९. महाधनसेट्ठिपुत्तवत्थु
अचरित्वाति इमं धम्मदेसनं सत्था इसिपतने मिगदाये विहरन्तो महाधनसेट्ठिपुत्तं आरब्भ कथेसि.
सो किर बाराणसियं असीतिकोटिविभवे कुले निब्बत्ति. अथस्स मातापितरो चिन्तेसुं – ‘‘अम्हाकं कुले महाभोगक्खन्धो, पुत्तस्स नो हत्थे ठपेत्वा यथासुखं परिभोगं करिस्साम, अञ्ञेन कम्मेन किच्चं नत्थी’’ति. तं नच्चगीतवादितमत्तमेव सिक्खापेसुं. तस्मिंयेव नगरे अञ्ञस्मिं असीतिकोटिविभवे कुले एका धीतापि निब्बत्ति. तस्सापि मातापितरो तथेव चिन्तेत्वा तं नच्चगीतवादितमत्तमेव सिक्खापेसुं. तेसं वयप्पत्तानं आवाहविवाहो अहोसि. अथ नेसं अपरभागे मातापितरो कालमकंसु. द्वेअसीतिकोटिधनं एकस्मिंयेव गेहे अहोसि. सेट्ठिपुत्तो दिवसस्स तिक्खत्तुं रञ्ञो उपट्ठानं गच्छति. अथ तस्मिं नगरे धुत्ता चिन्तेसुं – ‘‘सचायं सेट्ठिपुत्तो सुरासोण्डो भविस्सति, अम्हाकं फासुकं भविस्सति, उग्गण्हापेम नं सुरासोण्डभाव’’न्ति. ते सुरं आदाय खज्जकमंसे चेव लोणसक्खरा च दुस्सन्ते बन्धित्वा मूलकन्दे गहेत्वा तस्स राजकुलतो आगच्छन्तस्स मग्गं ओलोकयमाना निसीदित्वा तं आगच्छन्तं दिस्वा सुरं पिवित्वा लोणसक्खरं मुखे खिपित्वा मूलकन्दं डंसित्वा ‘‘वस्ससतं जीव सामि, सेट्ठिपुत्त, तं निस्साय मयं खादनपिवनसमत्था भवेय्यामा’’ति आहंसु. सो तेसं वचनं सुत्वा पच्छतो आगच्छन्तं चूळूपट्ठाकं पुच्छि – ‘‘किं एते पिवन्ती’’ति. एकं पानकं, सामीति. मनापजातिकं एतन्ति. सामि, इमस्मिं जीवलोके इमिना सदिसं पातब्बयुत्तकं नाम नत्थीति. सो ‘‘एवं सन्ते मयापि पातुं वट्टती’’ति थोकं थोकं आहरापेत्वा पिवति. अथस्स नचिरस्सेव ते धुत्ता पिवनभावं ञत्वा तं परिवारयिंसु. गच्छन्ते काले परिवारो महा अहोसि. सो सतेनपि सतद्वयेनपि सुरं आहरापेत्वा पिवन्तो इमिना अनुक्कमेनेव निसिन्नट्ठानादीसु कहापणरासिं ठपेत्वा सुरं पिवन्तो ‘‘इमिना माला आहरथ, इमिना गन्धे, अयं जनो जुते छेको, अयं नच्चे, अयं गीते, अयं वादिते. इमस्स सहस्सं देथ, इमस्स द्वे सहस्सानी’’ति एवं विकिरन्तो नचिरस्सेव अत्तनो सन्तकं असीतिकोटिधनं खेपेत्वा ‘‘खीणं ते, सामि, धन’’न्ति वुत्ते किं भरियाय मे सन्तकं नत्थीति. अत्थि, सामीति. तेन हि तं आहरथाति. तम्पि तथेव खेपेत्वा अनुपुब्बेन खेत्तआरामुय्यानयोग्गादिकम्पि अन्तमसो भाजनभण्डकम्पि अत्थरणपावुरणनिसीदनम्पि सब्बं अत्तनो सन्तकं विक्किणित्वा खादि. अथ नं महल्लककाले येहिस्स कुलसन्तकं गेहं विक्किणित्वा गहितं, ते तं गेहा नीहरिंसु. सो भरियं आदाय परजनस्स गेहभित्तिं निस्साय वसन्तो कपालखण्डं आदाय भिक्खाय चरित्वा जनस्स उच्छिट्ठकं भुञ्जितुं आरभि.
अथ नं एकदिवसं आसनसालाय द्वारे ठत्वा दहरसामणेरेहि दिय्यमानं उच्छिट्ठकभोजनं पटिग्गण्हन्तं दिस्वा सत्था सितं पात्वाकासि. अथ नं आनन्दत्थेरो सितकारणं पुच्छि. सत्था सितकारणं कथेन्तो ‘‘पस्सानन्द, इमं महाधनसेट्ठिपुत्तं इमस्मिं नगरे द्वेअसीतिकोटिधनं खेपेत्वा भरियं आदाय भिक्खाय चरन्तं. सचे हि अयं पठमवये भोगे अखेपेत्वा कम्मन्ते पयोजयिस्स, इमस्मिंयेव नगरे अग्गसेट्ठि अभविस्स. सचे पन निक्खमित्वा पब्बजिस्स, अरहत्तं पापुणिस्स, भरियापिस्स अनागामिफले पतिट्ठहिस्स. सचे मज्झिमवये भोगे अखेपेत्वा कम्मन्ते पयोजयिस्स, दुतियसेट्ठि अभविस्स, निक्खमित्वा पब्बजन्तो अनागामी अभविस्स. भरियापिस्स सकदागामिफले पतिट्ठहिस्स. सचे पच्छिमवये भोगे अखेपेत्वा कम्मन्ते पयोजयिस्स, ततियसेट्ठि अभविस्स, निक्खमित्वा पब्बजन्तोपि सकदागामी अभविस्स, भरियापिस्स सोतापत्तिफले पतिट्ठहिस्स. इदानि पनेस गिहिभोगतोपि परिहीनो सामञ्ञतोपि. परिहायित्वा च पन सुक्खपल्लले कोञ्चसकुणो विय जातो’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
१५५. ‘‘अचरित्वा ब्रह्मचरियं, अलद्धा योब्बने धनं;
जिण्णकोञ्चाव झायन्ति, खीणमच्छेव पल्लले.
१५६. ‘‘अचरित्वा ब्रह्मचरियं, अलद्धा योब्बने धनं;
सेन्ति चापातिखीणाव, पुराणानि अनुत्थुन’’न्ति.
तत्थ अचरित्वाति ब्रह्मचरियवासं अवसित्वा. योब्बनेति अनुप्पन्ने वा भोगे उप्पादेतुं उप्पन्ने वा भोगे रक्खितुं समत्थकाले धनम्पि अलभित्वा. खीणमच्छेति ते एवरूपा बाला उदकस्स अभावा खीणमच्छे पल्लले परिक्खीणपत्ता जिण्णकोञ्चा विय अवझायन्ति. इदं वुत्तं होति – पल्लले उदकस्स अभावो विय हि इमेसं वसनट्ठानस्स अभावो, मच्छानं खीणभावो विय इमेसं भोगानं अभावो, खीणपत्तानं कोञ्चानं उप्पतित्वा गमनाभावो विय इमेसं इदानि जलथलपथादीहि भोगे सण्ठापेतुं असमत्थभावो. तस्मा ते खीणपत्ता कोञ्चा विय एत्थेव बज्झित्वा अवझायन्तीति. चापातिखीणावाति चापतो अतिखीणा, चापा विनिमुत्ताति अत्थो. इदं वुत्तं होति – यथा चापा विनिमुत्ता सरा यथावेगं गन्त्वा पतिता, तं गहेत्वा उक्खिपन्ते असति तत्थेव उपचिकानं भत्तं होन्ति, एवं इमेपि तयो वये अतिक्कन्ता इदानि अत्तानं उद्धरितुं असमत्थताय मरणं उपगमिस्सन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘सेन्ति चापातिखीणावा’’ति. पुराणानि अनुत्थुनन्ति ‘‘इति अम्हेहि खादितं इति पीत’’न्ति पुब्बे कतानि खादितपिवितनच्चगीतवादितादीनि अनुत्थुनन्ता सोचन्ता अनुसोचन्ता सेन्तीति.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
महाधनसेट्ठिपुत्तवत्थु नवमं.
जरावग्गवण्णना निट्ठिता.
एकादसमो वग्गो.