१. बोधिराजकुमारवत्थु

अत्तानञ्चेति इमं धम्मदेसनं सत्था भेसकळावने विहरन्तो बोधिराजकुमारं आरब्भ कथेसि.

सो किर पथवीतले अञ्ञेहि पासादेहि असदिसरूपं आकासे उप्पतमानं विय कोकनुदं नाम पासादं कारेत्वा वड्ढकिं पुच्छि – ‘‘किं तया अञ्ञत्थापि एवरूपो पासादो कतपुब्बो, उदाहु पठमसिप्पमेव ते इद’’न्ति. ‘‘पठमसिप्पमेव, देवा’’ति च वुत्ते चिन्तेसि – ‘‘सचे अयं अञ्ञस्सपि एवरूपं पासादं करिस्सति, अयं पासादो अनच्छरियो भविस्सति. इमं मया मारेतुं वा हत्थपादे वास्स छिन्दितुं अक्खीनि वा उप्पाटेतुं वट्टति, एवं अञ्ञस्स पासादं न करिस्सती’’ति. सो तमत्थं अत्तनो पियसहायकस्स सञ्जीवकपुत्तस्स नाम माणवकस्स कथेसि. सो चिन्तेसि – ‘‘निस्संसयं एस वड्ढकिं नासेस्सति, अनग्घो सिप्पी, सो मयि पस्सन्ते मा नस्सतु, सञ्ञमस्स दस्सामी’’ति. सो तं उपसङ्कमित्वा ‘‘पासादे ते कम्मं निट्ठितं, नो’’ति पुच्छित्वा ‘‘निट्ठित’’न्ति वुत्ते ‘‘राजकुमारो तं नासेतुकामो अत्तानं रक्खेय्यासी’’ति आह. वड्ढकीपि ‘‘भद्दकं ते, सामि, कतं मम आरोचेन्तेन, अहमेत्थ कत्तब्बं जानिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘किं, सम्म, अम्हाकं पासादे कम्मं निट्ठित’’न्ति राजकुमारेन पुट्ठो ‘‘न ताव, देव, निट्ठितं, बहु अवसिट्ठ’’न्ति आह. किं कम्मं नाम अवसिट्ठन्ति? पच्छा, देव, आचिक्खिस्सामि, दारूनि ताव आहरापेथाति. किं दारूनि नामाति? निस्सारानि सुक्खदारूनि, देवाति. सो आहरापेत्वा अदासि. अथ नं आह – ‘‘देव, ते इतो पट्ठाय मम सन्तिकं नागन्तब्बं. किं कारणा? सुखुमकम्मं करोन्तस्स हि अञ्ञेहि सद्धिं सल्लपन्तस्स मे कम्मविक्खेपो होति, आहारवेलायं पन मे भरियाव आहारं आहरिस्सती’’ति. राजकुमारोपि ‘‘साधू’’ति पटिस्सुणि. सोपि एकस्मिं गब्भे निसीदित्वा तानि दारूनि तच्छेत्वा अत्तनो पुत्तदारस्स अन्तो निसीदनयोग्गं गरुळसकुणं कत्वा आहारवेलाय पन भरियं आह – ‘‘गेहे विज्जमानकं सब्बं विक्किणित्वा हिरञ्ञसुवण्णं गण्हाही’’ति. राजकुमारोपि वड्ढकिस्स अनिक्खमनत्थाय गेहं परिक्खिपित्वा आरक्खं ठपेसि. वड्ढकीपि सकुणस्स निट्ठितकाले ‘‘अज्ज सब्बेपि दारके गहेत्वा आगच्छेय्यासी’’ति भरियं वत्वा भुत्तपातरासो पुत्तदारं सकुणस्स कुच्छियं निसीदापेत्वा वातपानेन निक्खमित्वा पलायि. सो तेसं, ‘‘देव, वड्ढकी पलायती’’ति कन्दन्तानंयेव गन्त्वा हिमवन्ते ओतरित्वा एकं नगरं मापेत्वा कट्ठवाहनराजा नाम जातो.

राजकुमारोपि ‘‘पासादमहं करिस्सामी’’ति सत्थारं निमन्तेत्वा पासादे चतुज्जातियगन्धेहि परिभण्डिकं कत्वा पठमउम्मारतो पट्ठाय चेलपटिकं पत्थरि. सो किर अपुत्तको, तस्मा ‘‘सचाहं पुत्तं वा धीतरं वा लच्छामि, सत्था इमं अक्कमिस्सती’’ति चिन्तेत्वा पत्थरि. सो सत्थरि आगते सत्थारं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा पत्तं गहेत्वा ‘‘पविसथ, भन्ते’’ति आह. सत्था न पाविसि, सो दुतियम्पि ततियम्पि याचि. सत्था अपविसित्वाव आनन्दत्थेरं ओलोकेसि. थेरो ओलोकितसञ्ञायेव वत्थानं अनक्कमनभावं ञत्वा तं ‘‘संहरतु, राजकुमार, दुस्सानि, न भगवा चेलपटिकं अक्कमिस्सति, पच्छिमजनतं तथागतो ओलोकेती’’ति दुस्सानि संहरापेसि. सो दुस्सानि संहरित्वा सत्थारं अन्तोनिवेसनं पवेसत्वा यागुखज्जकेन सम्मानेत्वा एकमन्तं निसिन्नो वन्दित्वा आह – ‘‘भन्ते, अहं तुम्हाकं उपकारको तिक्खत्तुं सरणं गतो, कुच्छिगतो च किरम्हि एकवारं सरणं गतो, दुतियं तरुणदारककाले, ततियं विञ्ञुभावं पत्तकाले. तस्स मे कस्मा चेलपटिकं न अक्कमित्था’’ति? ‘‘किं पन त्वं, कुमार, चिन्तेत्वा चेलानि अत्थरी’’ति? ‘‘सचे पुत्तं वा धीतरं वा लच्छामि, सत्था मे चेलपटिकं अक्कमिस्सती’’ति इदं चिन्तेत्वा, भन्तेति. तेनेवाहं तं न अक्कमिन्ति. ‘‘किं पनाहं, भन्ते, पुत्तं वा धीतरं वा नेव लच्छामी’’ति? ‘‘आम, कुमारा’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? ‘‘पुरिमकअत्तभावे जायाय सद्धिं पमादं आपन्नत्ता’’ति. ‘‘कस्मिं काले, भन्ते’’ति? अथस्स सत्था अतीतं आहरित्वा दस्सेसि –

अतीते किर अनेकसता मनुस्सा महतिया नावाय समुद्दं पक्खन्दिंसु. नावा समुद्दमज्झे भिज्जि. द्वे जयम्पतिका एकं फलकं गहेत्वा अन्तरदीपकं पविसिंसु, सेसा सब्बे तत्थेव मरिंसु. तस्मिं खो पन दीपके महासकुणसङ्घो वसति. ते अञ्ञं खादितब्बकं अदिस्वा छातज्झत्ता सकुणअण्डानि अङ्गारेसु पचित्वा खादिंसु, तेसु अप्पहोन्तेसु सकुणच्छापे गहेत्वा खादिंसु. एवं पठमवयेपि मज्झिमवयेपि पच्छिमवयेपि खादिंसुयेव. एकस्मिम्पि वये अप्पमादं नापज्जिंसु, एकोपि च नेसं अप्पमादं नापज्जि.

सत्था इदं तस्स पुब्बकम्मं दस्सेत्वा ‘‘सचे हि त्वं, कुमार, तदा एकस्मिम्पि वये भरियाय सद्धिं अप्पमादं आपज्जिस्स, एकस्मिम्पि वये पुत्तो वा धीता वा उप्पज्जेय्य. सचे पन वो एकोपि अप्पमत्तो अभविस्स, तं पटिच्च पुत्तो वा धीता वा उप्पज्जिस्स. कुमार, अत्तानञ्हि पियं मञ्ञमानेन तीसुपि वयेसु अप्पमत्तेन अत्ता रक्खितब्बो, एवं असक्कोन्तेन एकवयेपि रक्खितब्बोयेवा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

१५७. ‘‘अत्तानञ्चे पियं जञ्ञा, रक्खेय्य नं सुरक्खितं;

तिण्णं अञ्ञतरं यामं, पटिजग्गेय्य पण्डितो’’ति.

तत्थ यामन्ति सत्था अत्तनो धम्मिस्सरताय देसनाकुसलताय च इध तिण्णं वयानं अञ्ञतरं वयं यामन्ति कत्वा देसेसि, तस्मा एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो. सचे अत्तानं पियं जानेय्य, रक्खेय्य नं सुरक्खितन्ति यथा सो सुरक्खितो होति, एवं नं रक्खेय्य. तत्थ सचे गीही समानो ‘‘अत्तानं रक्खिस्सामी’’ति उपरिपासादतले सुसंवुतं गब्भं पविसित्वा सम्पन्नारक्खो हुत्वा वसन्तोपि, पब्बजितो हुत्वा सुसंवुते पिहितद्वारवातपाने लेणे विहरन्तोपि अत्तानं न रक्खतियेव. गिही पन समानो यथाबलं दानसीलादीनि पुञ्ञानि करोन्तो, पब्बजितो वा पन वत्तपटिवत्तपरियत्तिमनसिकारेसु उस्सुक्कं आपज्जन्तो अत्तानं रक्खति नाम. एवं तीसु वयेसु असक्कोन्तो अञ्ञतरस्मिम्पि वये पण्डितपुरिसो अत्तानं पटिजग्गतियेव. सचे हि गिहिभूतो पठमवये खिड्डापसुतताय कुसलं कातुं न सक्कोति, मज्झिमवये अप्पमत्तेन हुत्वा कुसलं कातब्बं. सचे मज्झिमवये पुत्तदारं पोसेन्तो कुसलं कातुं न सक्कोति, पच्छिमवये कातब्बमेव. एवम्पि करोन्तेन अत्ता पटिजग्गितोव होति. एवं अकरोन्तस्स पन अत्ता पियो नाम न होति, अपायपरायणमेव नं करोति. सचे पन पब्बजितो पठमवये सज्झायं करोन्तो धारेन्तो वाचेन्तो वत्तपटिवत्तं करोन्तो पमादं आपज्जति, मज्झिमवये अप्पमत्तेन समणधम्मो कातब्बो. सचे पठमवये उग्गहितपरियत्तिया अट्ठकथं विनिच्छयं कारणाकारणञ्च पुच्छन्तो मज्झिमवये पमादं आपज्जति, पच्छिमवये अप्पमत्तेन समणधम्मो कातब्बोयेव. एवम्पि करोन्तेन अत्ता पटिजग्गितोव होति. एवं अकरोन्तस्स पन अत्ता पियो नाम न होति, पच्छानुतापेनेव नं तापेतीति.

देसनावसाने बोधिराजकुमारो सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, सम्पत्तपरिसायपि सात्थिका धम्मदेसना अहोसीति.

बोधिराजकुमारवत्थु पठमं.