९. खदिरवनियरेवतत्थेरवत्थु
गामे वाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो खदिरवनियरेवतत्थेरं आरब्भ कथेसि.
आयस्मा हि सारिपुत्तो सत्तासीतिकोटिधनं पहाय पब्बजित्वा चाला, उपचाला, सीसूपचालाति तिस्सो भगिनियो, चुन्दो उपसेनोति इमे द्वे च भातरो पब्बाजेसि. रेवतकुमारो एकोव गेहे अवसिट्ठो. अथस्स माता चिन्तेसि – ‘‘मम पुत्तो उपतिस्सो एत्तकं धनं पहाय पब्बजित्वा तिस्सो च भगिनियो द्वे च भातरो पब्बाजेसि, रेवतो एकोव अवसेसो. सचे इमम्पि पब्बाजेस्सति, एत्तकं नो धनं नस्सिस्सति, कुलवंसो पच्छिज्जिस्सति, दहरकालेयेव नं घरावासेन बन्धिस्सामी’’ति. सारिपुत्तत्थेरोपि पटिकच्चेव भिक्खू आणापेसि ‘‘सचे, आवुसो, रेवतो पब्बजितुकामो आगच्छति, आगतमत्तमेव नं पब्बाजेय्याथ, मम मातापितरो मिच्छादिट्ठिका, किं तेहि आपुच्छितेहि, अहमेव तस्स माता च पिता चा’’ति. मातापिस्स रेवतकुमारं सत्तवस्सिकमेव घरबन्धनेन बन्धितुकामा समानजातिके कुले दारिकं वारेत्वा दिवसं ववत्थपेत्वा कुमारं मण्डेत्वा पसाधेत्वा महता परिवारेन सद्धिं आदाय कुमारिकाय ञातिघरं अगमासि. अथ नेसं कतमङ्गलानं द्विन्नम्पि ञातकेसु सन्निपतितेसु उदकपातियं हत्थे ओतारेत्वा मङ्गलानि वत्वा कुमारिकाय वुड्ढिं आकङ्खमाना ञातका ‘‘तव अय्यिकाय दिट्ठधम्मं पस्स, अय्यिका विय चिरं जीव, अम्मा’’ति आहंसु. रेवतकुमारो ‘‘को नु खो इमिस्सा अय्यिकाय दिट्ठधम्मो’’ति चिन्तेत्वा ‘‘कतरा इमिस्सा अय्यिका’’ति पुच्छि. अथ नं आहंसु, ‘‘तात, किं न पस्ससि इमं वीसवस्ससतिकं खण्डदन्तं पलितकेसं वलित्तचं तिलकाहतगत्तं गोपानसिवङ्कं, एसा एतिस्सा अय्यिका’’ति. ‘‘किं पन अयम्पि एवरूपा भविस्सती’’ति? ‘‘सचे जीविस्सति, भविस्सति, ताता’’ति. सो चिन्तेसि – ‘‘एवरूपम्पि नाम सरीरं जराय इमं विप्पकारं पापुणिस्सति, इमं मे भातरा उपतिस्सेन दिट्ठं भविस्सति, अज्जेव मया पलायित्वा पब्बजितुं वट्टती’’ति. अथ नं ञातका कुमारिकाय सद्धिं एकयानं आरोपेत्वा आदाय पक्कमिंसु.
सो थोकं गन्त्वा सरीरकिच्चं अपदिसित्वा ‘‘ठपेथ ताव यानं, ओतरित्वा आगमिस्सामी’’ति याना ओतरित्वा एकस्मिं गुम्बे थोकं पपञ्चं कत्वा अगमासि. पुनपि थोकं गन्त्वा तेनेव अपदेसेन ओतरित्वा अभिरुहि, पुनपि तथेव अकासि. अथस्स ञातका ‘‘अद्धा इमस्स उट्ठानानि वत्तन्ती’’ति सल्लक्खेत्वा नातिदळ्हं आरक्खं करिंसु. सो पुनपि थोकं गन्त्वा तेनेव अपदेसेन ओतरित्वा ‘‘तुम्हे पाजेन्तो पुरतो गच्छथ, मयं पच्छतो सणिकं आगमिस्सामा’’ति वत्वा ओतरित्वा गुम्बाभिमुखो अहोसि. ञातकापिस्स ‘‘पच्छतो आगमिस्सती’’ति सञ्ञाय यानं पाजेन्ता गमिंसु. सोपि ततो पलायित्वा एकस्मिं पदेसे तिंसमत्ता भिक्खू वसन्ति, तेसं सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा आह – ‘‘पब्बाजेथ मं, भन्ते’’ति. ‘‘आवुसो, त्वं सब्बालङ्कारपटिमण्डितो, मयं ते राजपुत्तभावं वा अमच्चपुत्तभावं वा न जानाम, कथं पब्बाजेस्सामा’’ति? ‘‘तुम्हे मं, भन्ते, न जानाथा’’ति? ‘‘न जानामावुसो’’ति. ‘‘अहं उपतिस्सस्स कनिट्ठभातिको’’ति. ‘‘को एस उपतिस्सो नामा’’ति? ‘‘भन्ते, भद्दन्ता मम भातरं ‘सारिपुत्तो’ति वदन्ति, तस्मा मया ‘उपतिस्सो’ति वुत्ते न जानन्ती’’ति. ‘‘किं पन त्वं सारिपुत्तत्थेरस्स कनिट्ठभातिको’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि एहि, भातरा ते अनुञ्ञातमेवा’’ति वत्वा भिक्खू तस्स आभरणानि ओमुञ्चापेत्वा एकमन्तं ठपेत्वा तं पब्बाजेत्वा थेरस्स सासनं पहिणिंसु. थेरो तं सुत्वा भगवतो आरोचेसि – ‘‘भन्ते, ‘आरञ्ञिकभिक्खूहि किर रेवतो पब्बाजितो’ति सासनं पहिणिंसु, गन्त्वा तं पस्सित्वा आगमिस्सामी’’ति. सत्था ‘‘अधिवासेहि ताव, सारिपुत्ता’’ति गन्तुं न अदासि. थेरो पुन कतिपाहच्चयेन सत्थारं आपुच्छि. सत्था ‘‘अधिवासेहि ताव, सारिपुत्त, मयम्पि आगमिस्सामा’’ति नेव गन्तुं अदासि.
सामणेरोपि ‘‘सचाहं इध वसिस्सामि, ञातका मं अनुबन्धित्वा पक्कोसिस्सन्ती’’ति तेसं भिक्खूनं सन्तिके याव अरहत्ता कम्मट्ठानं उग्गण्हित्वा पत्तचीवरमादाय चारिकं चरमानो ततो तिंसयोजनिके ठाने खदिरवनं गन्त्वा अन्तोवस्सेयेव तेमासब्भन्तरे सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. थेरोपि पवारेत्वा सत्थारं पुन तत्थ गमनत्थाय आपुच्छि. सत्था ‘‘मयम्पि गमिस्साम, सारिपुत्ता’’ति पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं निक्खमि. थोकं गतकाले आनन्दत्थेरो द्वेधापथे ठत्वा सत्थारं आह – ‘‘भन्ते, रेवतस्स सन्तिकं गमनमग्गेसु अयं परिहारपथो सट्ठियोजनिको मनुस्सावासो, अयं उजुमग्गो तिंसयोजनिको अमनुस्सपरिग्गहितो, कतरेन गच्छामा’’ति. ‘‘सीवलि, पन, आनन्द, अम्हेहि सद्धिं आगतो’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘सचे, सीवलि, आगतो, उजुमग्गमेव गण्हाही’’ति. सत्था किर ‘‘अहं तुम्हाकं यागुभत्तं उप्पादेस्सामि, उजुमग्गं गण्हाही’’ति अवत्वा ‘‘तेसं तेसं जनानं पुञ्ञस्स विपाकदानट्ठानं एत’’न्ति ञत्वा ‘‘सचे, सीवलि, आगतो, उजुमग्गं गण्हाही’’ति आह. सत्थरि पन तं मग्गं पटिपन्ने देवता ‘‘अम्हाकं अय्यस्स सीवलित्थेरस्स सक्कारं करिस्सामा’’ति चिन्तेत्वा एकेकयोजने विहारे कारेत्वा एकयोजनतो उद्धं गन्तुं अदत्वा पातो वुट्ठाय दिब्बयागुआदीनि गहेत्वा, ‘‘अय्यो, नो सीवलित्थेरो कहं निसिन्नो’’ति विचरन्ति. थेरो अत्तनो अभिहटं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दापेसि. एवं सत्था सपरिवारो तिंसयोजनिकं कन्तारं सीवलित्थेरस्स पुञ्ञं अनुभवमानोव आगमासि. रेवतत्थेरोपि सत्थु आगमनं ञत्वा भगवतो गन्धकुटिं मापेत्वा पञ्च कूटागारसतानि, पञ्च चङ्कमनसतानि, पञ्चरत्तिट्ठानदिवाट्ठानसतानि च मापेसि. सत्था तस्स सन्तिके मासमत्तमेव वसि. तस्मिं वसमानोपि सीवलित्थेरस्सेव पुञ्ञं अनुभवि.
तत्थ पन द्वे महल्लकभिक्खू सत्थु खदिरवनं पविसनकाले एवं चिन्तयिंसु – ‘‘अयं भिक्खु एत्तकं नवकम्मं करोन्तो किं सक्खिस्सति समणधम्मं कातुं, सत्था ‘सारिपुत्तस्स कनिट्ठो’ति मुखोलोकनकिच्चं करोन्तो एवरूपस्स नवकम्मिकस्स भिक्खुस्स सन्तिकं आगतो’’ति. सत्थापि तं दिवसं पच्चूसकाले लोकं वोलोकेत्वा ते भिक्खू दिस्वा तेसं चित्ताचारं अञ्ञासि. तस्मा तत्थ मासमत्तं वसित्वा निक्खमनदिवसे यथा ते भिक्खू अत्तनो तेलनाळिञ्च उदकतुम्बञ्च उपाहनानि च पमुस्सन्ति, तथा अधिट्ठहित्वा निक्खमन्तो विहारूपचारतो बहि निक्खन्तकाले इद्धिं विस्सज्जेसि. अथ ते भिक्खू ‘‘मया इदञ्चिदञ्च पमुट्ठं, मयापि पमुट्ठ’’न्ति उभोपि निवत्तित्वा तं ठानं असल्लक्खेत्वा खदिररुक्खकण्टकेहि विज्झमाना विचरित्वा एकस्मिं खदिररुक्खे ओलम्बन्तं अत्तनो भण्डकं दिस्वा आदाय पक्कमिंसु. सत्थापि भिक्खुसङ्घं आदाय पुन मासमत्तेनेव सीवलित्थेरस्स पुञ्ञं अनुभवमानो पटिगन्त्वा पुब्बारामं पाविसि.
अथ ते महल्लकभिक्खू पातोव मुखं धोवित्वा ‘‘आगन्तुकभत्तदायिकाय विसाखाय घरं यागुं पिविस्सामा’’ति गन्त्वा यागुं पिवित्वा खज्जकं खादित्वा निसीदिंसु. अथ ने विसाखा पुच्छि – ‘‘तुम्हेपि, भन्ते, सत्थारा सद्धिं रेवतत्थेरस्स वसनट्ठानं अगमित्था’’ति. ‘‘आम, उपासिकेति, रमणीयं, भन्ते, थेरस्स वसनट्ठान’’न्ति. ‘‘कुतो तस्स रमणीयता सेतकण्टकखदिररुक्खगहनं पेतानं निवासनट्ठानसदिसं उपासिके’’ति. अथञ्ञे द्वे दहरभिक्खू आगमिंसु. उपासिका तेसम्पि यागुखज्जकं दत्वा तथेव पटिपुच्छि. ते आहंसु – ‘‘न सक्का उपासिके वण्णेतुं, सुधम्मदेवसभासदिसं इद्धिया अभिसङ्खतं विय थेरस्स वसनट्ठान’’न्ति. उपासिका चिन्तेसि – ‘‘पठमं आगता भिक्खू अञ्ञथा वदिंसु, इमे अञ्ञथा वदन्ति, पठमं आगता भिक्खू किञ्चिदेव पमुस्सित्वा इद्धिया विस्सट्ठकाले पटिनिवत्तित्वा गता भविस्सन्ति, इमे पन इद्धिया अभिसङ्खरित्वा निम्मितकाले गता भविस्सन्ती’’ति अत्तनो पण्डितभावेन एतमत्थं ञत्वा ‘‘सत्थारं आगतकाले पुच्छिस्सामी’’ति अट्ठासि. ततो मुहुत्तंयेव सत्था भिक्खुसङ्घपरिवुतो विसाखाय गेहं गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदि. सा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं सक्कच्चं परिविसित्वा भत्तकिच्चावसाने सत्थारं वन्दित्वा पटिपुच्छि – ‘‘भन्ते, तुम्हेहि सद्धिं गतभिक्खूसु एकच्चे रेवतत्थेरस्स वसनट्ठानं ‘खदिरगहनं अरञ्ञ’न्ति वदन्ति, एकच्चे ‘रमणीय’न्ति, किं नु खो एत’’न्ति? तं सुत्वा सत्था ‘‘उपासिके गामो वा होतु अरञ्ञं वा, यस्मिं ठाने अरहन्तो विहरन्ति, तं रमणीयमेवा’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
९८. ‘‘गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले;
यत्थ अरहन्तो विहरन्ति, तं भूमिरामणेय्यक’’न्ति.
तत्थ किञ्चापि अरहन्तो गामन्ते कायविवेकं न लभन्ति, चित्तविवेकं पन लभन्तेव. तेसञ्हि दिब्बपटिभागानिपि आरम्मणानि चित्तं चालेतुं न सक्कोन्ति. तस्मा गामो वा होतु अरञ्ञादीनं वा अञ्ञतरं, यत्थ अरहन्तो विहरन्ति, तं भूमिरामणेय्यकन्ति सो भूमिपदेसो रमणीयो एवाति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
अपरेन समयेन भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, केन नु खो कारणेन आयस्मा सीवलित्थेरो सत्तदिवससत्तमासाधिकानि सत्त वस्सानि मातु कुच्छियं वसि, केन निरये पच्चि, केन निस्सन्देन लाभग्गयसग्गप्पत्तो जातो’’ति? सत्था तं कथं सुत्वा, ‘‘भिक्खवे, किं कथेथा’’ति पुच्छित्वा, ‘‘भन्ते, इदं नामा’’ति वुत्ते तस्सायस्मतो पुब्बकम्मं कथेन्तो आह –
भिक्खवे, इतो एकनवुतिकप्पे विपस्सी भगवा लोके उप्पज्जित्वा एकस्मिं समये जनपदचारिकं चरित्वा पितु नगरं पच्चागमासि. राजा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स आगन्तुकदानं सज्जेत्वा नागरानं सासनं पेसेसि ‘‘आगन्त्वा मय्हं दाने सहायका होन्तू’’ति. ते तथा कत्वा ‘‘रञ्ञा दिन्नदानतो अतिरेकतरं दस्सामा’’ति सत्थारं निमन्तेत्वा पुनदिवसे दानं पटियादेत्वा रञ्ञो सासनं पहिणिंसु. राजा आगन्त्वा तेसं दानं दिस्वा ‘‘इतो अधिकतरं दस्सामी’’ति पुनदिवसत्थाय सत्थारं निमन्तेसि, नेव राजा नागरे पराजेतुं सक्खि, न नागरा राजानं. नागरा छट्ठे वारे ‘‘स्वे दानि यथा ‘इमस्मिं दाने इदं नाम नत्थी’ति न सक्का होति वत्तुं, एवं दानं दस्सामा’’ति चिन्तेत्वा पुनदिवसे दानं पटियादेत्वा ‘‘किं नु खो एत्थ नत्थी’’ति ओलोकेन्ता अल्लमधुमेव न अद्दसंसु. पक्कमधु पन बहुं अत्थि. ते अल्लमधुस्सत्थाय चतूसु नगरद्वारेसु चत्तारि कहापणसहस्सानि गाहापेत्वा पहिणिंसु. अथेको जनपदमनुस्सो गामभोजकं पस्सितुं आगच्छन्तो अन्तरामग्गे मधुपटलं दिस्वा मक्खिका पलापेत्वा साखं छिन्दित्वा साखादण्डकेनेव सद्धिं मधुपटलं आदाय ‘‘गामभोजकस्स दस्सामी’’ति नगरं पाविसि. मधुअत्थाय गतो तं दिस्वा, ‘‘अम्भो, विक्किणियं मधु’’न्ति पुच्छि. ‘‘न विक्किणियं, सामी’’ति. ‘‘हन्द, इमं कहापणं गहेत्वा देही’’ति. सो चिन्तेसि – ‘‘इमं मधुपटलं पादमत्तम्पि न अग्घति, अयं पन कहापणं देति. बहुकहापणको मञ्ञे, मया वड्ढेतुं वट्टती’’ति. अथ नं ‘‘न देमी’’ति आह, ‘‘तेन हि द्वे कहापणे गण्हाही’’ति. ‘‘द्वीहिपि न देमी’’ति. एवं ताव वड्ढेसि, याव सो ‘‘तेन हि इदं सहस्सं गण्हाही’’ति भण्डिकं उपनेसि.
अथ नं सो आह – ‘‘किं नु खो त्वं उम्मत्तको, उदाहु कहापणानं ठपनोकासं न लभसि, पादम्पि न अग्घनकं मधुं ‘सहस्सं गहेत्वा देही’ति वदसि, ‘किं नामेत’’’न्ति? ‘जानामहं, भो, इमिना पन मे कम्मं अत्थि, तेनेवं वदामी’ति. ‘‘किं कम्मं, सामी’’ति? ‘‘अम्हेहि विपस्सीबुद्धस्स अट्ठसट्ठिसमणसहस्सपरिवारस्स महादानं सज्जितं, तत्रेकं अल्लमधुमेव नत्थि, तस्मा एवं गण्हामी’’ति. एवं, सन्ते, नाहं मूलेन दस्सामि, सचे ‘‘अहम्पि दाने पत्तिं लभिस्सामि, दस्सामी’’ति. सो गन्त्वा नागरानं तमत्थं आरोचेसि. नागरा तस्स सद्धाय बलवभावं ञत्वा, ‘‘साधु, पत्तिको होतू’’ति पटिजानिंसु, ते बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निसीदापेत्वा यागुखज्जकं दत्वा महतिं सुवण्णपातिं आहरापेत्वा मधुपटलं पीळापेसुं. तेनेव मनुस्सेन पण्णाकारत्थाय दधिवारकोपि आहटो अत्थि, सो तम्पि दधिं पातियं आकिरित्वा तेन मधुना संसन्दित्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स आदितो पट्ठाय अदासि. तं यावदत्थं गण्हन्तानं सब्बेसं पापुणि उत्तरिम्पि अवसिट्ठं अहोसियेव. ‘‘एवं थोकं मधु कथं ताव बहूनं पापुणी’’ति न चिन्तेतब्बं. तञ्हि बुद्धानुभावेन पापुणि. बुद्धविसयो न चिन्तेतब्बो. चत्तारि हि ‘‘अचिन्तेय्यानी’’ति (अ. नि. ४.७७) वुत्तानि. तानि चिन्तेन्तो उम्मादस्सेव भागी होतीति. सो पुरिसो एत्तकं कम्मं कत्वा आयुपरियोसाने देवलोके निब्बत्तित्वा एत्तकं कालं संसरन्तो एकस्मिं समये देवलोका चवित्वा बाराणसियं राजकुले निब्बत्तो पितु अच्चयेन रज्जं पापुणि. सो ‘‘एकं नगरं गण्हिस्सामी’’ति गन्त्वा परिवारेसि, नागरानञ्च सासनं पहिणि ‘‘रज्जं वा मे देन्तु युद्धं वा’’ति. ते ‘‘नेव रज्जं दस्साम, न युद्ध’’न्ति वत्वा चूळद्वारेहि निक्खमित्वा दारूदकादीनि आहरन्ति, सब्बकिच्चानि करोन्ति.
इतरोपि चत्तारि महाद्वारानि रक्खन्तो सत्तमासाधिकानि सत्त वस्सानि नगरं उपरुन्धि. अथस्स माता ‘‘किं मे पुत्तो करोती’’ति पुच्छित्वा ‘‘इदं नाम देवी’’ति तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘बालो मम पुत्तो, गच्छथ, तस्स ‘चूळद्वारानिपि पिधाय नगरं उपरुन्धतू’ति वदेथा’’ति. सो मातु सासनं सुत्वा तथा अकासि. नागरापि बहि निक्खमितुं अलभन्ता सत्तमे दिवसे अत्तनो राजानं मारेत्वा तस्स रज्जं अदंसु. सो इमं कम्मं कत्वा आयुपरियोसाने अवीचिम्हि निब्बत्तित्वा यावायं पथवी योजनमत्तं उस्सन्ना, ताव निरये पच्चित्वा चतुन्नं चूळद्वारानं पिदहितत्ता ततो चुतो तस्सा एव मातु कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गहेत्वा सत्तमासाधिकानि सत्त वस्सानि अन्तोकुच्छिस्मिं वसित्वा सत्त दिवसानि योनिमुखे तिरियं निपज्जि. एवं, भिक्खवे, सीवलि, तदा नगरं उपरुन्धित्वा गहितकम्मेन एत्तकं कालं निरये पच्चित्वा चतुन्नं चूळद्वारानं पिदहितत्ता ततो चुतो तस्सा एव मातु कुच्छियं पटिसन्धिं गहेत्वा एत्तकं कालं कुच्छियं वसि. नवमधुनो दिन्नत्ता लाभग्गयसग्गप्पत्तो जातोति.
पुनेकदिवसं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘अहो सामणेरस्स लाभो, अहो पुञ्ञं, येन एककेन पञ्चन्नं भिक्खुसतानं पञ्चकूटागारसतादीनि कतानी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते, ‘‘भिक्खवे, मय्हं पुत्तस्स नेव पुञ्ञं अत्थि, न पापं, उभयमस्स पहीन’’न्ति वत्वा ब्राह्मणवग्गे इमं गाथमाह –
‘‘योध पुञ्ञञ्च पापञ्च, उभो सङ्गमुपच्चगा;
असोकं विरजं सुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति. (ध. प. ४१२);
खदिरवनियरेवतत्थेरवत्थु नवमं.