, सिप्पं सिक्खापेन्ति, पतिरूपेन दारेन संयोजेन्ति, समये दायज्जं निय्यादेन्ती’’ति (दी. नि. ३.२६७).
अपिच यो मातापितरो तीसु वत्थूसु अभिप्पसन्ने कत्वा सीलेसु वा पतिट्ठापेत्वा पब्बज्जाय वा नियोजेत्वा उपट्ठहति, अयं मातापितुउपट्ठाकानं अग्गोति वेदितब्बो. सा पनायं पारिचरिया पुत्तस्स उभयलोकहितसुखावहाति दस्सेन्तो ‘‘इधेव नं पसंसन्ति, पेच्च सग्गे पमोदती’’ति आह. तत्थ इधाति इमस्मिं लोके. मातापितुउपट्ठाकञ्हि पुग्गलं पण्डितमनुस्सा तत्थ पारिचरियाय पसंसन्ति वण्णेन्ति थोमेन्ति, तस्स च दिट्ठानुगतिं आपज्जन्ता सयम्पि अत्तनो मातापितूसु तथा पटिपज्जित्वा महन्तं पुञ्ञं पसवन्ति. पेच्चाति परलोकं गन्त्वा सग्गे ठितो मातापितुपट्ठाको दिब्बसम्पत्तीहि मोदति पमोदति अभिनन्दतीति.
सत्तमसुत्तवण्णना निट्ठिता.