१. सुन्दरीपरिब्बाजिकावत्थु

अभूतवादीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो सुन्दरिं परिब्बाजिकं आरब्भ कथेसि.

‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो मानितो पूजितो’’ति वत्थु वित्थारतो उदाने (उदा. ३८) आगतमेव. अयं पनेत्थ सङ्खेपो – भगवतो किर भिक्खुसङ्घस्स च पञ्चन्नं महानदीनं महोघसदिसे लाभसक्कारे उप्पन्ने हतलाभसक्कारा अञ्ञतित्थिया सूरियुग्गमनकाले खज्जोपनका विय निप्पभा हुत्वा एकतो सन्निपतित्वा मन्तयिंसु – ‘‘मयं समणस्स गोतमस्स उप्पन्नकालतो पट्ठाय हतलाभसक्कारा, न नो कोचि अत्थिभावम्पि जानाति, केन नु खो सद्धिं एकतो हुत्वा समणस्स गोतमस्स अवण्णं उप्पादेत्वा लाभसक्कारमस्स अन्तरधापेय्यामा’’ति. अथ नेसं एतदहोसि – ‘‘सुन्दरिया सद्धिं एकतो हुत्वा सक्कुणिस्सामा’’ति. ते एकदिवसं सुन्दरिं तित्थियारामं पविसित्वा वन्दित्वा ठितं नालपिंसु. सा पुनप्पुनं सल्लपन्तीपि पटिवचनं अलभित्वा ‘‘अपि पनय्या, केनचि विहेठितत्था’’ति पुच्छि. ‘‘किं, भगिनि, समणं गोतमं अम्हे विहेठेत्वा हतलाभसक्कारे कत्वा विचरन्तं न पस्ससी’’ति? ‘‘मया एत्थ किं कातुं वट्टती’’ति? ‘‘त्वं खोसि, भगिनि, अभिरूपा सोभग्गप्पत्ता, समणस्स गोतमस्स अयसं आरोपेत्वा महाजनं तव कथं गाहापेत्वा हतलाभसक्कारं करोही’’ति. सा तं सुत्वा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा पक्कन्ता ततो पट्ठाय मालागन्धविलेपनकप्पूरकटुकफलादीनि गहेत्वा सायं महाजनस्स सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा नगरं पविसनकाले जेतवनाभिमुखी गच्छति, ‘‘कहं गच्छसी’’ति च पुट्ठा ‘‘समणस्स गोतमस्स सन्तिकं गमिस्सामि, अहञ्हि तेन सद्धिं एकगन्धकुटियं वसामी’’ति वत्वा अञ्ञतरस्मिं तित्थियारामे वसित्वा पातोव जेतवनमग्गं ओतरित्वा नगराभिमुखी आगच्छन्ती ‘‘किं, सुन्दरि, कहं गतासी’’ति पुट्ठा ‘‘समणेन गोतमेन सद्धिं एकगन्धकुटियं वसित्वा तं किलेसरतिया रमापेत्वा आगताम्ही’’ति वदति.

अथ ते कतिपाहच्चयेन धुत्तानं कहापणे दत्वा ‘‘गच्छथ सुन्दरिं मारेत्वा समणस्स गोतमस्स गन्धकुटिया समीपे मालाकचवरन्तरे निक्खिपित्वा एथा’’ति वदिंसु. ते तथा अकंसु. ततो तित्थिया ‘‘सुन्दरिं न पस्सामा’’ति कोलाहलं कत्वा रञ्ञो आरोचेत्वा ‘‘कहं वो आसङ्का’’ति वुत्ता ‘‘इमेसु दिवसेसु जेतवने वसति, तत्थस्सा पवत्तिं न जानामा’’ति वत्वा ‘‘तेन हि गच्छथ, नं विचिनथा’’ति रञ्ञा अनुञ्ञाता अत्तनो उपट्ठाके गहेत्वा जेतवनं गन्त्वा विचिनन्ता मालाकचवरन्तरे तं दिस्वा मञ्चकं आरोपेत्वा नगरं पवेसेत्वा ‘‘समणस्स गोतमस्स सावका ‘सत्थारा कतं पापकम्मं पटिच्छादेस्सामा’ति सुन्दरिं मारेत्वा मालाकचवरन्तरे निक्खिपिंसू’’ति रञ्ञो आरोचयिंसु. राजा ‘‘तेन हि गच्छथ, नगरं आहिण्डथा’’ति आह. ते नगरवीथीसु ‘‘पस्सथ समणानं सक्यपुत्तियानं कम्म’’न्तिआदीनि वत्वा पुन रञ्ञो निवेसनद्वारं आगमिंसु. राजा सुन्दरिया सरीरं आमकसुसाने अट्टकं आरोपेत्वा रक्खापेसि. सावत्थिवासिनो ठपेत्वा अरियसावके सेसा येभुय्येन ‘‘पस्सथ समणानं सक्यपुत्तियानं कम्म’’न्तिआदीनि वत्वा अन्तोनगरेपि बहिनगरेपि भिक्खू अक्कोसन्ता विचरन्ति. भिक्खू तं पवत्तिं तथागतस्स आरोचेसुं. सत्था ‘‘तेन हि तुम्हेपि ते मनुस्से एवं पटिचोदेथा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

३०६. ‘‘अभूतवादी निरयं उपेति,

यो वापि कत्वा न करोमिचाह;

उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति,

निहीनकम्मा मनुजा परत्था’’ति.

तत्थ अभूतवादीति परस्स दोसं अदिस्वाव मुसावादं कत्वा तुच्छेन परं अब्भाचिक्खन्तो. कत्वाति यो वा पन पापकम्मं कत्वा ‘‘नाहं एतं करोमी’’ति आह. पेच्च समा भवन्तीति ते उभोपि जना परलोकं गन्त्वा निरयं उपगमनेन गतिया समा भवन्ति. गतियेव नेसं परिच्छिन्ना, आयु पन नेसं न परिच्छिन्नं. बहुकञ्हि पापकम्मं कत्वा चिरं निरये पच्चन्ति, परित्तं कत्वा अप्पमत्तकमेव कालं. यस्मा पन नेसं उभिन्नम्पि लामकमेव कम्मं, तेन वुत्तं – ‘‘निहीनकम्मा मनुजा परत्था’’ति. परत्थाति इमस्स पन पदस्स पुरतो पेच्चपदेन सम्बन्धो. पेच्च परत्थ इतो गन्त्वा ते निहीनकम्मा परलोके समा भवन्तीति अत्थो. देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

राजा ‘‘सुन्दरिया अञ्ञेहि मारितभावं जानाथा’’ति पुरिसे उय्योजेसि. अथ ते धुत्ता तेहि कहापणेहि सुरं पिवन्ता अञ्ञमञ्ञं कलहं करिंसु. एको एकं आह – ‘‘त्वं सुन्दरिं एकप्पहारेनेव मारेत्वा मालाकचवरन्तरे निक्खिपित्वा ततो लद्धकहापणेहि सुरं पिवसि, होतु होतू’’ति. राजपुरिसा ते धुत्ते गहेत्वा रञ्ञो दस्सेसुं. अथ ने राजा ‘‘तुम्हेहि सा मारिता’’ति पुच्छि. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘केहि मारापिता’’ति? ‘‘अञ्ञतित्थियेहि, देवा’’ति. राजा तित्थिये पक्कोसापेत्वा पुच्छि. ते तथेव वदिंसु. तेन हि गच्छथ तुम्हे एवं वदन्ता नगरं आहिण्डथ – ‘‘अयं सुन्दरी समणस्स गोतमस्स अवण्णं आरोपेतुकामेहि अम्हेहि मारापिता, नेव समणस्स गोतमस्स, न सावकानं दोसो अत्थि, अम्हाकमेव दोसो’’ति. ते तथा करिंसु. बालमहाजनो तदा सद्दहि, तित्थियापि धुत्तापि पुरिसवधदण्डं पापुणिंसु. ततो पट्ठाय बुद्धानं सक्कारो महा अहोसीति.

सुन्दरीपरिब्बाजिकावत्थु पठमं.