८. आयुवड्ढनकुमारवत्थु

अभिवादनसीलिस्साति इमं धम्मदेसनं सत्था दीघलङ्घिकं निस्साय अरञ्ञकुटियं विहरन्तो दीघायुकुमारं आरब्भ कथेसि.

दीघलङ्घिकनगरवासिनो किर द्वे ब्राह्मणा बाहिरकपब्बज्जं पब्बजित्वा अट्ठचत्तालीस वस्सानि तपचरणं करिंसु. तेसु एको ‘‘पवेणि मे नस्सिस्सति, विब्भमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा अत्तना कतं तपं परेसं विक्किणित्वा गोसतेन चेव कहापणसतेन च सद्धिं भरियं लभित्वा कुटुम्बं सण्ठपेसि. अथस्स भरिया पुत्तं विजायि. इतरो पनस्स सहायको पवासं गन्त्वा पुनदेव तं नगरं पच्चागमि. सो तस्स आगतभावं सुत्वा पुत्तदारं आदाय सहायकस्स दस्सनत्थाय अगमासि. गन्त्वा पुत्तं मातु हत्थे दत्वा सयं ताव वन्दि, मातापि पुत्तं पितु हत्थे दत्वा वन्दि. सो ‘‘दीघायुका होथा’’ति आह, पुत्ते पन वन्दापिते तुण्ही अहोसि. अथ नं ‘‘कस्मा, भन्ते, अम्हेहि वन्दिते ‘दीघायुका होथा’ति वत्वा इमस्स वन्दनकाले किञ्चि न वदेथा’’ति आह. ‘‘इमस्सेको अन्तरायो अत्थि, ब्राह्मणा’’ति. ‘‘कित्तकं जीविस्सति, भन्ते’’ति? ‘‘सत्ताहं, ब्राह्मणा’’ति. ‘‘पटिबाहनकारणं अत्थि, भन्ते’’ति? ‘‘नाहं पटिबाहनकारणं जानामी’’ति. ‘‘को पन जानेय्य, भन्ते’’ति? ‘‘समणो गोतमो जानेय्य, तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छाही’’ति. ‘‘तत्थ गच्छन्तो तपपरिहानितो भायामी’’ति. ‘‘सचे ते पुत्तसिनेहो अत्थि, तपपरिहानिं अचिन्तेत्वा तस्स सन्तिकं गन्त्वा पुच्छाही’’ति.

सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा सयं ताव वन्दि. सत्था ‘‘दीघायुको होही’’ति आह, पजापतिया वन्दनकालेपि तस्सा तथेव वत्वा पुत्तस्स वन्दापनकाले तुण्ही अहोसि. सो पुरिमनयेनेव सत्थारं पुच्छि, सत्थापि तथेव ब्याकासि. सो किर ब्राह्मणो सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अपटिविज्झित्वाव अत्तनो मन्तं सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन संसन्देसि, पटिबाहनूपायं पन न जानाति. ब्राह्मणो सत्थारं पुच्छि – ‘‘अत्थि पन, भन्ते, पटिबाहनूपायो’’ति? ‘‘भवेय्य, ब्राह्मणा’’ति. ‘‘किं भवेय्या’’ति? ‘‘सचे त्वं अत्तनो गेहद्वारे मण्डपं कारेत्वा तस्स मज्झे पीठिकं कारेत्वा तं परिक्खिपन्तो अट्ठ वा सोळस वा आसनानि पञ्ञापेत्वा तेसु मम सावके निसीदापेत्वा सत्ताहं निरन्तरं परित्तं कातुं सक्कुणेय्यासि, एवमस्स अन्तरायो नस्सेय्या’’ति. ‘‘भो गोतम, मया मण्डपादीनि सक्का कातुं, तुम्हाकं पन सावके कथं लच्छामी’’ति? ‘‘तया एत्तके कते अहं मम सावके पहिणिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, भो गोतमा’’ति सो अत्तनो गेहद्वारे सब्बं किच्चं निट्ठापेत्वा सत्थु सन्तिकं अगमासि. सत्था भिक्खू पहिणि, ते गन्त्वा तत्थ निसीदिंसु, दारकम्पि पीठिकायं निपज्जापेसुं, भिक्खू सत्तरत्तिन्दिवं निरन्तरं परित्तं भणिंसु, सत्तमे दिवसे सायं सत्था आगच्छि. तस्मिं आगते सब्बचक्कवाळदेवता सन्निपतिंसु. एको पन अवरुद्धको नाम यक्खो द्वादस संवच्छरानि वेस्सवणं उपट्ठहित्वा तस्स सन्तिका वरं लभन्तो ‘‘इतो सत्तमे दिवसे इमं दारकं गण्हेय्यासी’’ति लभि. तस्मा सोपि आगन्त्वा अट्ठासि.

सत्थरि पन तत्थ गते महेसक्खासु देवतासु सन्निपतितासु अप्पेसक्खा देवता ओसक्कित्वा ओसक्कित्वा ओकासं अलभमाना द्वादस योजनानि पटिक्कमिंसु. अवरुद्धकोपि तथेव पटिक्कमि, सत्थापि सब्बरत्तिं परित्तमकासि. सत्ताहे वीतिवत्ते अवरुद्धको दारकं न लभि. अट्ठमे पन दिवसे अरुणे उग्गतमत्ते दारकं आनेत्वा सत्थारं वन्दापेसुं. सत्था ‘‘दीघायुको होही’’ति आह. ‘‘कीवचिरं पन, भो गोतम, दारको ठस्सती’’ति? ‘‘वीसवस्ससतं, ब्राह्मणा’’ति. अथस्स ‘‘आयुवड्ढनकुमारो’’ति नामं करिंसु. सो वुद्धिमन्वाय पञ्चहि उपासकसतेहि परिवुतो विचरि. अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘पस्सथावुसो, आयुवड्ढनकुमारेन किर सत्तमे दिवसे मरितब्बं अभविस्स, सो इदानि वीसवस्ससतट्ठायी हुत्वा पञ्चहि उपासकसतेहि परिवुतो विचरति, अत्थि मञ्ञे इमेसं सत्तानं आयुवड्ढनकारण’’न्ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, न केवलं आयुवड्ढनमेव, इमे पन सत्ता गुणवन्ते वन्दन्ता अभिवादेन्ता चतूहि कारणेहि वड्ढन्ति, परिस्सयतो मुच्चन्ति, यावतायुकमेव तिट्ठन्ती’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

१०९. ‘‘अभिवादनसीलिस्स, निच्चं वुड्ढापचायिनो;

चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति, आयु वण्णो सुखं बल’’न्ति.

तत्थ अभिवादनसीलिस्साति वन्दनसीलिस्स, अभिण्हं वन्दनकिच्चपसुतस्साति अत्थो. वुड्ढापचायिनोति गिहिस्स वा तदहुपब्बजिते दहरसामणेरेपि, पब्बजितस्स वा पन पब्बज्जाय वा उपसम्पदाय वा वुड्ढतरे गुणवुड्ढे अपचायमानस्स, अभिवादनेन वा निच्चं पूजेन्तस्साति अत्थो. चत्तारो धम्मा वड्ढन्तीति आयुम्हि वड्ढमाने यत्तकं कालं तं वड्ढति, तत्तकं इतरेपि वड्ढन्तियेव. येन हि पञ्ञासवस्सआयुसंवत्तनिकं कुसलं कतं, पञ्चवीसतिवस्सकाले चस्स जीवितन्तरायो उप्पज्जेय्य, सो अभिवादनसीलताय पटिप्पस्सम्भति, सो यावतायुकमेव तिट्ठति, वण्णादयोपिस्स आयुनाव सद्धिं वड्ढन्ति. इतो उत्तरिपि एसेव नयो. अनन्तरायेन पवत्तस्सायुनो वड्ढनं नाम नत्थि.

देसनावसाने आयुवड्ढनकुमारो पञ्चहि उपासकसतेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठहि, अञ्ञेपि बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

आयुवड्ढनकुमारवत्थु अट्ठमं.