१. अत्तदन्तवत्थु

अहं नागो वाति इमं धम्मदेसनं सत्था कोसम्बियं विहरन्तो अत्तानं आरब्भ कथेसि. वत्थु अप्पमादवग्गस्स आदिगाथावण्णनाय वित्थारितमेव. वुत्तञ्हेतं तत्थ (ध. प. अट्ठ. १.सामावतिवत्थु) –

मागण्डिया तासं किञ्चि कातुं असक्कुणित्वा ‘‘समणस्स गोतमस्सेव कत्तब्बं करिस्सामी’’ति नागरानं लञ्जं दत्वा ‘‘समणं गोतमं अन्तोनगरं पविसित्वा चरन्तं दासकम्मकरपोरिसेहि सद्धिं अक्कोसेत्वा परिभासेत्वा पलापेथा’’ति आणापेसि. मिच्छादिट्ठिका तीसु रतनेसु अप्पसन्ना अन्तोनगरं पविट्ठं सत्थारं अनुबन्धित्वा ‘‘चोरोसि बालोसि मूळ्होसि थेनोसि ओट्ठोसि गोणोसि गद्रभोसि नेरयिकोसि तिरच्छानगतोसि, नत्थि तुय्हं सुगति, दुग्गतियेव तुय्हं पाटिकङ्खा’’ति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसन्ति परिभासन्ति. तं सुत्वा आयस्मा आनन्दो सत्थारं एतदवोच – ‘‘भन्ते, इमे नागरा अम्हे अक्कोसन्ति परिभासन्ति, इतो अञ्ञत्थ गच्छामा’’ति. ‘‘कुहिं, आनन्दा’’ति? ‘‘अञ्ञं नगरं, भन्ते’’ति. ‘‘तत्थ मनुस्सेसु अक्कोसन्तेसु परिभासन्तेसु पुन कत्थ गमिस्सामानन्दा’’ति. ‘‘ततोपि अञ्ञं नगरं, भन्ते’’ति. ‘‘तत्थ मनुस्सेसु अक्कोसन्तेसु परिभासन्तेसु कुहिं गमिस्सामानन्दा’’ति. ‘‘ततोपि अञ्ञं नगरं, भन्ते’’ति. ‘‘आनन्द, न एवं कातुं वट्टति, यत्थ अधिकरणं उप्पन्नं, तत्थेव तस्मिं वूपसन्ते अञ्ञत्थ गन्तुं वट्टति, के पन ते, आनन्द, अक्कोसन्ती’’ति. ‘‘भन्ते, दासकम्मकरे उपादाय सब्बे अक्कोसन्ती’’ति. ‘‘अहं, आनन्द, सङ्गामं ओतिण्णहत्थिसदिसो. सङ्गामं ओतिण्णहत्थिनो हि चतूहि दिसाहि आगते सरे सहितुं भारो, तथेव बहूहि दुस्सीलेहि कथितकथानं सहनं नाम मय्हं भारो’’ति वत्वा अत्तानं आरब्भ धम्मं देसेन्तो इमा गाथा अभासि –

३२०. ‘‘अहं नागोव सङ्गामे, चापतो पतितं सरं;

अतिवाक्यं तितिक्खिस्सं, दुस्सीलो हि बहुज्जनो.

३२१. ‘‘दन्तं नयन्ति समितिं, दन्तं राजाभिरूहति;

दन्तो सेट्ठो मनुस्सेसु, योतिवाक्यं तितिक्खति.

३२२. ‘‘वरमस्सतरा दन्ता, आजानीया च सिन्धवा;

कुञ्जरा च महानागा, अत्तदन्तो ततो वर’’न्ति.

तत्थ नागोवाति हत्थी विय. चापतो पतितन्ति धनुतो मुत्तं. अतिवाक्यन्ति अट्ठअनरियवोहारवसेन पवत्तं वीतिक्कमवचनं. तितिक्खिस्सन्ति यथा सङ्गामावचरो सुदन्तो महानागो खमो सत्तिपहारादीनि चापतो मुच्चित्वा अत्तनि पतिते सरे अविहञ्ञमानो तितिक्खति, एवमेव एवरूपं अतिवाक्यं तितिक्खिस्सं, सहिस्सामीति अत्थो. दुस्सीलो हीति अयञ्हि लोकियमहाजनो बहुदुस्सीलो अत्तनो अत्तनो रुचिवसेन वाचं निच्छारेत्वा घट्टेन्तो चरति, तत्थ अधिवासनं अज्झुपेक्खनमेव मम भारो. समितिन्ति उय्यानकीळमण्डलादीसु महाजनमज्झं गच्छन्ता दन्तमेव गोणजातिं वा अस्सजातिं वा याने योजेत्वा नयन्ति. राजाति तथारूपेहेव वाहनेहि गच्छन्तो राजापि दन्तमेव अभिरूहति. मनुस्सेसूति मनुस्सेसुपि चतूहि अरियमग्गेहि दन्तो निब्बिसेवनोव सेट्ठो. योतिवाक्यन्ति यो एवरूपं अतिक्कमवचनं पुनप्पुनं वुच्चमानम्पि तितिक्खति न पटिप्फरति न विहञ्ञति, एवरूपो दन्तो सेट्ठोति अत्थो.

अस्सतराति वळवाय गद्रभेन जाता. आजानीयाति यं अस्सदमसारथि कारणं कारेति, तस्स खिप्पं जाननसमत्था. सिन्धवाति सिन्धवरट्ठे जाता अस्सा. महानागाति कुञ्जरसङ्खाता महाहत्थिनो. अत्तदन्तोति एते अस्सतरा च सिन्धवा च कुञ्जरा च दन्ताव वरं, न अदन्ता. यो पन चतूहि अरियमग्गेहि अत्तनो दन्तताय अत्तदन्तो निब्बिसेवनो, अयं ततोपि वरं, सब्बेहिपि एतेहि उत्तरितरोति अत्थो.

देसनावसाने लञ्जं गहेत्वा वीथिसिङ्घाटकादीसु ठत्वा अक्कोसन्तो परिभासन्तो सब्बोपि सो महाजनो सोतापत्तिफलादीनि पापुणीति.

अत्तदन्तवत्थु पठमं.