१०. नदीसोतसुत्तवण्णना

१०९. दसमे सेय्यथापीति ओपम्मदस्सनत्थे निपातो, यथा नामाति अत्थो. नदिया सोतेन ओवुय्हेय्याति सीघसोताय हारहारिनिया नदिया उदकवेगेन हेट्ठतो वुय्हेय्य अधो हरियेथ. पियरूपसातरूपेनाति पियसभावेन सातसभावेन च कारणभूतेन, तस्सं नदियं तस्सा वा परतीरे मणिसुवण्णादि अञ्ञं वा पियवत्थु वित्तूपकरणं अत्थि, तं गहेस्सामीति नदियं पतित्वा सोतेन अवकड्ढेय्य. किञ्चापीति अनुजाननअसम्भावनत्थे निपातो. किं अनुजानाति, किं न सम्भावेति? तेन पुरिसेन अधिप्पेतस्स पियवत्थुस्स तत्थ अत्थिभावं अनुजानाति, तथागमनं पन आदीनववन्तताय न सम्भावेति. इदं वुत्तं होति – अम्भो, पुरिस, यदिपि तया अधिप्पेतं पियवत्थु तत्थ उपलब्भति, एवं गमने पन अयमादीनवो, यं त्वं हेट्ठा रहदं पत्वा मरणं मरणमत्तं वा दुक्खं पापुणेय्यासीति.

अत्थि चेत्थ हेट्ठा रहदोति एतिस्सा नदिया हेट्ठा अनुसोतभागे अतिविय गम्भीरवित्थतो एको महासरो अत्थि. सो च समन्ततो वाताभिघातसमुट्ठिताहि मणिमयपब्बतकूटसन्निभाहि महतीहि ऊमीहि वीचीहि सऊमि, विसमेसु भूमिप्पदेसेसु सवेगं अनुपक्खन्दन्तेन इमिस्सा ताव नदिया महोघेन तहिं तहिं आवट्टमानविपुलजलताय बलवामुखसदिसेहि सह आवट्टेहीति सावट्टो. तं रहदं ओतिण्णसत्तेयेव अत्तनो निबद्धामिसगोचरे कत्वा अज्झावसन्तेन अतिविय भयानकदस्सनेन घोरचेतसा दकरक्खसेन सगहो सरक्खसो, चण्डमच्छमकरादिना वा सगहो, यथावुत्तरक्खसेन सरक्खसो.

यन्ति एवं सप्पटिभयं यं रहदं. अम्भो पुरिसाति आलपनं. मरणं वा निगच्छसीति ताहि वा ऊमीहि अज्झोत्थटो, तेसु वा आवट्टेसु निपतितो सीसं उक्खिपितुं असक्कोन्तो तेसं वा चण्डमच्छमकरादीनं मुखे निपतितो. तस्स वा दकरक्खसस्स हत्थं गतो मरणं वा गमिस्ससि, अथ वा पन आयुसेसे सति ततो मुच्चित्वा अपगच्छन्तो तेहि ऊमिआदीहि जनितघट्टितवसेन मरणमत्तं मरणप्पमाणं दुक्खं निगच्छसि. पटिसोतं वायमेय्याति सो पुब्बे अनुसोतं वुय्हमानो तस्स पुरिसस्स वचनं सुत्वा ‘‘अनत्थो किर मे उपट्ठितो, मच्चुमुखे किराहं परिवत्तामी’’ति उप्पन्नबलवभयो सम्भमन्तो दिगुणं कत्वा उस्साहं हत्थेहि च पादेहि च वायमेय्य तरेय्य, न चिरेनेव तीरं सम्पापुणेय्य.

अत्थस्स विञ्ञापनायाति चतुसच्चपटिवेधानुकूलस्स अत्थस्स सम्बोधनाय उपमा कता. अयञ्चेत्थ अत्थोति अयमेव इदानि वुच्चमानो इध मया अधिप्पेतो उपमेय्यत्थो, यस्स विञ्ञापनाय उपमा आहटा.

तण्हायेतं अधिवचनन्ति एत्थ चतूहि आकारेहि तण्हाय सोतसदिसता वेदितब्बा अनुक्कमपरिवुड्ढितो अनुप्पबन्धतो ओसीदापनतो दुरुत्तरणतो च. यथा हि उपरि महामेघे अभिप्पवुट्ठे उदकं पब्बतकन्दरपदरसाखायो पूरेत्वा ततो भस्सित्वा कुसुब्भे पूरेत्वा ततो भस्सित्वा कुन्नदियो पूरेत्वा ततो महानदियो पक्खन्दित्वा एकोघं हुत्वा पवत्तमानं ‘‘नदीसोतो’’ति वुच्चति, एवमेव अज्झत्तिकबाहिरादिवसेन अनेकभेदेसु रूपादीसु आरम्मणेसु लोभो उप्पज्जित्वा अनुक्कमेन परिवुड्ढिं गच्छन्तो ‘‘तण्हासोतो’’ति वुच्चति, यथा च नदीसोतो आगमनतो याव समुद्दप्पत्ति, ताव सति विच्छेदपच्चयाभावे अविच्छिज्जमानो अनुप्पबन्धेन पवत्तति, एवं तण्हासोतोपि आगमनतो पट्ठाय असति विच्छेदपच्चये अविच्छिज्जमानो अपायसमुद्दाभिमुखो अनुप्पबन्धेन पवत्तति. यथा पन नदीसोतो तदन्तोगधे सत्ते ओसीदापेति, सीसं उक्खिपितुं न देति, मरणं वा मरणमत्तं वा दुक्खं पापेति, एवं तण्हासोतोपि अत्तनो सोतन्तोगते सत्ते ओसीदापेति, पञ्ञासीसं उक्खिपितुं न देति, कुसलमूलच्छेदनेन संकिलेसधम्मसमापज्जनेन च मरणं वा मरणमत्तं वा दुक्खं पापेति.

यथा च नदिया सोतो महोघभावेन पवत्तमानो उळुम्पं वा नावं वा बन्धितुं नेतुञ्च छेकं पुरिसं निस्साय परतीरं गन्तुं अज्झासयं कत्वा तज्जं वायामं करोन्तेन तरितब्बो, न येन वा तेन वाति दुरुत्तरो, एवं तण्हासोतोपि कामोघभवोघभूतो सीलसंवरं पूरेतुं समथविपस्सनासु कम्मं कातुं ‘‘निपकेन अरहत्तं पापुणिस्सामी’’ति अज्झासयं समुट्ठापेत्वा कल्याणमित्ते निस्साय समथविपस्सनानावं अभिरुहित्वा सम्मावायामं करोन्तेन तरितब्बो, न येन वा तेन वाति दुरुत्तरो. एवं अनुक्कमपरिवुड्ढितो अनुप्पबन्धतो ओसीदापनतो दुरुत्तरणतोति चतूहि आकारेहि तण्हाय नदीसोतसदिसता वेदितब्बा.

पियरूपं सातरूपन्ति पियजातिकं पियसभावं पियरूपं, मधुरजातिकं मधुरसभावं सातरूपं, इट्ठसभावन्ति अत्थो. छन्नेतन्ति छन्नं एतं. अज्झत्तिकानन्ति एत्थ ‘‘एवं मयं अत्ताति गहणं गमिस्सामा’’ति इमिना विय अधिप्पायेन अत्तानं अधिकारं कत्वा पवत्तानीति अज्झत्तिकानि. तत्थ गोचरज्झत्तं, नियकज्झत्तं, विसयज्झत्तं, अज्झत्तज्झत्तन्ति चतुब्बिधं अज्झत्तं. तेसु ‘‘अज्झत्तरतो समाहितो’’ति एवमादीसु (ध. प. ३६२) वुत्तं इदं गोचरज्झत्तं नाम. ‘‘अज्झत्तं सम्पसादन’’न्ति (दी. नि. १.२२८; ध. स. १६१) आगतं इदं नियकज्झत्तं नाम. ‘‘सब्बनिमित्तानं अमनसिकारा अज्झत्तं सुञ्ञतं उपसम्पज्ज विहरती’’ति (म. नि. ३.१८७) एवमागतं इदं विसयज्झत्तं नाम. ‘‘अज्झत्तिका धम्मा, बाहिरा धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका २०) एत्थ वुत्तं अज्झत्तं अज्झत्तज्झत्तं नाम. इधापि एतदेव अधिप्पेतं, तस्मा अज्झत्तानियेव अज्झत्तिकानि. अथ वा यथावुत्तेनेव अत्थेन ‘‘अज्झत्ता धम्मा, बहिद्धा धम्मा’’तिआदीसु विय तेसु अज्झत्तेसु भवानि अज्झत्तिकानि, चक्खादीनि. तेसं अज्झत्तिकानं.

आयतनानन्ति एत्थ आयतनतो, आयानं तननतो, आयतस्स च नयनतो आयतनानीति. चक्खादीसु हि तंतंद्वारवत्थुका चित्तचेतसिका धम्मा सकेन सकेन अनुभवनादिना किच्चेन आयतन्ति उट्ठहन्ति घटन्ति वायमन्ति, ते च आयभूते धम्मे एतानि तनोन्ति वित्थारेन्ति, यञ्च अनमतग्गे संसारे पवत्तं अतिविय आयतं वट्टदुक्खं, तं नयन्ति पवत्तेन्ति. इति सब्बथापिमे धम्मा आयतनतो, आयानं तननतो, आयतस्स च नयनतो आयतनानीति वुच्चन्ति. अपिच निवासट्ठानट्ठेन, आकरट्ठेन, समोसरणट्ठानट्ठेन, सञ्जातिदेसट्ठेन, कारणट्ठेन च आयतनं वेदितब्बं. तथा हि लोके ‘‘इस्सरायतनं देवायतन’’न्तिआदीसु निवासट्ठानं आयतनन्ति वुच्चति. ‘‘सुवण्णायतनं रजतायतन’’न्तिआदीसु आकरो. सासने पन ‘‘मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विहङ्गमा’’तिआदीसु समोसरणट्ठानं. ‘‘दक्खिणापथो गुन्नं आयतन’’न्तिआदीसु सञ्जातिदेसो. ‘‘तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने’’तिआदीसु (म. नि. ३.१५८; अ. नि. ३.१०२) कारणं आयतनन्ति वुच्चति. चक्खादीसु च ते ते चित्तचेतसिका धम्मा निवसन्ति तदायत्तवुत्तितायाति चक्खादयो तेसं निवासट्ठानं. तत्थ च ते आकिण्णा तन्निस्सितत्ताति ते नेसं आकरो, समोसरणट्ठानञ्च तत्थ वत्थुद्वारभावेन समोसरणतो, सञ्जातिदेसो च तन्निस्सयभावेन तेसं तत्थेव उप्पत्तितो, कारणञ्च तदभावे तेसं अभावतोति. इति निवासट्ठानट्ठेन, आकरट्ठेन, समोसरणट्ठानट्ठेन, सञ्जातिदेसट्ठेन, कारणट्ठेनाति इमेहि कारणेहि चक्खादीनि आयतनानीति वुच्चन्ति. तेन वुत्तं ‘‘छन्नेतं अज्झत्तिकानं आयतनान’’न्ति.

यदिपि रूपादयोपि धम्मा ‘‘रूपं लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जती’’ति तण्हावत्थुभावतो पियरूपसातरूपभावेन वुत्ता. चक्खादिके पन मुञ्चित्वा अत्तभावपञ्ञत्तिया अभावतो ‘‘मम चक्खु मम सोत’’न्तिआदिना अधिकसिनेहवत्थुभावेन चक्खादयो सातिसयं पियरूपं सातरूपन्ति निद्देसं अरहन्तीति दस्सेतुं ‘‘पियरूपं सातरूपन्ति खो, भिक्खवे, छन्नेतं अज्झत्तिकानं आयतनानं अधिवचन’’न्ति वुत्तं.

ओरम्भागियानन्ति एत्थ ओरं वुच्चति कामधातु, तप्परियापन्ना ओरम्भागा, पच्चयभावेन तेसं हिताति ओरम्भागिया. यस्स संविज्जन्ति, तं पुग्गलं वट्टस्मिं संयोजेन्ति बन्धन्तीति संयोजनानि. सक्कायदिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासकामरागब्यापादानं एतं अधिवचनं. ते हि कामभवूपगानं सङ्खारानं पच्चया हुत्वा रूपारूपधातुतो हेट्ठाभावेन निहीनभावेन ओरम्भागभूतेन कामभवेन सत्ते संयोजेन्ति. एतेनेव तेसं हेट्ठारहदसदिसता दीपिताति दट्ठब्बा. ऊमिभयन्ति खो, भिक्खवे, कोधुपायासस्सेतं अधिवचनन्ति भायति एतस्माति भयं, ऊमि एव भयन्ति ऊमिभयं. कुज्झनट्ठेन कोधो, स्वेव चित्तस्स सरीरस्स च अभिप्पमद्दनपवेधनुप्पादनेन दळ्हं आयासनट्ठेन उपायासो.

एत्थ च अनेकवारं पवत्तित्वा अत्तना समवेतं सत्तं अज्झोत्थरित्वा सीसं उक्खिपितुं अदत्वा अनयब्यसनापादनेन कोधुपायासस्स ऊमिसदिसता दट्ठब्बा. तथा कामगुणानं किलेसाभिभूते सत्ते इतो च एत्तो, एत्तो च इतोति एवं मनापियरूपादिविसयसङ्खाते अत्तनि संसारेत्वा यथा ततो बहिभूते नेक्खम्मे चित्तम्पि न उप्पज्जति एवं आवट्टेत्वा ब्यसनापादनेन आवट्टसदिसता दट्ठब्बा. यथा पन गहरक्खसोपि आरक्खरहितं अत्तनो गोचरभूमिगतं पुरिसं अभिभुय्य गहेत्वा अगोचरे ठितम्पि रक्खसमायाय गोचरं नेत्वा भेरवरूपदस्सनादिना अवसं अत्तनो उपकारं कातुं असमत्थं कत्वा अन्वाविसित्वा वण्णबलभोगयससुखेहिपि वियोजेन्तो महन्तं अनयब्यसनं आपादेति, एवं मातुगामोपि योनिसोमनसिकाररहितं अवीरपुरिसं इत्थिकुत्तभूतेहि अत्तनो हावभावविलासेहि अभिभुय्य गहेत्वा वीरजातियम्पि अत्तनो रूपादीहि पलोभनवसेन इत्थिमायाय अन्वाविसित्वा अवसं अत्तनो उपकारधम्मे सीलादयो सम्पादेतुं असमत्थं करोन्तो गुणवण्णादीहि वियोजेत्वा महन्तं अनयब्यसनं आपादेति, एवं मातुगामस्स गहरक्खससदिसता दट्ठब्बा. तेन वुत्तं ‘‘आवट्टन्ति खो, भिक्खवे, पञ्चन्नेतं कामगुणानं अधिवचनं, गहरक्खसोति खो, भिक्खवे, मातुगामस्सेतं अधिवचन’’न्ति.

पटिसोतोति खो भिक्खवे नेक्खम्मस्सेतं अधिवचनन्ति एत्थ पब्बज्जा सह उपचारेन पठमज्झानं विपस्सनापञ्ञा च निब्बानञ्च नेक्खम्मं नाम. सब्बेपि कुसला धम्मा नेक्खम्मं नाम. वुत्तञ्हेतं –

‘‘पब्बज्जा पठमं झानं, निब्बानञ्च विपस्सना;

सब्बेपि कुसला धम्मा, नेक्खम्मन्ति पवुच्चरे’’ति.

इमेसं पन पब्बज्जादीनं तण्हासोतस्स पटिलोमतो पटिसोतसदिसता वेदितब्बा. अविसेसेन हि धम्मविनयो नेक्खम्मं, तस्स अधिट्ठानं पब्बज्जा च, धम्मविनयो च तण्हासोतस्स पटिसोतं वुच्चति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘पटिसोतगामिं निपुणं, गम्भीरं दुद्दसं अणुं;

रागरत्ता न दक्खन्ति, तमोखन्धेन आवुता’’ति. (दी. नि. २.६५; म. नि. १.२८१; सं. नि. १.१७२);

वीरियारम्भस्साति चतुब्बिधसम्मप्पधानवीरियस्स. तस्स कामोघादिभेदतण्हासोतसन्तरणस्स हत्थेहि पादेहि चतुरङ्गनदीसोतसन्तरणवायामस्स सदिसता पाकटायेव. तथा नदीसोतस्स तीरे ठितस्स चक्खुमतो पुरिसस्स कामादिं चतुब्बिधम्पि ओघं तरित्वा तस्स परतीरभूते निब्बानथले ठितस्स पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमतो भगवतो सदिसभावो. तेन वुत्तं ‘‘चक्खुमा पुरिसो…पे… सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति.

तत्रिदं ओपम्मसंसन्दनं – नदीसोतो विय अनुप्पबन्धवसेन पवत्तमानो तण्हासोतो, तेन वुय्हमानो पुरिसो विय अनमतग्गे संसारवट्टे परिब्भमनतो तण्हासोतेन वुय्हमानो सत्तो, तस्स तत्थ पियरूपसातरूपवत्थुस्मिं अभिनिवेसो विय इमस्स चक्खादीसु अभिनिवेसो, सऊमिसावट्टसगहरक्खसो हेट्ठारहदो विय कोधुपायासपञ्चकामगुणमातुगामसमाकुलो पञ्चोरम्भागियसंयोजनसमूहो, तमत्थं यथाभूतं विदित्वा तस्स नदीसोतस्स परतीरे ठितो चक्खुमा पुरिसो विय सकलं संसारादीनवं सब्बञ्च ञेय्यधम्मं यथाभूतं विदित्वा तण्हासोतस्स परतीरभूते निब्बानथले ठितो समन्तचक्खु भगवा, तस्स पुरिसस्स तस्मिं नदिया सोतेन वुय्हमाने पुरिसे अनुकम्पाय रहदस्स रहदादीनवस्स च आचिक्खनं विय तण्हासोतेन वुय्हमानस्स सत्तस्स महाकरुणाय भगवतो तण्हादीनं तदादीनवस्स च विभावना, तस्स वचनं असद्दहित्वा अनुसोतगामिनो तस्स पुरिसस्स तस्मिं रहदे मरणप्पत्तिमरणमत्तदुक्खप्पत्तियो विय भगवतो वचनं असम्पटिच्छन्तस्स अपायुप्पत्ति, सुगतियं दुक्खुप्पत्ति च, तस्स पन वचनं सद्दहित्वा हत्थेहि च पादेहि च वायामकरणं विय तेन च वायामेन परतीरं पत्वा सुखेन यथिच्छितट्ठानगमनं विय भगवतो वचनं सम्पटिच्छित्वा तण्हादीसु आदीनवं पस्सित्वा तण्हासोतस्स पटिसोतपब्बज्जादिनेक्खम्मवसेन वीरियारम्भो, आरद्धवीरियस्स च तेनेव वीरियारम्भेन तण्हासोतातिक्कमनं निब्बानतीरं पत्वा अरहत्तफलसमापत्तिवसेन यथारुचि सुखविहारोति.

गाथासु सहापि दुक्खेन जहेय्य कामेति झानमग्गाधिगमत्थं समथविपस्सनानुयोगं करोन्तो भिक्खु यदिपि तेसं पुब्बभागपटिपदा किच्छेन कसिरेन सम्पज्जति, न सुखेन वीथिं ओतरति पुब्बभागभावनाय किलेसानं बलवभावतो, इन्द्रियानं वा अतिक्खभावतो. तथा सति सहापि दुक्खेन जहेय्य कामे, पठमज्झानेन विक्खम्भेन्तो ततियमग्गेन समुच्छिन्दन्तो किलेसकामे पजहेय्य. एतेन दुक्खपटिपदे झानमग्गे दस्सेति.

योगक्खेमं आयतिं पत्थयानोति अनागामितं अरहत्तं इच्छन्तो आकङ्खमानो. अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – यदिपि एतरहि किच्छेन कसिरेन झानपुरिममग्गे अधिगच्छामि, इमे पन निस्साय उपरि अरहत्तं अधिगन्त्वा कतकिच्चो पहीनसब्बदुक्खो भविस्सामीति सहापि दुक्खेन झानादीहि कामे पजहेय्याति. अथ वा यो कामवितक्कबहुलो पुग्गलो कल्याणमित्तस्स वसेन पब्बज्जं सीलविसोधनं झानादीनं पुब्बभागपटिपत्तिं वा पटिपज्जन्तो किच्छेन कसिरेन अस्सुमुखो रोदमानो तं वितक्कं विक्खम्भेति, तं सन्धाय वुत्तं ‘‘सहापि दुक्खेन जहेय्य कामे’’ति. सो हि किच्छेनपि कामे पजहन्तो झानं निब्बत्तेत्वा तं झानं पादकं कत्वा विपस्सन्तो अनुक्कमेन अरहत्ते पतिट्ठहेय्य. तेन वुत्तं ‘‘योगक्खेमं आयतिं पत्थयानो’’ति.

सम्मप्पजानोति विपस्सनासहिताय मग्गपञ्ञाय सम्मदेव पजानन्तो. सुविमुत्तचित्तोति तस्स अरियमग्गाधिगमस्स अनन्तरं फलविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्तचित्तो. विमुत्तिया फस्सये तत्थ तत्थाति तस्मिं तस्मिं मग्गफलाधिगमनकाले विमुत्तिं निब्बानं फस्सये फुसेय्य पापुणेय्य अधिगच्छेय्य सच्छिकरेय्य. उपयोगत्थे हि ‘‘विमुत्तिया’’ति इदं सामिवचनं. विमुत्तिया वा आरम्मणभूताय तत्थ तत्थ तंतंफलसमापत्तिकाले अत्तनो फलचित्तं फस्सये फुसेय्य पापुणेय्य, निब्बानोगधाय फलसमापत्तिया विहरेय्याति अत्थो. स वेदगूति सो वेदसङ्खातेन मग्गञाणेन चतुन्नं सच्चानं गतत्ता पटिविद्धत्ता वेदगू. लोकन्तगूति खन्धलोकस्स परियन्तं गतो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

दसमसुत्तवण्णना निट्ठिता.