१. पञ्चसतभिक्खुवत्थु
मग्गानट्ठङ्गिकोति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पञ्चसते भिक्खू आरब्भ कथेसि.
ते किर सत्थरि जनपदचारिकं चरित्वा पुन सावत्थिं आगते उपट्ठानसालाय निसीदित्वा ‘‘असुकगामतो असुकगामस्स मग्गो समो, असुकगामस्स मग्गो विसमो, ससक्खरो, असक्खरो’’तिआदिना नयेन अत्तनो विचरितमग्गं आरब्भ मग्गकथं कथेसुं. सत्था तेसं अरहत्तस्सूपनिस्सयं दिस्वा तं ठानं आगन्त्वा पञ्ञत्तासने निसिन्नो ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, अयं बाहिरकमग्गो, भिक्खुना नाम अरियमग्गे कम्मं कातुं वट्टति, एवञ्हि करोन्तो भिक्खु सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
२७३. ‘‘मग्गानट्ठङ्गिको सेट्ठो, सच्चानं चतुरो पदा;
विरागो सेट्ठो धम्मानं, द्विपदानञ्च चक्खुमा.
२७४. ‘‘एसेव मग्गो नत्थञ्ञो, दस्सनस्स विसुद्धिया;
एतञ्हि तुम्हे पटिपज्जथ, मारस्सेतं पमोहनं.
२७५. ‘‘एतञ्हि तुम्हे पटिपन्ना, दुक्खस्सन्तं करिस्सथ;
अक्खातो वो मया मग्गो, अञ्ञाय सल्लकन्तनं.
२७६. ‘‘तुम्हेहि किच्चमातप्पं, अक्खातारो तथागता;
पटिपन्ना पमोक्खन्ति, झायिनो मारबन्धना’’ति.
तत्थ मग्गानट्ठङ्गिकोति जङ्घमग्गादयो वा होन्तु द्वासट्ठि दिट्ठिगतमग्गा वा, तेसं सब्बेसम्पि मग्गानं सम्मादिट्ठिआदीहि अट्ठहि अङ्गेहि मिच्छादिट्ठिआदीनं अट्ठन्नं पहानं करोन्तो निरोधं आरम्मणं कत्वा चतूसुपि सच्चेसु दुक्खपरिजाननादिकिच्चं साधयमानो अट्ठङ्गिको मग्गो सेट्ठो उत्तमो. सच्चानं चतुरो पदाति ‘‘सच्चं भणे न कुज्झेय्या’’ति (ध. प. २२४) आगतं वचीसच्चं वा होतु, ‘‘सच्चो ब्राह्मणो सच्चो खत्तियो’’तिआदिभेदं सम्मुतिसच्चं वा ‘‘इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति (ध. स. ११४४; म. नि. २.१८७-१८८) दिट्ठिसच्चं वा ‘‘दुक्खं अरियसच्च’’न्तिआदिभेदं परमत्थसच्चं वा होतु, सब्बेसम्पि इमेसं सच्चानं परिजानितब्बट्ठेन सच्छिकातब्बट्ठेन पहातब्बट्ठेन भावेतब्बट्ठेन एकपटिवेधट्ठेन च तथपटिवेधट्ठेन च दुक्खं अरियसच्चन्तिआदयो चतुरो पदा सेट्ठा नाम. विरागो सेट्ठो धम्मानन्ति ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४) वचनतो सब्बधम्मानं निब्बानसङ्खातो विरागो सेट्ठो. द्विपदानञ्च चक्खुमाति सब्बेसं देवमनुस्सादिभेदानं द्विपदानं पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा तथागतोव सेट्ठो. च-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, अरूपधम्मे सम्पिण्डेति. तस्मा अरूपधम्मानम्पि तथागतो सेट्ठो उत्तमो.
दस्सनस्स विसुद्धियाति मग्गफलदस्सनस्स विसुद्धत्थं यो मया ‘‘सेट्ठो’’ति वुत्तो, एसोव मग्गो, नत्थञ्ञो. एतञ्हि तुम्हेति तस्मा तुम्हे एतमेव पटिपज्जथ. मारस्सेतं पमोहनन्ति एतं मारमोहनं मारमन्थनन्ति वुच्चति. दुक्खस्सन्तन्ति सकलस्सपि वट्टदुक्खस्स अन्तं परिच्छेदं करिस्सथाति अत्थो. अञ्ञाय सल्लकन्तनन्ति रागसल्लादीनं कन्तनं निम्मथनं अब्बूहणं एतं मग्गं, मया विना अनुस्सवादीहि अत्तपच्चक्खतो ञत्वाव अयं मग्गो अक्खातो, इदानि तुम्हेहि किलेसानं आतापनेन ‘‘आतप्प’’न्ति सङ्खं गतं तस्स अधिगमत्थाय सम्मप्पधानवीरियं किच्चं करणीयं. केवलञ्हि अक्खातारोव तथागता. तस्मा तेहि अक्खातवसेन ये पटिपन्ना द्वीहि झानेहि झायिनो, ते तेभूमकवट्टसङ्खाता मारबन्धना पमोक्खन्तीति अत्थो.
देसनावसाने ते भिक्खू अरहत्ते पतिट्ठहिंसु, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.
पञ्चसतभिक्खुवत्थु पठमं.