१. पठमवग्गो
१. दुक्खविहारसुत्तवण्णना
२८. दुकनिपातस्स पठमे द्वीहीति गणनपरिच्छेदो. धम्मेहीति परिच्छिन्नधम्मनिदस्सनं. द्वीहि धम्मेहीति द्वीहि अकुसलधम्मेहि. समन्नागतोति युत्तो. दिट्ठेव धम्मेति इमस्मिंयेव अत्तभावे. दुक्खं विहरतीति चतूसुपि इरियापथेसु किलेसदुक्खेन चेव कायिकचेतसिकदुक्खेन च दुक्खं विहरति. सविघातन्ति चित्तूपघातेन चेव कायूपघातेन च सविघातं. सउपायासन्ति किलेसूपायासेन चेव सरीरखेदेन च बलवआयासवसेन सउपायासं. सपरिळाहन्ति किलेसपरिळाहेन चेव कायपरिळाहेन च सपरिळाहं. कायस्स भेदाति उपादिन्नक्खन्धपरिच्चागा. परं मरणाति तदनन्तरं अभिनिब्बत्तक्खन्धग्गहणे. अथ वा कायस्स भेदाति जीवितिन्द्रियुपच्छेदा. परं मरणाति चुतितो उद्धं. दुग्गति पाटिकङ्खाति दुग्गतिसङ्खातानं चतुन्नं अपायानं अञ्ञतरा गति इच्छितब्बा, अवस्संभाविनीति अत्थो.
अगुत्तद्वारोति अपिहितद्वारो. कत्थ पन अगुत्तद्वारोति आह ‘‘इन्द्रियेसू’’ति. तेन मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं असंवरमाह. पटिग्गहणपरिभोगवसेन भोजने मत्तं न जानातीति भोजने अमत्तञ्ञू. ‘‘इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारताय भोजने अमत्तञ्ञुताया’’तिपि पठन्ति.
कथं इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता, कथं वा गुत्तद्वारताति? किञ्चापि हि चक्खुन्द्रिये संवरो वा असंवरो वा नत्थि. न हि चक्खुपसादं निस्साय सति वा मुट्ठस्सच्चं वा उप्पज्जति. अपिच यदा रूपारम्मणं चक्खुस्स आपाथं आगच्छति, तदा भवङ्गे द्विक्खत्तुं उप्पज्जित्वा निरुद्धे किरियामनोधातु आवज्जनकिच्चं साधयमाना उप्पज्जित्वा निरुज्झति, ततो चक्खुविञ्ञाणं दस्सनकिच्चं, ततो विपाकमनोधातु सम्पटिच्छनकिच्चं, ततो विपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु सन्तीरणकिच्चं, ततो किरियाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु वोट्ठब्बनकिच्चं साधयमाना उप्पज्जित्वा निरुज्झति, तदनन्तरं जवनं जवति. तथापि नेव भवङ्गसमये, न आवज्जनादीनं अञ्ञतरसमये संवरो वा असंवरो वा अत्थि, जवनक्खणे पन सचे दुस्सील्यं वा मुट्ठस्सच्चं वा अञ्ञाणं वा अक्खन्ति वा कोसज्जं वा उप्पज्जति, असंवरो होति. एवं होन्तोपि सो ‘‘चक्खुद्वारे असंवरो’’ति वुच्चति. कस्मा? यस्मा तस्मिं सति द्वारम्पि अगुत्तं होति भवङ्गम्पि आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपि. यथा किं? यथा नगरे चतूसु द्वारेसु असंवुतेसु किञ्चापि अन्तोघरद्वारकोट्ठकगब्भादयो सुसंवुता तथापि अन्तोनगरे सब्बं भण्डं अरक्खितं अगोपितमेव होति. नगरद्वारेहि पविसित्वा चोरा यदिच्छन्ति, तं हरेय्युं. एवमेव जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सतिद्वारम्पि अगुत्तं होति, भवङ्गम्पि आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपि. तस्मिं पन असति जवने सीलादीसु उप्पन्नेसु द्वारम्पि गुत्तं होति भवङ्गम्पि आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपि. यथा किं? यथा नगरद्वारेसु संवुतेसु किञ्चापि अन्तोघरद्वारादयो असंवुता, तथापि अन्तोनगरे सब्बं भण्डं सुरक्खितं सुगोपितमेव होति. नगरद्वारेसु हि पिहितेसु चोरानं पवेसो नत्थि. एवमेव जवने सीलादीसु उप्पन्नेसु द्वारम्पि गुत्तं होति, भवङ्गम्पि, आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपि. तस्मा जवनक्खणे उप्पज्जमानोपि ‘‘चक्खुद्वारे संवरो’’ति वुच्चति. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो. एवं इन्द्रियेसु अगुत्तद्वारता, गुत्तद्वारता च वेदितब्बा.
कथं पन भोजने अमत्तञ्ञू, कथं वा मत्तञ्ञूति? यो हि पुग्गलो महिच्छो हुत्वा पटिग्गहणे मत्तं न जानाति. महिच्छपुग्गलो हि यथा नाम कच्छपुटवाणिजो पिळन्धनभण्डकं हत्थेन गहेत्वा उच्छङ्गेपि पक्खिपितब्बयुत्तकं पक्खिपित्वा महाजनस्स पस्सन्तस्सेव ‘‘असुकं गण्हथ, असुकं गण्हथा’’ति मुखेन उग्घोसेति, एवमेव अप्पमत्तकम्पि अत्तनो सीलं वा गन्थं वा धुतङ्गगुणं वा अन्तमसो अरञ्ञवासमत्तकम्पि महाजनस्स जानन्तस्सेव सम्भावेति, सम्भावेत्वा च पन सकटेहिपि उपनीते पच्चये ‘‘अल’’न्ति अवत्वा पटिग्गण्हाति. तयो हि पूरेतुं न सक्का अग्गि उपादानेन, समुद्दो उदकेन, महिच्छो पच्चयेहीति –
‘‘अग्गिक्खन्धो समुद्दो च, महिच्छो चापि पुग्गलो;
बहुके पच्चये दिन्ने, तयोपेते न पूरयेति’’.
महिच्छपुग्गलो हि विजातमातुयापि मनं गण्हितुं न सक्कोति. एवरूपो हि अनुप्पन्नं लाभं न उप्पादेति, उप्पन्नलाभतो च परिहायति. एवं ताव पटिग्गहणे अमत्तञ्ञू होति. यो पन धम्मेन समेन लद्धम्पि आहारं गधितो मुच्छितो अज्झोपन्नो अनादीनवदस्सावी अनिस्सरणपञ्ञो आहरहत्थकअलंसाटकतत्थवट्टककाकमासकभुत्तवमितकब्राह्मणानं अञ्ञतरो विय अयोनिसो अनुपायेन यावदत्थं उदरावदेहकं परिभुञ्जित्वा सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तो विहरति. अयं परिभोगे अमत्तञ्ञू नाम.
यो पन ‘‘यदिपि देय्यधम्मो बहु होति, दायको अप्पं दातुकामो, दायकस्स वसेन अप्पं गण्हाति. देय्यधम्मो अप्पो, दायको बहुं दातुकामो, देय्यधम्मस्स वसेन अप्पं गण्हाति. देय्यधम्मो बहु, दायकोपि बहुं दातुकामो, अत्तनो थामं ञत्वा पमाणयुत्तमेव गण्हाती’’ति एवं वुत्तस्स पटिग्गहणे पमाणजाननस्स चेव, ‘‘पटिसङ्खा योनिसो आहारं आहारेति, नेव दवाय, न मदाया’’तिआदिना (ध. स. १३५५) ‘‘लद्धञ्च पिण्डपातं अगधितो अमुच्छितो अनज्झोपन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जती’’ति च आदिना नयेन वुत्तस्स पच्चवेक्खित्वा पटिसङ्खानपञ्ञाय जानित्वा आहारपरिभुञ्जनसङ्खातस्स परिभोगे पमाणजाननस्स च वसेन भोजने मत्तञ्ञू होति, अयं भोजने मत्तञ्ञू नाम. एवं भोजने अमत्तञ्ञुता मत्तञ्ञुता च होतीति वेदितब्बं.
गाथासु पन चक्खुन्तिआदीसु चक्खतीति चक्खु, रूपं अस्सादेति, समविसमं आचिक्खन्तं विय होतीति वा अत्थो. सुणातीति सोतं. घायतीति घानं. जीवितनिमित्तं आहाररसो जीवितं, तं अव्हायतीति जिव्हा. कुच्छितानं आयोति कायो. मनते विजानातीति मनो. पोराणा पनाहु मुनातीति मनो, नाळिया मिनमानो विय महातुलाय धारयमानो विय च आरम्मणं विजानातीति अत्थो. एवं तावेत्थ पदत्थो वेदितब्बो.
भावत्थतो पन दुविधं चक्खु – मंसचक्खु च पञ्ञाचक्खु च. तेसु बुद्धचक्खु, समन्तचक्खु, ञाणचक्खु, दिब्बचक्खु, धम्मचक्खूति पञ्चविधं पञ्ञाचक्खु. तत्थ ‘‘अद्दसं खो अहं, भिक्खवे, बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो’’ति (म. नि. १.२८३) इदं बुद्धचक्खु नाम. ‘‘समन्तचक्खु वुच्चति सब्बञ्ञुतञ्ञाण’’न्ति (चूळव. धोतकमाणवपुच्छानिद्देस ३२) इदं समन्तचक्खु नाम. ‘‘चक्खुं उदपादी’’ति (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १५) इदं ञाणचक्खु नाम. ‘‘अद्दसं खो अहं, भिक्खवे, दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेना’’ति (म. नि. १.२८४) इदं दिब्बचक्खु नाम. ‘‘विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादी’’ति (म. नि. २.३९५; महाव. १६) इदं हेट्ठिममग्गत्तयसङ्खातं धम्मचक्खु नाम.
मंसचक्खुपि दुविधं – ससम्भारचक्खु, पसादचक्खूति. तत्थ य्वायं अक्खिकूपके पतिट्ठितो हेट्ठा अक्खिकूपकट्ठिकेन, उपरि भमुकट्ठिकेन, उभतो अक्खिकूटेहि, अन्तो मत्थलुङ्गेन, बहिद्धा अक्खिलोमेहि परिच्छिन्नो मंसपिण्डो, सङ्खेपतो चतस्सो धातुयो – वण्णो, गन्धो, रसो, ओजासम्भवो सण्ठानं जीवितं भावो कायपसादो चक्खुपसादोति चुद्दस सम्भारा. वित्थारतो चतस्सो धातुयो तंनिस्सिता वण्णगन्धरसओजासण्ठानसम्भवाति इमानि दस चतुसमुट्ठानिकत्ता चत्तालीसं होन्ति, जीवितं भावो कायपसादो चक्खुपसादोति चत्तारि एकन्तकम्मसमुट्ठानेवाति इमेसं चतुचत्तालीसाय रूपानं वसेन चतुचत्तालीस सम्भारा. यं लोके ‘‘सेतं वट्टं पुथुलं विसटं विपुलं चक्खू’’ति सञ्जानन्तो न चक्खुं सञ्जानाति, वत्थुं चक्खुतो सञ्जानाति, यो मंसपिण्डो अक्खिकूपके पतिट्ठितो न्हारुसुत्तकेन मत्थलुङ्गेन आबद्धो, यत्थ सेतम्पि अत्थि कण्हम्पि लोहितकम्पि पथवीपि आपोपि तेजोपि वायोपि. यं सेम्हुस्सदत्ता सेतं, पित्तुस्सदत्ता कण्हं, रुहिरुस्सदत्ता लोहितकं, पथवुस्सदत्ता पत्थद्धं, आपुस्सदत्ता पग्घरति, तेजुस्सदत्ता परिडय्हति, वायुस्सदत्ता सम्भमति, इदं ससम्भारचक्खु नाम. यो पन एत्थ सितो एत्थ पटिबद्धो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो, इदं पसादचक्खु नाम. इदञ्हि चक्खुविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावेन पवत्तति.
सोतादीसुपि सोतं दिब्बसोतं, मंससोतन्ति दुविधं. एत्थ ‘‘दिब्बाय सोतधातुया विसुद्धाय अतिक्कन्तमानुसिकाय उभो सद्दे सुणाती’’ति इदं दिब्बसोतं नाम. मंससोतं पन ससम्भारसोतं पसादसोतन्ति दुविधन्तिआदि सब्बं चक्खुम्हि वुत्तनयेनेव वेदितब्बं, तथा घानजिव्हा. कायो पन चोपनकायो, करजकायो, समूहकायो, पसादकायोतिआदिना बहुविधो. तत्थ –
‘‘कायेन संवुता धीरा, अथो वाचाय संवुता’’ति. (ध. प. २३४) –
अयं चोपनकायो नाम. ‘‘इमम्हा काया अञ्ञं कायं अभिनिम्मिनाती’’ति (दी. नि. १.२३६; पटि. म. ३.१४) अयं करजकायो नाम. समूहकायो पन विञ्ञाणादिसमूहवसेन अनेकविधो आगतो. तथा हि ‘‘छ इमे, आवुसो, विञ्ञाणकाया’’तिआदीसु (म. नि. १.१०१) विञ्ञाणसमूहो वुत्तो. ‘‘छ फस्सकाया’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३२३; म. नि. १.९८) फस्सादिसमूहो. तथा ‘‘कायपस्सद्धि कायलहुता’’तिआदीसु (ध. स. ११४) वेदनाक्खन्धादयो. ‘‘इधेकच्चो पथविकायं अनिच्चतो अनुपस्सति, आपोकायं तेजोकायं वायोकायं केसकायं लोमकाय’’न्तिआदीसु (पटि. म. ३.३५) पथवादिसमूहो. ‘‘कायेन फोट्ठब्बं फुसित्वा’’ति (अ. नि. ३.१६) अयं पसादकायो. इधापि पसादकायो वेदितब्बो. सो हि कायविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावेन पवत्तति. मनोति पन किञ्चापि सब्बं विञ्ञाणं वुच्चति, तथापि द्वारभावस्स इधाधिप्पेतत्ता द्वारभूतं सावज्जनं भवङ्गं वेदितब्बं.
एतानि यस्स द्वारानि अगुत्तानि च भिक्खुनोति यस्स भिक्खुनो एतानि मनच्छट्ठानि द्वारानि सतिवोस्सग्गेन पमादं आपन्नत्ता सतिकवाटेन अपिहितानि. भोजनम्हि…पे… अधिगच्छतीति सो भिक्खु वुत्तनयेन भोजने अमत्तञ्ञू इन्द्रियेसु च संवररहितो दिट्ठधम्मिकञ्च रोगादिवसेन, सम्परायिकञ्च दुग्गतिपरियापन्नं कायदुक्खं रागादिकिलेससन्तापवसेन, इच्छाविघातवसेन च चेतोदुक्खन्ति सब्बथापि दुक्खमेव अधिगच्छति पापुणाति. यस्मा चेतदेवं, तस्मा दुविधेनपि दुक्खग्गिना इधलोके च परलोके च डय्हमानेन कायेन डय्हमानेन चेतसा दिवा वा यदि वा रत्तिं निच्चकालमेव तादिसो पुग्गलो दुक्खमेव विहरति, न तस्स सुखविहारस्स सम्भवो, वट्टदुक्खानतिक्कमे पन वत्तब्बमेव नत्थीति.
पठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
२. सुखविहारसुत्तवण्णना
२९. दुतिये वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो.
दुतियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
३. तपनीयसुत्तवण्णना
३०. ततिये तपनीयाति इध चेव सम्पराये च तपन्ति विबाधेन्ति विहेठेन्तीति तपनीया. तपनं वा दुक्खं दिट्ठे चेव धम्मे अभिसम्पराये च तस्स उप्पादनेन चेव अनुबलप्पदानेन च हिताति तपनीया. अथ वा तपन्ति तेनाति तपनं, पच्छानुतापो, विप्पटिसारोति अत्थो, तस्स हेतुभावतो हिताति तपनीया. अकतकल्याणोति अकतं कल्याणं भद्दकं पुञ्ञं एतेनाति अकतकल्याणो. सेसपदद्वयं तस्सेव वेवचनं. पुञ्ञञ्हि पवत्तिहितताय आयतिंसुखताय च भद्दकट्ठेन कल्याणन्ति च कुच्छितसलनादिअत्थेन कुसलन्ति च दुक्खभीरूनं संसारभीरूनञ्च रक्खनट्ठेन भीरुत्ताणन्ति च वुच्चति. कतपापोति कतं उपचितं पापं एतेनाति कतपापो. सेसपदद्वयं तस्सेव वेवचनं. अकुसलकम्मञ्हि लामकट्ठेन पापन्ति च अत्तनो पवत्तिक्खणे विपाकक्खणे च घोरसभावताय लुद्दन्ति च किलेसेहि दूसितभावेन किब्बिसन्ति च वुच्चति. इति भगवा ‘‘द्वे धम्मा तपनीया’’ति धम्माधिट्ठानेन उद्दिसित्वा अकतं कुसलं धम्मं कतञ्च अकुसलं धम्मं पुग्गलाधिट्ठानेन निद्दिसि. इदानि तेसं तपनीयभावं दस्सेन्तो ‘‘सो अकतं मे कल्याणन्तिपि तप्पति, कतं मे पापन्तिपि तप्पती’’ति आह. चित्तसन्तासेन तप्पति अनुतप्पति अनुसोचतीति अत्थो.
गाथासु दुट्ठु चरितं, किलेसपूतिकत्ता वा दुट्ठं चरितन्ति दुच्चरितं. कायेन दुच्चरितं, कायतो वा पवत्तं दुच्चरितं कायदुच्चरितं. एवं वचीमनोदुच्चरितानिपि दट्ठब्बानि. इमानि च कायदुच्चरितादीनि कम्मपथप्पत्तानि अधिप्पेतानीति यं न कम्मपथप्पत्तं अकुसलजातं, तं सन्धायाह ‘‘यञ्चञ्ञं दोससञ्हित’’न्ति. तस्सत्थो – यम्पि च अञ्ञं कम्मपथभावं अप्पत्तत्ता निप्परियायेन कायकम्मादिसङ्खं न लभति, रागादिकिलेससंसट्ठत्ता दोससहितं अकुसलं तम्पि कत्वाति अत्थो. निरयन्ति निरतिअत्थेन निरस्सादट्ठेन वा निरयन्ति लद्धनामं सब्बम्पि दुग्गतिं, अयसङ्खातसुखप्पटिक्खेपेन वा सब्बत्थ सुगतिदुग्गतीसु निरयदुक्खं. सो तादिसो पुग्गलो उपगच्छतीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
एत्थ च कायदुच्चरितस्स तपनीयभावे नन्दो यक्खो नन्दो माणवको नन्दो गोघातको द्वे भातिकाति एतेसं वत्थूनि कथेतब्बानि. ते किर गाविं वधित्वा मंसं द्वे कोट्ठासे अकंसु. ततो कनिट्ठो जेट्ठं आह – ‘‘मय्हं दारका बहू, इमानि मे अन्तानि देही’’ति. अथ नं जेट्ठो – ‘‘सब्बं मंसं द्वेधा विभत्तं, पुन किमग्गहेसी’’ति पहरित्वा जीवितक्खयं पापेसि. निवत्तित्वा च नं ओलोकेन्तो मतं दिस्वा ‘‘भारियं वत मया कतं, स्वाहं अकारणेनेव नं मारेसि’’न्ति चित्तं उप्पादेसि. अथस्स बलवविप्पटिसारो उप्पज्जि. सो ठितट्ठानेपि निसिन्नट्ठानेपि तदेव कम्मं आवज्जेति, चित्तस्सादं न लभति, असितपीतखायितम्पिस्स सरीरे ओजं न फरति, अट्ठिचम्ममत्तमेव अहोसि. अथ नं एको थेरो पुच्छि ‘‘उपासक, त्वं अतिविय किसो अट्ठिचम्ममत्तो जातो, कीदिसो ते रोगो, उदाहु अत्थि किञ्चि तपनीयं कम्मं कत’’न्ति? सो ‘‘आम, भन्ते’’ति सब्बं आरोचेसि. अथस्स सो ‘‘भारियं ते, उपासक, कम्मं कतं, अनपराधट्ठाने अपरद्ध’’न्ति आह. सो तेनेव कम्मुना कालं कत्वा निरये निब्बत्ति. वचीदुच्चरितस्स पन सुप्पबुद्धसक्ककोकालिकचिञ्चमाणविकादीनं वत्थूनि कथेतब्बानि, मनोदुच्चरितस्स उक्कलजयभञ्ञादीनं.
ततियसुत्तवण्णना निट्ठिता.
४. अतपनीयसुत्तवण्णना
३१. चतुत्थे ततिये वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो.
चतुत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता.
५. पठमसीलसुत्तवण्णना
३२. पञ्चमे पापकेन च सीलेनाति पापकं नाम सीलं सीलभेदकरो असंवरोति वदन्ति. तत्थ यदि असंवरो असीलमेव तंदुस्सील्यभावतो, कथं सीलन्ति वुच्चति? तत्थायं अधिप्पायो सिया – यथा नाम लोके अदिट्ठं ‘‘दिट्ठ’’न्ति वुच्चति, असीलवा ‘‘सीलवा’’ति, एवमिधापि असीलम्पि असंवरोपि ‘‘सील’’न्ति वोहरीयति. अथ वा ‘‘कतमे च, थपति, अकुसला सीला? अकुसलं कायकम्मं, अकुसलं वचीकम्मं, पापको आजीवो’’ति (म. नि. २.२६४) वचनतो अकुसलधम्मेसुपि अत्थेव सीलसमञ्ञा, तस्मा परिचयवसेन सभावसिद्धि विय पकतिभूतो सब्बो समाचारो ‘‘सील’’न्ति वुच्चति. तत्थ यं अकोसल्लसम्भूतट्ठेन अकुसलं लामकं, तं सन्धायाह ‘‘पापकेन च सीलेना’’ति. पापिकाय च दिट्ठियाति सब्बापि मिच्छादिट्ठियो पापिकाव. विसेसतो पन अहेतुकदिट्ठि, अकिरियदिट्ठि, नत्थिकदिट्ठीति इमा तिविधा दिट्ठियो पापिकतरा. तत्थ पापकेन सीलेन समन्नागतो पुग्गलो पयोगविपन्नो होति, पापिकाय दिट्ठिया समन्नागतो आसयविपन्नो होति, एवं पयोगासयविपन्नो पुग्गलो निरयूपगो होतियेव. तेन वुत्तं ‘‘इमेहि खो, भिक्खवे, द्वीहि धम्मेहि समन्नागतो पुग्गलो यथाभतं निक्खित्तो, एवं निरये’’ति. एत्थ च ‘‘द्वीहि धम्मेहि समन्नागतो’’ति इदं लक्खणवचनं दट्ठब्बं, न तन्तिनिद्देसो. यथा तं लोके ‘‘यदिमे ब्याधिता सियुं, इमेसं इदं भेसज्जं दातब्ब’’न्ति. अञ्ञेसुपि ईदिसेसु ठानेसु एसेव नयो. दुप्पञ्ञोति निप्पञ्ञो.
पञ्चमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
६. दुतियसीलसुत्तवण्णना
३३. छट्ठे भद्दकेन च सीलेनाति कायसुचरितादिचतुपारिसुद्धिसीलेन. तञ्हि अखण्डादिसीलभावेन सयञ्च कल्याणं, समथविपस्सनादिकल्याणगुणावहं चाति ‘‘भद्दक’’न्ति वुच्चति. भद्दिकाय च दिट्ठियाति कम्मस्सकताञाणेन चेव कम्मपथसम्मादिट्ठिया च. तत्थ भद्दकेन सीलेन पयोगसम्पन्नो होति, भद्दिकाय दिट्ठिया आसयसम्पन्नो. इति पयोगासयसम्पन्नो पुग्गलो सग्गूपगो होति. तेन वुत्तं – ‘‘इमेहि, खो, भिक्खवे, द्वीहि धम्मेहि समन्नागतो पुग्गलो यथाभतं निक्खित्तो, एवं सग्गे’’ति. सप्पञ्ञोति पञ्ञवा. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.
छट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता.
७. आतापीसुत्तवण्णना
३४. सत्तमे अनातापीति किलेसानं आतापनट्ठेन आतापो, वीरियं, सो एतस्स अत्थीति आतापी, न आतापी अनातापी, सम्मप्पधानविरहितो कुसीतोति वुत्तं होति. ओत्तापो वुच्चति पापुत्रासो, सो एतस्स अत्थीति ओत्तापी, न ओत्तापी अनोत्तापी, ओत्तापरहितो. अथ वा आतापप्पटिपक्खो अनातापो, कोसज्जं सो अस्स अत्थीति अनातापी. यं ‘‘न ओत्तपति ओत्तप्पितब्बेन, न ओत्तपति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया’’ति एवं वुत्तं, तं अनोत्तप्पं अनोत्तापो. सो अस्स अत्थीति अनोत्तापीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो.
अभब्बोति अनरहो. सम्बोधायाति अरियमग्गत्थाय. निब्बानायाति किलेसानं अच्चन्तवूपसमाय अमतमहानिब्बानाय. अनुत्तरस्स योगक्खेमस्साति अरहत्तफलस्स. तञ्हि उत्तरितरस्स अभावतो अनुत्तरं, चतूहि योगेहि अनुपद्दुतत्ता खेमं निब्भयन्ति योगक्खेमन्ति च वुच्चति. अधिगमायाति पत्तिया. आतापीति वीरियवा. सो हि ‘‘आरद्धवीरियो विहरति अकुसलानं धम्मानं पहानाय, कुसलानं धम्मानं उपसम्पदाय, थामवा दळ्हपरक्कमो अनिक्खित्तधुरो कुसलेसु धम्मेसू’’ति (दी. नि. ३.३४५) एवं वुत्तेन वीरियारम्भेन समन्नागतो किलेसानं अच्चन्तमेव आतापनसीलोति आतापी. ओत्तापीति ‘‘यं ओत्तपति ओत्तप्पितब्बेन, ओत्तपति पापकानं अकुसलानं धम्मानं समापत्तिया’’ति (ध. स. ३१) एवं वुत्तेन ओत्तप्पेन समन्नागतत्ता ओत्तपनसीलोति ओत्तप्पी. अयञ्हि ओत्तापीति वुत्तो. तदविनाभावतो हिरिया च समन्नागतो एव होतीति हिरोत्तप्पसम्पन्नो अणुमत्तेपि वज्जे भयदस्सावी सीलेसु परिपूरकारी होति. इच्चस्स सीलसम्पदा दस्सिता. आतापीति इमिना नयेनस्स किलेसपरितापितादीपनेन समथविपस्सनाभावनानुयुत्तता दस्सिता. यथावुत्तञ्च वीरियं सद्धासतिसमाधिपञ्ञाहि विना न होतीति विमुत्तिपरिपाचकानि सद्धापञ्चमानि इन्द्रियानि अत्थतो वुत्तानेव होन्ति. तेसु च सिद्धेसु अनिच्चे अनिच्चसञ्ञा, अनिच्चे दुक्खसञ्ञा, दुक्खे अनत्तसञ्ञा, पहानसञ्ञा, विरागसञ्ञा, निरोधसञ्ञाति छ निब्बेधभागिया सञ्ञा सिद्धा एवाति. एवं इमेहि द्वीहि धम्मेहि समन्नागतस्स लोकियानं सीलसमाधिपञ्ञानं सिज्झनतो मग्गफलनिब्बानाधिगमस्स भब्बतं दस्सेन्तो ‘‘आतापी च खो…पे… अधिगमाया’’ति आह.
गाथासु कुसीतोति मिच्छावितक्कबहुलताय कामब्यापादविहिंसावितक्कसङ्खातेहि कुच्छितेहि पापधम्मेहि सितो सम्बन्धो युत्तोति कुसीतो. कुच्छितं वा सीदति सम्मापटिपत्तितो अवसीदतीति कुसीतो, द-कारस्स त-कारं कत्वा. हीनवीरियोति निब्बीरियो, चतूसुपि इरियापथेसु वीरियकरणरहितो. अनुस्साहसंहननसभावस्स चित्तालसियस्स थिनस्स, असत्तिविघातसभावस्स कायालसियस्स मिद्धस्स च अभिण्हप्पवत्तिया थिनमिद्धबहुलो. पापजिगुच्छनलक्खणाय हिरिया अभावेन तप्पटिपक्खेन अहिरिकेन समन्नागतत्ता च अहिरिको. हिरोत्तप्पवीरियानं अभावेनेव सम्मापटिपत्तियं नत्थि एतस्स आदरोति अनादरो. उभयथापि तथा धम्मपुग्गलेन दुविधकिरियाकरणेन अनादरो. फुट्ठुन्ति फुसितुं. सम्बोधिमुत्तमन्ति सम्बोधिसङ्खातं उत्तमं अरहत्तं अधिगन्तुं अभब्बोति अत्थो.
सतिमाति चिरकतचिरभासितानं अनुस्सरणे समत्थस्स सतिनेपक्कस्स भावेन चतुसतिपट्ठानयोगेन सतिमा. निपकोति सत्तट्ठानियसम्पजञ्ञसङ्खातेन चेव कम्मट्ठानपरिहरणपञ्ञासङ्खातेन च नेपक्केन समन्नागतत्ता निपको. झायीति आरम्मणूपनिज्झानेन लक्खणूपनिज्झानेन चाति द्वीहिपि झानेहि झायी. अप्पमत्तोति ‘‘दिवसं चङ्कमेन निसज्जाय आवरणियेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेती’’तिआदिना नयेन कम्मट्ठानभावनाय अप्पमत्तो. संयोजनं जातिजराय छेत्वाति जातिया चेव जराय च सत्ते संयोजेतीति संयोजनन्ति लद्धनामं कामरागादिकं दसविधम्पि किलेसजातं अनुसयसमुग्घातवसेन मूलतो छिन्दित्वा. अथ वा संयोजनं जातिजराय छेत्वाति जातिजराय संयोजनं छिन्दित्वा. यस्स हि संयोजनानि अच्छिन्नानि, तस्स जातिजराय अच्छेदो असमुग्घातोव. यस्स पन तानि छिन्नानि, तस्स जातिजरापि छिन्नाव कारणस्स समुग्घातितत्ता. तस्मा संयोजनं छिन्दन्तो एव जातिजरापि छिन्दति. तेन वुत्तं ‘‘संयोजनं जातिजराय छेत्वा’’ति. इधेव सम्बोधिमनुत्तरं फुसेति इमस्मिंयेव अत्तभावे अग्गमग्गं अरहत्तं वा फुसे पापुणेय्य.
सत्तमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
८. पठमनकुहनसुत्तवण्णना
३५. अट्ठमे नयिदन्ति एत्थ नइति पटिसेधे निपातो, तस्स ‘‘वुस्सती’’ति इमिना सम्बन्धो, यकारो पदसन्धिकरो. इदं-सद्दो ‘‘एकमिदाहं, भिक्खवे, समयं उक्कट्ठायं विहरामि सुभगवने सालराजमूले’’तिआदीसु (म. नि. १.५०१) निपातमत्तं. ‘‘इदं खो तं, भिक्खवे, अप्पमत्तकं ओरमत्तकं सीलमत्तक’’न्तिआदीसु (दी. नि. १.२७) यथावुत्ते आसन्नपच्चक्खे आगतो.
‘‘इदञ्हि तं जेतवनं, इसिसङ्घनिसेवितं;
आवुत्थं धम्मराजेन, पीतिसञ्जननं ममा’’ति. –
आदीसु (सं. नि. १.४८) वक्खमाने आसन्नपच्चक्खे. इधापि वक्खमानेयेव आसन्नपच्चक्खे दट्ठब्बो.
ब्रह्मचरिय-सद्दो –
‘‘किं ते वतं किं पन ब्रह्मचरियं,
किस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको;
इद्धी जुती बलवीरियूपपत्ति,
इदञ्च ते नाग महाविमानं.
‘‘अहञ्च भरिया च मनुस्सलोके,
सद्धा उभो दानपती अहुम्हा;
ओपानभूतं मे घरं तदासि,
सन्तप्पिता समणब्राह्मणा च.
‘‘तं मे वतं तं पन ब्रह्मचरियं,
तस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको;
इद्धी जुती बलवीरियूपपत्ति,
इदञ्च मे धीर महाविमान’’न्ति. (जा. २.२२.१५९२-१५९३, १५९५) –
इमस्मिं पुण्णकजातके दाने आगतो.
‘‘केन पाणि कामददो, केन पाणि मधुस्सवो;
केन ते ब्रह्मचरियेन, पुञ्ञं पाणिम्हि इज्झति.
‘‘तेन पाणि कामददो, तेन पाणि मधुस्सवो;
तेन मे ब्रह्मचरियेन, पुञ्ञं पाणिम्हि इज्झती’’ति. (पे. व. २७५, २७७) –
इमस्मिं अङ्कुरपेतवत्थुस्मिं वेय्यावच्चे. ‘‘इदं खो तं, भिक्खवे, तित्तिरियं नाम ब्रह्मचरियं अहोसी’’ति (चूळव. ३११) इमस्मिं तित्तिरजातके पञ्चसिक्खापदसीले. ‘‘तं खो पन, पञ्चसिख, ब्रह्मचरियं नेव निब्बिदाय न विरागाय…पे… यावदेव ब्रह्मलोकूपपत्तिया’’ति (दी. नि. २.३२९) इमस्मिं महागोविन्दसुत्ते ब्रह्मविहारे. ‘‘परे अब्रह्मचारी भविस्सन्ति, मयमेत्थ ब्रह्मचारिनो भविस्सामा’’ति (म. नि. १.८३) सल्लेखसुत्ते मेथुनविरतियं.
‘‘मयञ्च भरिया नातिक्कमाम,
अम्हे च भरिया नातिक्कमन्ति;
अञ्ञत्र ताहि ब्रह्मचरियं चराम,
तस्मा हि अम्हं दहरा न मीयरे’’ति. (जा. १.१०.९७) –
महाधम्मपालजातके सदारसन्तोसे. ‘‘अभिजानामि खो पनाहं, सारिपुत्त, चतुरङ्गसमन्नागतं ब्रह्मचरियं चरिता – तपस्सी सुदं होमी’’ति (म. नि. १.१५५) लोमहंससुत्ते वीरिये.
‘‘हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जति;
मज्झिमेन च देवत्तं, उत्तमेन विसुज्झती’’ति. (जा. १.८.७५) –
निमिजातके अत्तदमनवसेन कते अट्ठङ्गिकउपोसथे. ‘‘इदं खो पन, पञ्चसिख, ब्रह्मचरियं एकन्तनिब्बिदाय विरागाय…पे… अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति (दी. नि. २.३२९) महागोविन्दसुत्तेयेव अरियमग्गे. ‘‘तयिदं ब्रह्मचरियं इद्धञ्चेव फीतञ्च वित्थारिकं बाहुजञ्ञं पुथुभूतं याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासित’’न्ति (दी. नि. ३.१७४) पासादिकसुत्ते सिक्खत्तयसङ्गहे सकलस्मिं सासने. इधापि अरियमग्गे सासने च वत्तति.
वुस्सतीति वसीयति, चरीयतीति अत्थो. जनकुहनत्थन्ति ‘‘अहो अय्यो सीलवा वत्तसम्पन्नो अप्पिच्छो सन्तुट्ठो महिद्धिको महानुभावो’’तिआदिना जनस्स सत्तलोकस्स विम्हापनत्थं. जनलपनत्थन्ति ‘‘एवरूपस्स नाम अय्यस्स दिन्नं महप्फलं भविस्सती’’ति पसन्नचित्तेहि ‘‘केनत्थो, किं आहरीयतू’’ति मनुस्सेहि वदापनत्थं. लाभसक्कारसिलोकानिसंसत्थन्ति य्वायं ‘‘आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु ‘लाभी अस्सं चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारान’न्ति, सीले-स्वेवस्स परिपूरकारी’’ति (म. नि. १.६५) सीलानिसंसभावेन वुत्तो चतुपच्चयलाभो, यो च चतुन्नं पच्चयानं सक्कच्चदानसङ्खातो आदरबहुमानगरुकरणसङ्खातो च सक्कारो, यो च ‘‘सीलसम्पन्नो बहुस्सुतो सुतधरो आरद्धवीरियो’’तिआदिना नयेन उग्गतथुतिघोससङ्खातो सिलोको ब्रह्मचरियं चरन्तानं दिट्ठधम्मिको आनिसंसो, तदत्थं. इति मं जनो जानातूति ‘‘एवं ब्रह्मचरियवासे सति ‘अयं सीलवा कल्याणधम्मो’तिआदिना मं जनो जानातु सम्भावेतू’’ति अत्तनो सन्तगुणवसेन सम्भावनत्थम्पि न इदं ब्रह्मचरियं वुस्सतीति सम्बन्धो.
केचि पन ‘‘जनकुहनत्थन्ति पापिच्छस्स इच्छापकतस्स सतो सामन्तजप्पनइरियापथनिस्सितपच्चयपटिसेवनसङ्खातेन तिविधेन कुहनवत्थुना कुहनभावेन जनस्स विम्हापनत्थं. जनलपनत्थन्ति पापिच्छस्सेव सतो पच्चयत्थं परिकथोभासादिवसेन लपनभावेन उपलापनभावेन वा जनस्स लपनत्थं. लाभसक्कारसिलोकानिसंसत्थन्ति पापिच्छस्सेव सतो लाभादिगरुताय लाभसक्कारसिलोकसङ्खातस्स आनिसंसउदयस्स निप्फादनत्थं. इति मं जनो जानातूति पापिच्छस्सेव सतो असन्तगुणसम्भावनाधिप्पायेन ‘इति एवं मं जनो जानातू’ति न इदं ब्रह्मचरियं वुस्सती’’ति एवमेत्थ अत्थं वदन्ति. पुरिमोयेव पन अत्थो सारतरो.
अथ खोति एत्थ अथाति अञ्ञदत्थे निपातो, खोति अवधारणे. तेन कुहनादितो अञ्ञदत्थायेव पन इदं, भिक्खवे, ब्रह्मचरियं वुस्सतीति दस्सेति. इदानि तं पयोजनं दस्सेन्तो ‘‘संवरत्थञ्चेव पहानत्थञ्चा’’ति आह. तत्थ पञ्चविधो संवरो – पातिमोक्खसंवरो, सतिसंवरो, ञाणसंवरो, खन्तिसंवरो, वीरियसंवरोति.
तत्थ ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो’’ति (विभ. ५११) हि आदिना नयेन आगतो अयं पातिमोक्खसंवरो नाम, यो सीलसंवरोति च पवुच्चति. ‘‘रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जती’’ति (दी. नि. १.२१३; म. नि. १.२९५; सं. नि. ४.२३९; अ. नि. ३.१६) आगतो अयं सतिसंवरो.
‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं (अजिताति भगवा),
सति तेसं निवारणं;
सोतानं संवरं ब्रूमि,
पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति. (सु. नि. १०४१) –
आगतो अयं ञाणसंवरो. ‘‘खमो होति सीतस्स उण्हस्सा’’तिआदिना (म. नि. १.२४; अ. नि. ४.११४; ६.५८) नयेन आगतो अयं खन्तिसंवरो. ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना (म. नि. १.२६; अ. नि. ४.११४; ६.५८) नयेन आगतो अयं वीरियसंवरो. अत्थतो पन पाणातिपातादीनं पजहनवसेन, वत्तपटिवत्तानं करणवसेन च पवत्ता चेतना विरतियो च. सङ्खेपतो सब्बो कायवचीसंयमो, वित्थारतो सत्तन्नं आपत्तिक्खन्धानं अवीतिक्कमो सीलसंवरो. सति एव सतिसंवरो, सतिप्पधाना वा कुसला खन्धा. ञाणमेव ञाणसंवरो. अधिवासनवसेन अदोसो, अदोसप्पधाना वा तथा पवत्ता कुसला खन्धा खन्तिसंवरो, पञ्ञाति एके. कामवितक्कादीनं अनधिवासनवसेन पवत्तं वीरियमेव वीरियसंवरो. तेसु पठमो कायदुच्चरितादिदुस्सील्यस्स संवरणतो संवरो, दुतियो मुट्ठस्सच्चस्स, ततियो अञ्ञाणस्स, चतुत्थो अक्खन्तिया, पञ्चमो कोसज्जस्स संवरणतो पिदहनतो संवरोति वेदितब्बो. एवमेतस्स संवरस्स अत्थाय संवरत्थं, संवरनिप्फादनत्थन्ति अत्थो.
पहानम्पि पञ्चविधं – तदङ्गप्पहानं, विक्खम्भनप्पहानं, समुच्छेदप्पहानं, पटिप्पस्सद्धिप्पहानं, निस्सरणप्पहानन्ति. तत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा एककनिपाते पठमसुत्तवण्णनायं वुत्तमेव. तस्स पन पञ्चविधस्सपि तथा तथा रागादिकिलेसानं पटिनिस्सज्जनट्ठेन समतिक्कमनट्ठेन वा पहानस्स अत्थाय पहानत्थं, पहानसाधनत्थन्ति अत्थो. तत्थ संवरेन किलेसानं चित्तसन्ताने पवेसननिवारणं पहानेन पवेसननिवारणञ्चेव समुग्घातो चाति वदन्ति. उभयेनापि पन यथारहं उभयं सम्पज्जतीति दट्ठब्बं. सीलादिधम्मा एव हि संवरणतो संवरो, पजहनतो पहानन्ति.
गाथासु अनीतिहन्ति ईतियो वुच्चन्ति उपद्दवा – दिट्ठधम्मिका च सम्परायिका च. ईतियो हनति विनासेति पजहतीति ईतिहं, अनु ईतिहन्ति अनीतिहं, सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च. अथ वा ईतीहि अनत्थेहि सद्धिं हनन्ति गच्छन्ति पवत्तन्तीति ईतिहा, तण्हादिउपक्किलेसा. नत्थि एत्थ ईतिहाति अनीतिहं. ईतिहा वा यथावुत्तेनट्ठेन तित्थियसमया, तप्पटिपक्खतो इदं अनीतिहं. ‘‘अनितिह’’न्तिपि पाठो. तस्सत्थो – ‘‘इतिहाय’’न्ति धम्मेसु अनेकंसग्गाहभावतो विचिकिच्छा इतिहं नाम, सम्मासम्बुद्धप्पवेदितत्ता यथानुसिट्ठं पटिपज्जन्तानं निक्कङ्खभावसाधनतो नत्थि एत्थ इतिहन्ति अनितिहं, अपरप्पच्चयन्ति अत्थो. वुत्तञ्हेतं ‘‘पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूही’’ति ‘‘अतक्कावचरो’’ति च. गाथासुखत्थं पन ‘‘अनीतिह’’न्ति दीघं कत्वा पठन्ति.
निब्बानसङ्खातं ओगधं पतिट्ठं पारं गच्छतीति निब्बानोगधगामी, विमुत्तिरसत्ता एकन्तेनेव निब्बानसम्पापकोति अत्थो. तं निब्बानोगधगामिनं ब्रह्मचरियं. सोति यो सो समतिंस पारमियो पूरेत्वा सब्बकिलेसे भिन्दित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, सो भगवा अदेसयि देसेसि. निब्बानोगधोति वा अरियमग्गो वुच्चति. तेन विना निब्बानोगाहनस्स असम्भवतो तस्स च निब्बानं अनालम्बित्वा अप्पवत्तनतो, तञ्च तं एकन्तं गच्छतीति निब्बानोगधगामी. अथ वा निब्बानोगधगामिनन्ति निब्बानस्स अन्तोगामिनं मग्गब्रह्मचरियं, निब्बानं आरम्मणं करित्वा तस्स अन्तो एव वत्तति पवत्ततीति. महत्तेहीति महाआतुमेहि उळारज्झासयेहि. महन्तं निब्बानं, महन्ते वा सीलक्खन्धादिके एसन्ति गवेसन्तीति महेसिनो बुद्धादयो अरिया. तेहि अनुयातो पटिपन्नो. यथा बुद्धेन देसितन्ति यथा अभिञ्ञेय्यादिधम्मे अभिञ्ञेय्यादिभावेनेव सम्मासम्बुद्धेन मया देसितं, एवं ये एतं मग्गब्रह्मचरियं तदत्थं सासनब्रह्मचरियञ्च पटिपज्जन्ति. ते दिट्ठधम्मिकसम्परायिकत्थेहि यथारहं अनुसासन्तस्स सत्थु मय्हं सासनकारिनो ओवादप्पटिकरा सकलस्स वट्टदुक्खस्स अन्तं परियन्तं अप्पवत्तिं करिस्सन्ति, दुक्खस्स वा अन्तं निब्बानं सच्छिकरिस्सन्तीति.
अट्ठमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
९. दुतियनकुहनसुत्तवण्णना
३६. नवमे अभिञ्ञत्थन्ति कुसलादिविभागेन खन्धादिविभागेन च सब्बधम्मे अभिविसिट्ठेन ञाणेन अविपरीततो जाननत्थं. परिञ्ञत्थन्ति तेभूमकधम्मे ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिना परिजाननत्थं समतिक्कमनत्थञ्च. तत्थ अभिञ्ञेय्यअभिजानना चतुसच्चविसया. परिञ्ञेय्यपरिजानना पन यदिपि दुक्खसच्चविसया, पहानसच्छिकिरियाभावनाभिसमयेहि पन विना न पवत्ततीति पहानादयोपि इध गहिताति वेदितब्बं. सेसं अनन्तरसुत्ते वुत्तत्थमेव.
नवमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
१०. सोमनस्ससुत्तवण्णना
३७. दसमे सुखसोमनस्सबहुलोति एत्थ सुखन्ति कायिकं सुखं, सोमनस्सन्ति चेतसिकं. तस्मा यस्स कायिकं चेतसिकञ्च सुखं अभिण्हं पवत्तति, सो सुखसोमनस्सबहुलोति वुत्तो. योनीति ‘‘चतस्सो खो इमा, सारिपुत्त, योनियो’’तिआदीसु (म. नि. १.१५२) खन्धकोट्ठासो योनीति आगतो. ‘‘योनि हेसा, भूमिज, फलस्स अधिगमाया’’तिआदीसु (म. नि. ३.२२६) कारणं.
‘‘न चाहं ब्राह्मणं ब्रूमि, योनिजं मत्तिसम्भव’’न्ति च. (म. नि. २.४५७; ध. प. ३९६; सु. नि. ६२५);
‘‘तमेनं कम्मजा वाता निब्बत्तित्वा उद्धंपादं अधोसिरं सम्परिवत्तेत्वा मातु योनिमुखे सम्पटिपादेन्ती’’ति च आदीसु पस्सावमग्गो. इध पन कारणं अधिप्पेतं. अस्साति अनेन. आरद्धाति पट्ठपिता पग्गहिता परिपुण्णा सम्पादिता वा.
आसवानं खयायाति एत्थ आसवन्तीति आसवा, चक्खुतोपि…पे… मनतोपि सवन्ति पवत्तन्तीति वुत्तं होति. धम्मतो याव गोत्रभू, ओकासतो याव भवग्गा सवन्तीति वा आसवा. एते धम्मे एतञ्च ओकासं अन्तो करित्वा पवत्तन्तीति अत्थो. अन्तोकरणत्थो हि अयं आकारो. चिरपारिवासियट्ठेन मदिरादयो आसवा वियातिपि आसवा. लोके हि चिरपारिवासिका मदिरादयो आसवाति वुच्चन्ति. यदि च चिरपारिवासियट्ठेन आसवा, एते एव भवितुं अरहन्ति. वुत्तं हेतं – ‘‘पुरिमा, भिक्खवे, कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय, इतो पुब्बे अविज्जा नाहोसी’’तिआदि (अ. नि. १०.६१). आयतं संसारदुक्खं सवन्ति पसवन्तीतिपि आसवा. पुरिमानि चेत्थ निब्बचनानि यत्थ किलेसा आसवाति आगता, तत्थ युज्जन्ति; पच्छिमं कम्मेपि. न केवलञ्च कम्मकिलेसा एव आसवा, अपिच खो नानप्पकारा उपद्दवापि. अभिधम्मे हि ‘‘चत्तारो आसवा – कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवो’’ति (ध. स. ११०२) कामरागादयो किलेसा आसवाति आगता. सुत्तेपि ‘‘नाहं, चुन्द, दिट्ठधम्मिकानंयेव आसवानं संवराय धम्मं देसेमी’’ति (दी. नि. ३.१८२) एत्थ विवादमूलभूता किलेसा आसवाति आगता.
‘‘येन देवूपपत्यस्स, गन्धब्बो वा विहङ्गमो;
यक्खत्तं येन गच्छेय्य, मनुस्सत्तञ्च अब्बजे;
ते मय्हं, आसवा खीणा, विद्धस्ता विनळीकता’’ति. (अ. नि. ४.३६) –
एत्थ तेभूमकं कम्मं अवसेसा च अकुसला धम्मा. ‘‘दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय सम्परायिकानं आसवानं पटिघाताया’’ति (पारा. ३९) एत्थ परूपघातविप्पटिसारवधबन्धादयो चेव अपायदुक्खभूता नानप्पकारा उपद्दवा च.
ते पनेते आसवा विनये ‘‘दिट्ठधम्मिकानं आसवानं संवराय, सम्परायिकानं आसवानं पटिघाताया’’ति द्वेधा आगता. सळायतने ‘‘तयोमे, आवुसो, आसवा – कामासवो, भवासवो, अविज्जासवो’’ति (सं. नि. ४.३२१) तिधा आगता. तथा अञ्ञेसु सुत्तन्तेसु. अभिधम्मे तेयेव दिट्ठासवेन सद्धिं चतुधा आगता. निब्बेधिकपरियाये पन ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आसवा निरयगमनीया, अत्थि आसवा तिरच्छानयोनिगमनीया, अत्थि आसवा पेत्तिविसयगमनीया, अत्थि आसवा मनुस्सलोकगमनीया, अत्थि आसवा देवलोकगमनीया’’ति (अ. नि. ६.६३) पञ्चधा आगता. कम्ममेव चेत्थ आसवाति अधिप्पेतं. छक्कनिपाते ‘‘अत्थि, भिक्खवे, आसवा संवरा पहातब्बा’’तिआदिना (अ. नि. ६.५८) नयेन छधा आगता. सब्बासवपरियाये तेयेव दस्सनपहातब्बेहि धम्मेहि सद्धिं सत्तधा आगता. इध पन अभिधम्मपरियायेन चत्तारो आसवा अधिप्पेताति वेदितब्बा.
खयायाति एत्थ पन ‘‘यो आसवानं खयो वयो भेदो परिभेदो अनिच्चता अन्तरधान’’न्ति आसवानं सरसभेदो आसवानं खयोति वुत्तो. ‘‘जानतो अहं, भिक्खवे, पस्सतो आसवानं खयं वदामी’’ति (म. नि. १.१५) एत्थ आसवानं खीणाकारो नत्थिभावो अच्चन्तं असमुप्पादो आसवक्खयोति वुत्तो.
‘‘सेखस्स सिक्खमानस्स, उजुमग्गानुसारिनो;
खयस्मिं पठमं ञाणं, ततो अञ्ञा अनन्तरा’’ति. (इतिवु. ६२) –
एत्थ अरियमग्गो आसवक्खयोति वुत्तो. ‘‘आसवानं खया समणो होती’’ति (म. नि. १.४३८) एत्थ फलं.
‘‘परवज्जानुपस्सिस्स, निच्चं उज्झानसञ्ञिनो;
आसवा तस्स वड्ढन्ति, आरा सो आसवक्खया’’ति. (ध. प. २५३) –
एत्थ निब्बानं. इध पन फलं सन्धाय ‘‘आसवानं खयाया’’ति वुत्तं, अरहत्तफलत्थायाति अत्थो.
संवेजनीयेसु ठानेसूति संवेगजनकेसु जातिआदीसु संवेगवत्थूसु. जाति, जरा, ब्याधि, मरणं, अपायदुक्खं, अतीते वट्टमूलकं दुक्खं, अनागते वट्टमूलकं दुक्खं, पच्चुप्पन्ने आहारपरियेट्ठिमूलकं दुक्खन्ति इमानि हि संवेगवत्थूनि संवेजनीयट्ठानानि नाम. अपिच ‘‘आदित्तो लोकसन्निवासो उय्युत्तो पयातो कुम्मग्गप्पटिपन्नो, उपनीयति लोको अद्धुवो, अताणो लोको अनभिस्सरो, अस्सको लोको, सब्बं पहाय गमनीयं, ऊनो लोको अतित्तो तण्हादासो’’तिएवमादीनि (पटि. म. १.११७) चेत्थ संवेजनीयट्ठानानीति वेदितब्बानि. संवेजनेनाति जातिआदिसंवेगवत्थूनि पटिच्च उप्पन्नभयसङ्खातेन संवेजनेन. अत्थतो पन सहोत्तप्पञाणं संवेगो नाम.
संविग्गस्साति गब्भोक्कन्तिकादिवसेन अनेकविधेहि जातिआदिदुक्खेहि संवेगजातस्स. ‘‘संवेजित्वा’’ति च पठन्ति. योनिसो पधानेनाति उपायपधानेन, सम्मावायामेनाति अत्थो. सो हि यथा अकुसला धम्मा पहीयन्ति, कुसला धम्मा भावनापारिपूरिं गच्छन्ति, एवं पदहनतो उत्तमभावसाधनतो च ‘‘पधान’’न्ति वुच्चति. तत्थ संवेगेन भवादीसु किञ्चि ताणं लेणं पटिसरणं अपस्सन्तो तत्थ अनोलीयन्तो अलग्गमानसो तप्पटिपक्खेन च विनिवत्तितविसञ्ञितो अञ्ञदत्थु निब्बाननिन्नो होति निब्बानपोणो निब्बानपब्भारो. सो कल्याणमित्तसन्निस्सयेन योनिसोमनसिकारबहुलो विसुद्धासयप्पयोगो समथविपस्सनासु युत्तप्पयुत्तो सब्बस्मिम्पि सङ्खारगते निब्बिन्दति विरज्जति, विपस्सनं उस्सुक्कापेति. तत्थ यदिदं योनिसोमनसिकारबहुलो विसुद्धासयप्पयोगो समथविपस्सनासु युत्तप्पयुत्तो, तेनस्स दिट्ठेव धम्मे सुखसोमनस्सबहुलता वेदितब्बा. यं पनायं समथे पतिट्ठितो विपस्सनाय युत्तप्पयुत्तो सब्बस्मिम्पि सङ्खारगते निब्बिन्दति विरज्जति, विपस्सनं उस्सुक्कापेति, तेनस्स योनि आरद्धा आसवानं खयायाति वेदितब्बं.
गाथासु संविज्जेथेवाति संविज्जेय्य एव संवेगं करेय्य एव. ‘‘संविज्जित्वाना’’ति च पठन्ति. वुत्तनयेन संविग्गो हुत्वाति अत्थो. पण्डितोति सप्पञ्ञो, तिहेतुकपटिसन्धीति वुत्तं होति. पञ्ञाय समवेक्खियाति संवेगवत्थूनि संविज्जनवसेन पञ्ञाय सम्मा अवेक्खिय. अथ वा पञ्ञाय सम्मा अवेक्खित्वाति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेव.
दसमसुत्तवण्णना निट्ठिता.
इति परमत्थदीपनिया इतिवुत्तक-अट्ठकथाय
दुकनिपाते पठमवग्गवण्णना निट्ठिता.