२. महाकस्सपत्थेरवत्थु
उय्युञ्जन्तीति इमं धम्मदेसनं सत्था वेळुवने विहरन्तो महाकस्सपत्थेरं आरब्भ कथेसि.
एकस्मिञ्हि समये सत्था राजगहे वुट्ठवस्सो ‘‘अद्धमासच्चयेन चारिकं पक्कमिस्सामी’’ति भिक्खूनं आरोचापेसि. वत्तं किरेतं बुद्धानं भिक्खूहि सद्धिं चारिकं चरितुकामानं ‘‘एवं भिक्खू अत्तनो पत्तपचनचीवररजनादीनि कत्वा सुखं गमिस्सन्ती’’ति ‘‘इदानि अद्धमासच्चयेन चारिकं पक्कमिस्सामी’’ति भिक्खूनं आरोचापनं. भिक्खूसु पन अत्तनो पत्तचीवरादीनि करोन्तेसु महाकस्सपत्थेरोपि चीवरानि धोवि. भिक्खू उज्झायिंसु ‘‘थेरो कस्मा चीवरानि धोवति, इमस्मिं नगरे अन्तो च बहि च अट्ठारस मनुस्सकोटियो वसन्ति. तत्थ ये थेरस्स न ञातका, ते उपट्ठाका, ये न उपट्ठाका, ते ञातका. ते थेरस्स चतूहि पच्चयेहि सम्मानसक्कारं करोन्ति. एत्तकं उपकारं पहाय एस कहं गमिस्सति? सचेपि गच्छेय्य, मापमादकन्दरतो परं न गमिस्सती’’ति. सत्था किर यं कन्दरं पत्वा निवत्तेतब्बयुत्तके भिक्खू ‘‘तुम्हे इतो निवत्तथ, मा पमज्जित्था’’ति वदति. तं ‘‘मापमादकन्दर’’न्ति वुच्चति, तं सन्धायेतं वुत्तं.
सत्थापि चारिकं पक्कमन्तो चिन्तेसि – ‘‘इमस्मिं नगरे अन्तो च बहि च अट्ठारस मनुस्सकोटियो वसन्ति. मनुस्सानं मङ्गलामङ्गलट्ठानेसु भिक्खूहि गन्तब्बं होति, न सक्का विहारं तुच्छं कातुं, कं नु खो निवत्तेस्सामी’’ति? अथस्स एतदहोसि –‘‘कस्सपस्स हेते मनुस्सा ञातका च उपट्ठाका च, कस्सपं निवत्तेतुं वट्टती’’ति. सो थेरं आह – ‘‘कस्सप, न सक्का विहारं तुच्छं कातुं, मनुस्सानं मङ्गलामङ्गलट्ठानेसु भिक्खूहि अत्थो होति, त्वं अत्तनो परिसाय सद्धिं निवत्तस्सू’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति थेरो परिसं आदाय निवत्ति. भिक्खू उपज्झायिंसु ‘‘दिट्ठं वो, आवुसो, ननु इदानेव अम्हेहि वुत्तं ‘महाकस्सपो कस्मा चीवरानि धोवति, न एसो सत्थारा सद्धिं गमिस्सती’ति, यं अम्हेहि वुत्तं, तदेव जात’’न्ति. सत्था भिक्खूनं कथं सुत्वा निवत्तित्वा ठितो आह – ‘‘भिक्खवे, किं नामेतं कथेथा’’ति? ‘‘महाकस्सपत्थेरं आरब्भ कथेम, भन्ते’’ति अत्तना कथितनियामेनेव सब्बं आरोचेसुं. तं सुत्वा सत्था ‘‘न, भिक्खवे, तुम्हे कस्सपं ‘कुलेसु च पच्चयेसु च लग्गो’ति वदेथ, सो ‘मम वचनं करिस्सामी’ति निवत्तो. एसो हि पुब्बे पत्थनं करोन्तोयेव ‘चतूसु पच्चयेसु अलग्गो चन्दूपमो हुत्वा कुलानि उपसङ्कमितुं समत्थो भवेय्य’न्ति पत्थनं अकासि. नत्थेतस्स कुले वा पच्चये वा लग्गो, अहं चन्दोपमप्पटिपदञ्चेव (सं. नि. २.१४६) अरियवंसप्पटिपदञ्च कथेन्तो मम पुत्तं कस्सपं आदिं कत्वा कथेसि’’न्ति आह.
भिक्खू सत्थारं पुच्छिंसु – ‘‘भन्ते, कदा पन थेरेन पत्थना ठपिता’’ति? ‘‘सोतुकामात्थ, भिक्खवे’’ति? ‘‘आम, भन्ते’’ति. सत्था तेसं, ‘‘भिक्खवे, इतो कप्पसतसहस्समत्थके पदुमुत्तरो नाम बुद्धो लोके उदपादी’’ति वत्वा पदुमुत्तरपादमूले तेन ठपितपत्थनं आदिं कत्वा सब्बं थेरस्स पुब्बचरितं कथेसि. तं थेरपाळियं (थेरगा. १०५४ आदयो) वित्थारितमेव. सत्था पन इमं थेरस्स पुब्बचरितं वित्थारेत्वा ‘‘इति खो, भिक्खवे, अहं चन्दोपमप्पटिपदञ्चेव अरियवंसप्पटिपदञ्च मम पुत्तं कस्सपं आदिं कत्वा कथेसिं, मम पुत्तस्स कस्सपस्स पच्चयेसु वा कुलेसु वा विहारेसु वा परिवेणेसु वा लग्गो नाम नत्थि, पल्लले ओतरित्वा तत्थ चरित्वा गच्छन्तो राजहंसो विय कत्थचि अलग्गोयेव मम पुत्तो’’ति अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
९१. ‘‘उय्युञ्जन्ति सतीमन्तो, न निकेते रमन्ति ते;
हंसाव पल्ललं हित्वा, ओकमोकं जहन्ति ते’’ति.
तत्थ उय्युञ्जन्ति सतीमन्तोति सतिवेपुल्लप्पत्ता खीणासवा अत्तना पटिविद्धगुणेसु झानविपस्सनादीसु आवज्जनसमापज्जनवुट्ठानाधिट्ठानपच्चवेक्खणाहि युञ्जन्ति घटेन्ति. न निकेते रमन्ति तेति तेसं आलये रति नाम नत्थि. हंसावाति देसनासीसमेतं, अयं पनेत्थ अत्थो – यथा गोचरसम्पन्ने पल्लले सकुणा अत्तनो गोचरं गहेत्वा गमनकाले ‘‘मम उदकं, मम पदुमं, मम उप्पलं, मम कण्णिका’’ति तस्मिं ठाने कञ्चि आलयं अकत्वा अनपेक्खाव तं ठानं पहाय उप्पतित्वा आकासे कीळमाना गच्छन्ति; एवमेवं खीणासवा यत्थ कत्थचि विहरन्तापि कुलादीसु अलग्गा एव विहरित्वा गमनसमयेपि तं ठानं पहाय गच्छन्ता ‘‘मम विहारो, मम परिवेणं, ममूपट्ठाका’’ति अनालया अनुपेक्खाव गच्छन्ति. ओकमोकन्ति आलयालयं, सब्बालये परिच्चजन्तीति अत्थो.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.
महाकस्सपत्थेरवत्थु दुतियं.