९. पञ्चउपासकवत्थु

नत्थि रागसमो अग्गीति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो पञ्च उपासके आरब्भ कथेसि.

ते किर धम्मं सोतुकामा विहारं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिंसु. बुद्धानञ्च ‘‘अयं खत्तियो, अयं ब्राह्मणो, अयं अड्ढो, अयं दुग्गतो, इमस्स उळारं कत्वा धम्मं देसेस्सामि, इमस्स नो’’ति चित्तं न उप्पज्जति. यंकिञ्चि आरब्भ धम्मं देसेन्तो धम्मगारवं पुरक्खत्वा आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय देसेति. एवं देसेन्तस्स पन तथागतस्स सन्तिके निसिन्नानं तेसं एको निसिन्नकोव निद्दायि, एको अङ्गुलिया भूमिं लिखन्तो निसीदि, एको एकं रुक्खं चालेन्तो निसीदि, एको आकासं उल्लोकेन्तो निसीदि, एको पन सक्कच्चं धम्मं अस्सोसि.

आनन्दत्थेरो सत्थारं बीजयमानो तेसं आकारं ओलोकेन्तो सत्थारं आह – ‘‘भन्ते, तुम्हे इमेसं महामेघगज्जितं गज्जन्ता विय धम्मं देसेथ, एते पन तुम्हेसुपि धम्मं कथेन्तेसु इदञ्चिदञ्च करोन्ता निसिन्ना’’ति. ‘‘आनन्द, त्वं एते न जानासी’’ति? ‘‘आम, न जानामि, भन्ते’’ति. एतेसु हि यो एस निद्दायन्तो निसिन्नो, एस पञ्च जातिसतानि सप्पयोनियं निब्बत्तित्वा भोगेसु सीसं ठपेत्वा निद्दायि, इदानिपिस्स निद्दाय तित्ति नत्थि, नास्स कण्णं मम सद्दो पविसतीति. किं पन, भन्ते, पटिपाटिया कथेथ, उदाहु अन्तरन्तराति. आनन्द, एतस्स हि कालेन मनुस्सत्तं, कालेन देवत्तं, कालेन नागत्तन्ति एवं अन्तरन्तरा उप्पज्जन्तस्स उपपत्तियो सब्बञ्ञुतञ्ञाणेनापि न सक्का परिच्छिन्दितुं. पटिपाटिया पनेस पञ्च जातिसतानि नागयोनियं निब्बत्तित्वा निद्दायन्तोपि निद्दाय अतित्तोयेव. अङ्गुलिया भूमिं लिखन्तो निसिन्नपुरिसोपि पञ्च जातिसतानि गण्डुप्पादयोनियं निब्बत्तित्वा भूमिं खणि, इदानिपि भूमिं खणन्तोव मम सद्दं न सुणाति. एस रुक्खं चालेन्तो निसिन्नपुरिसोपि पटिपाटिया पञ्च जातिसतानि मक्कटयोनियं निब्बत्ति, इदानिपि पुब्बाचिण्णवसेन रुक्खं चालेतियेव, नास्स कण्णं मम सद्दो पविसति. एस आकासं उल्लोकेत्वा निसिन्नपुरिसोपि पञ्च जातिसतानि नक्खत्तपाठको हुत्वा निब्बत्ति, इदानि पुब्बाचिण्णवसेन अज्जापि आकासमेव उल्लोकेति, नास्स कण्णं मम सद्दो पविसति. एस सक्कच्चं धम्मं सुणन्तो निसिन्नपुरिसो पन पटिपाटिया पञ्च जातिसतानि तिण्णं वेदानं पारगू मन्तज्झायकब्राह्मणो हुत्वा निब्बत्ति, इदानिपि मन्तं संसन्दन्तो विय सक्कच्चं सुणातीति.

‘‘भन्ते, तुम्हाकं धम्मदेसना छविआदीनि छिन्दित्वा अट्ठिमिञ्जं आहच्च तिट्ठति, कस्मा इमे तुम्हेसुपि धम्मं देसेन्तेसु सक्कच्चं न सुणन्ती’’ति? ‘‘आनन्द, मम धम्मो सुस्सवनीयोति सञ्ञं करोसि मञ्ञे’’ति. ‘‘किं पन, भन्ते, दुस्सवनीयो’’ति? ‘‘आम, आनन्दा’’ति. ‘‘कस्मा, भन्ते’’ति? ‘‘आनन्द, बुद्धोति वा धम्मोति वा सङ्घोति वा पदं इमेहि सत्तेहि अनेकेसुपि कप्पकोटिसतसहस्सेसु असुतपुब्बं. यस्मा इमं धम्मं सोतुं न सक्कोन्ता अनमतग्गे संसारे इमे सत्ता अनेकविहितं तिरच्छानकथंयेव सुणन्ता आगता, तस्मा सुरापानकेळिमण्डलादीसु गायन्ता नच्चन्ता विचरन्ति, धम्मं सोतुं न सक्कोन्ती’’ति. ‘‘किं निस्साय पनेते न सक्कोन्ति, भन्ते’’ति?

अथस्स सत्था, ‘‘आनन्द, रागं निस्साय दोसं निस्साय मोहं निस्साय तण्हं निस्साय न सक्कोन्ति. रागग्गिसदिसो अग्गि नाम नत्थि, सो छारिकम्पि असेसेत्वा सत्ते दहति. किञ्चापि सत्तसूरियपातुभावं निस्साय उप्पन्नो कप्पविनासको अग्गिपि किञ्चि अनवसेसेत्वाव लोकं दहति, सो पन अग्गि कदाचियेव दहति. रागग्गिनो अदहनकालो नाम नत्थि, तस्मा रागसमो वा अग्गि दोससमो वा गहो मोहसमं वा जालं तण्हासमा वा नदी नाम नत्थी’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

२५१. ‘‘नत्थि रागसमो अग्गि, नत्थि दोससमो गहो;

नत्थि मोहसमं जालं, नत्थि तण्हासमा नदी’’ति.

तत्थ रागसमोति धूमादीसु किञ्चि अदस्सेत्वा अन्तोयेव उट्ठाय झापनवसेन रागेन समो अग्गि नाम नत्थि. दोससमोति यक्खगहअजगरगहकुम्भिलगहादयो एकस्मिंयेव अत्तभावे गण्हितुं सक्कोन्ति, दोसगहो पन सब्बत्थ एकन्तमेव गण्हातीति दोसेन समो गहो नाम नत्थि. मोहसमन्ति ओनन्धनपरियोनन्धनट्ठेन पन मोहसमं जालं नाम नत्थि. तण्हासमाति गङ्गादीनं नदीनं पुण्णकालोपि ऊनकालोपि सुक्खकालोपि पञ्ञायति, तण्हाय पन पुण्णकालो वा सुक्खकालो वा नत्थि, निच्चं ऊनाव पञ्ञायतीति दुप्पूरणट्ठेन तण्हाय समा नदी नाम नत्थीति अत्थो.

देसनावसाने सक्कच्चं धम्मं सुणन्तो उपासको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तानम्पि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.

पञ्चउपासकवत्थु नवमं.