५. बुद्धपितुब्राह्मणवत्थु
अहिंसका येति इमं धम्मदेसनं सत्था साकेतं निस्साय अञ्जनवने विहरन्तो भिक्खूहि पट्ठपञ्हं आरब्भ कथेसि.
भगवतो किर भिक्खुसङ्घपरिवुतस्स साकेतं पिण्डाय पविसनकाले एको साकेतवासी महल्लकब्राह्मणो नगरतो निक्खमन्तो अन्तरघरद्वारे दसबलं दिस्वा पादेसु निपतित्वा गोप्फकेसु दळ्हं गहेत्वा, ‘‘तात, ननु नाम पुत्तेहि जिण्णकाले मातापितरो पटिजग्गितब्बा, कस्मा एत्तकं कालं अम्हाकं अत्तानं न दस्सेसि. मया ताव दिट्ठोसि, मातरम्पि पस्सितुं एही’’ति सत्थारं गहेत्वा अत्तनो गेहं अगमासि. सत्था तत्थ गन्त्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. ब्राह्मणीपि आगन्त्वा सत्थु पादेसु निपतित्वा, ‘‘तात, एत्तकं कालं कुहिं गतोसि, ननु नाम मातापितरो महल्लककाले उपट्ठातब्बा’’ति वत्वा पुत्तधीतरो ‘‘एथ भातरं वन्दथा’’ति वन्दापेसि. ते उभोपि तुट्ठमानसा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं परिविसित्वा, ‘‘भन्ते, इधेव निबद्धं भिक्खं गण्हथा’’ति वत्वा ‘‘बुद्धा नाम एकट्ठानेयेव निबद्धं भिक्खं न गण्हन्ती’’ति वुत्ते, ‘‘तेन हि, भन्ते, ये वो निमन्तेतुं आगच्छन्ति, ते अम्हाकं सन्तिकं पहिणेय्याथा’’ति आहंसु. सत्था ततो पट्ठाय निमन्तेतुं आगते ‘‘गन्त्वा ब्राह्मणस्स आरोचेय्याथा’’ति पेसेसि. ते गन्त्वा ‘‘मयं स्वातनाय सत्थारं निमन्तेमा’’ति ब्राह्मणं वदन्ति. ब्राह्मणो पुनदिवसे अत्तनो गेहतो भत्तभाजनसूपेय्यभाजनानि आदाय सत्थु निसीदनट्ठानं गच्छति. अञ्ञत्र पन निमन्तने असति सत्था ब्राह्मणस्सेव गेहे भत्तकिच्चं करोति. ते उभोपि अत्तनो देय्यधम्मं निच्चकालं तथागतस्स देन्ता धम्मकथं सुणन्ता अनागामिफलं पापुणिंसु.
भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं, ‘‘आवुसो, ब्राह्मणो ‘तथागतस्स सुद्धोदनो पिता, महामाया माता’ति जानाति, जानन्तोव सद्धिं ब्राह्मणिया तथागतं ‘अम्हाकं पुत्तो’ति वदति, सत्थापि तथेव अधिवासेति. किं नु खो कारण’’न्ति? सत्था तेसं कथं सुत्वा, ‘‘भिक्खवे, उभोपि ते अत्तनो पुत्तमेव पुत्तोति वदन्ती’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते, भिक्खवे, अयं ब्राह्मणो निरन्तरं पञ्च जातिसतानि मय्हं पिता अहोसि, पञ्च जातिसतानि चूळपिता, पञ्च जातिसतानि महापिता. सापि मे ब्राह्मणी निरन्तरमेव पञ्च जातिसतानि माता अहोसि, पञ्च जातिसतानि चूळमाता, पञ्च जातिसतानि महामाता. एवाहं दियड्ढजातिसहस्सं ब्राह्मणस्स हत्थे संवड्ढो, दियड्ढजातिसहस्सं ब्राह्मणिया हत्थेति तीणि जातिसहस्सानि तेसं पुत्तभावं दस्सेत्वा इमा गाथा अभासि –
‘‘यस्मिं मनो निविसति, चित्तञ्चापि पसीदति;
अदिट्ठपुब्बके पोसे, कामं तस्मिम्पि विस्ससे. (जा. १.१.६८);
‘‘पुब्बेव सन्निवासेन, पच्चुप्पन्नहितेन वा;
एवं तं जायते पेमं, उप्पलंव यथोदके’’ति. (जा. १.२.१७४);
सत्था तेमासमेव तं कुलं निस्साय विहासि. ते उभोपि अरहत्तं सच्छिकत्वा परिनिब्बायिंसु. अथ नेसं महासक्कारं कत्वा उभोपि एककूटागारमेव आरोपेत्वा नीहरिंसु. सत्थापि पञ्चसतभिक्खुपरिवारो तेहि सद्धिंयेव आळाहनं अगमासि. ‘‘बुद्धानं किर मातापितरो’’ति महाजनो निक्खमि. सत्थापि आळाहनसमीपे एकं सालं पविसित्वा अट्ठासि. मनुस्सा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्ते ठत्वा, ‘‘भन्ते, ‘मातापितरो वो कालकता’ति मा चिन्तयित्था’’ति सत्थारा सद्धिं पटिसन्थारं करोन्ति. सत्था ते ‘‘मा एवं अवचुत्था’’ति अप्पटिक्खिपित्वा परिसाय आसयं ओलोकेत्वा तङ्खणानुरूपं धम्मं देसेन्तो –
‘‘अप्पं वत जीवितं इदं,
ओरं वस्ससतापि मिय्यति;
यो चेपि अतिच्च जीवति,
अथ सो जरसापि मिय्यती’’ति. (सु. नि. ८१०; महानि. ३९) –
इदं जरासुत्तं कथेसि. देसनावसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. भिक्खू ब्राह्मणस्स च ब्राह्मणिया च परिनिब्बुतभावं अजानन्ता, ‘‘भन्ते, तेसं को अभिसम्परायो’’ति पुच्छिंसु. सत्था, ‘‘भिक्खवे, एवरूपानं असेखमुनीनं अभिसम्परायो नाम नत्थि. एवरूपा हि अच्चुतं अमतं महानिब्बानमेव पापुणन्ती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
२२५. ‘‘अहिंसका ये मुनयो, निच्चं कायेन संवुता;
ते यन्ति अच्चुतं ठानं, यत्थ गन्त्वा न सोचरे’’ति.
तत्थ मुनयोति मोनेय्यपटिपदाय मग्गफलपत्ता असेखमुनयो. कायेनाति देसनामत्तमेवेतं, तीहिपि द्वारेहि सुसंवुताति अत्थो. अच्चुतन्ति सस्सतं. ठानन्ति अकुप्पट्ठानं धुवट्ठानं. यत्थाति यस्मिं निब्बाने गन्त्वा न सोचरे न सोचन्ति न विहञ्ञन्ति, तं ठानं गच्छन्तीति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
बुद्धपितुब्राह्मणवत्थु पञ्चमं.