८. मारवत्थु

अत्थम्हीति इमं धम्मदेसनं सत्था हिमवन्तपदेसे अरञ्ञकुटिकायं विहरन्तो मारं आरब्भ कथेसि.

तस्मिं किर काले राजानो मनुस्से पीळेत्वा रज्जं कारेन्ति. अथ भगवा अधम्मिकराजूनं रज्जे दण्डकरणपीळिते मनुस्से दिस्वा कारुञ्ञेन एवं चिन्तेसि – ‘‘सक्का नु खो रज्जं कारेतुं अहनं अघातयं, अजिनं अजापयं, असोचं असोचापयं धम्मेना’’ति, मारो पापिमा तं भगवतो परिवितक्कं ञत्वा ‘‘समणो गोतमो ‘सक्का नु खो रज्जं कारेतु’न्ति चिन्तेसि, इदानि रज्जं कारेतुकामो भविस्सति, रज्जञ्च नामेतं पमादट्ठानं, तं कारेन्ते सक्का ओकासं लभितुं, गच्छामि उस्साहमस्स जनेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘कारेतु, भन्ते, भगवा रज्जं, कारेतु सुगतो रज्जं अहनं अघातयं, अजिनं अजापयं, असोचं असोचापयं धम्मेना’’ति. अथ नं सत्था ‘‘किं पन मे त्वं, पापिम, पस्ससि, यं मं त्वं एवं वदेसी’’ति वत्वा ‘‘भगवता खो, भन्ते, चत्तारो इद्धिपादा सुभाविता. आकङ्खमानो हि भगवा हिमवन्तं पब्बतराजं ‘सुवण्ण’न्ति अधिमुच्चेय्य, तञ्च सुवण्णमेव अस्स, अहम्पि खो धनेन धनकरणीयं करिस्सामि, तुम्हे धम्मेन रज्जं कारेस्सथा’’ति तेन वुत्ते –

‘‘पब्बतस्स सुवण्णस्स, जातरूपस्स केवलो;

द्वित्ताव नालमेकस्स, इति विद्वा समञ्चरे.

‘‘यो दुक्खमदक्खि यतोनिदानं,

कामेसु सो जन्तु कथं नमेय्य;

उपधिं विदित्वा सङ्गोति लोके,

तस्सेव जन्तु विनयाय सिक्खे’’ति. (सं. नि. १.१५६) –

इमाहि गाथाहि संवेजेत्वा ‘‘अञ्ञो एव खो, पापिम, तव ओवादो, अञ्ञो मम, तया सद्धिं धम्मसंसन्दना नाम नत्थि, अहञ्हि एवं ओवदामी’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –

३३१. ‘‘अत्थम्हि जातम्हि सुखा सहाया,

तुट्ठी सुखा या इतरीतरेन;

पुञ्ञं सुखं जीवितसङ्खयम्हि,

सब्बस्स दुक्खस्स सुखं पहानं.

३३२. ‘‘सुखा मत्तेय्यता लोके,

अथो पेत्तेय्यता सुखा;

सुखा सामञ्ञता लोके,

अथो ब्रह्मञ्ञता सुखा.

३३३. ‘‘सुखं याव जरासीलं, सुखा सद्धा पतिट्ठिता;

सुखो पञ्ञाय पटिलाभो, पापानं अकरणं सुख’’न्ति.

तत्थ अत्थम्हीति पब्बजितस्सापि हि चीवरकरणादिके वा अधिकरणवूपसमादिके वा गिहिनोपि कसिकम्मादिके वा बलवपक्खसन्निस्सितेहि अभिभवनादिके वा किच्चे उप्पन्ने ये तं किच्चं निप्फादेतुं वा वूपसमेतुं वा सक्कोन्ति, एवरूपा सुखा सहायाति अत्थो. तुट्ठी सुखाति यस्मा पन गिहिनोपि सकेन असन्तुट्ठा सन्धिच्छेदादीनि आरभन्ति, पब्बजितापि नानप्पकारं अनेसनं. इति ते सुखं न विन्दन्तियेव. तस्मा या इतरीतरेन परित्तेन वा विपुलेन वा अत्तनो सन्तकेन सन्तुट्ठि, अयमेव सुखाति अत्थो. पुञ्ञन्ति मरणकाले पन यथाज्झासयेन पत्थरित्वा कतपुञ्ञकम्ममेव सुखं. सब्बस्साति सकलस्सपि पन वट्टदुक्खस्स पहानसङ्खातं अरहत्तमेव इमस्मिं लोके सुखं नाम.

मत्तेय्यताति मातरि सम्मा पटिपत्ति. पेत्तेय्यताति पितरि सम्मा पटिपत्ति. उभयेनपि मातापितूनं उपट्ठानमेव कथितं. मातापितरो हि पुत्तानं अनुपट्ठहनभावं ञत्वा अत्तनो सन्तकं भूमियं वा निदहन्ति, परेसं वा विस्सज्जेन्ति, ‘‘मातापितरो न उपट्ठहन्ती’’ति नेसं निन्दापि वड्ढति, कायस्स भेदा गूथनिरयेपि निब्बत्तन्ति. ये पन मातापितरो सक्कच्चं उपट्ठहन्ति, ते तेसं सन्तकं धनम्पि पापुणन्ति, पसंसम्पि लभन्ति, कायस्स भेदा सग्गे निब्बत्तन्ति. तस्मा उभयम्पेतं सुखन्ति वुत्तं. सामञ्ञताति पब्बजितेसु सम्मा पटिपत्ति. ब्रह्मञ्ञताति बाहितपापेसु बुद्धपच्चेकबुद्धसावकेसु सम्मा पटिपत्तियेव. उभयेनपि तेसं चतूहि पच्चयेहि पटिजग्गनभावो कथितो, इदम्पि लोके सुखं नाम कथिकं.

सीलन्ति मणिकुण्डलरत्तवत्थादयो हि अलङ्कारा तस्मिं तस्मिं वये ठितानंयेव सोभन्ति. न दहरानं अलङ्कारो महल्लककाले, महल्लकानं वा अलङ्कारो दहरकाले सोभति, ‘‘उम्मत्तको एस मञ्ञे’’ति गरहुप्पादनेन पन दोसमेव जनेति. पञ्चसीलदससीलादिभेदं पन सीलं दहरस्सापि महल्लकस्सापि सब्बवयेसु सोभतियेव, ‘‘अहो वतायं सीलवा’’ति पसंसुप्पादनेन सोमनस्समेव आवहति. तेन वुत्तं – सुखं याव जरा सीलन्ति. सद्धा पतिट्ठिताति लोकियलोकुत्तरतो दुविधापि सद्धा निच्चला हुत्वा पतिट्ठिता. सुखो पञ्ञाय पटिलाभोति लोकियलोकुत्तरपञ्ञाय पटिलाभो सुखो. पापानं अकरणन्ति सेतुघातवसेन पन पापानं अकरणं इमस्मिं लोके सुखन्ति अत्थो.

देसनावसाने बहूनं देवतानं धम्माभिसमयो अहोसीति.

मारवत्थु अट्ठमं.

नागवग्गवण्णना निट्ठिता.

तेवीसतिमो वग्गो.