१५. वनवासीतिस्ससामणेरवत्थु

अञ्ञा हि लाभूपनिसाति इमं धम्मदेसनं सत्था जेतवने विहरन्तो वनवासिकतिस्सत्थेरं आरब्भ कथेसि. देसना राजगहे समुट्ठिता.

सारिपुत्तत्थेरस किर पितु वङ्गन्तब्राह्मणस्स सहायको महासेनब्राह्मणो नाम राजगहे वसति. सारिपुत्तत्थेरो एकदिवसं पिण्डाय चरन्तो तस्मिं अनुकम्पाय तस्स गेहद्वारं अगमासि. सो पन परिक्खीणविभवो दलिद्दो. सो ‘‘मम पुत्तो मय्हं गेहद्वारं पिण्डाय चरितुं आगतो भविस्सति, अहञ्चम्हि दुग्गतो, मय्हं दुग्गतभावं न जानाति मञ्ञे, नत्थि मे कोचि देय्यधम्मो’’ति थेरस्स सम्मुखा भवितुं असक्कोन्तो निलीयि. थेरो अपरम्पि दिवसं अगमासि, ब्राह्मणो तथेव निलीयि. ‘‘किञ्चिदेव लभित्वा दस्सामी’’ति चिन्तेन्तोपि नालभि. अथेकदिवसं एकस्मिं ब्राह्मणवाचके थूलसाटकेन सद्धिं पायसपातिं लभित्वा आदाय गेहं गन्त्वाव थेरं अनुस्सरि, ‘‘इमं पिण्डपातं मया थेरस्स दातुं वट्टती’’ति. थेरोपि तं खणं झानं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय तं ब्राह्मणं दिस्वा ‘‘ब्राह्मणो देय्यधम्मं लभित्वा मम आगमनं पच्चासीसति, मया तत्थ गन्तुं वट्टती’’ति सङ्घाटिं पारुपित्वा पत्तं आदाय तस्स गेहद्वारे ठितमेव अत्तानं दस्सेसि.

ब्राह्मणो थेरं दिस्वाव चित्तं पसीदि. अथ नं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा पटिसन्थारं कत्वा अन्तोगेहे निसीदापेत्वा पायसपातिं गहेत्वा थेरस्स पत्ते आकिरि. थेरो उपड्ढं सम्पटिच्छित्वा हत्थेन पत्तं पिदहि. अथ नं ब्राह्मणो आह – ‘‘भन्ते, एकपटिवीसमत्तोव अयं पायसो, परलोकसङ्गहं मे करोथ, मा इधलोकसङ्गहं, निरवसेसमेव दातुकामोम्ही’’ति सब्बं आकिरि. थेरो तत्थेव परिभुञ्जि. अथस्स भत्तकिच्चपरियोसाने तम्पि साटकं दत्वा वन्दित्वा एवमाह – ‘‘भन्ते, अहम्पि तुम्हेहि दिट्ठधम्ममेव पापुणेय्य’’न्ति. थेरो ‘‘एवं होतु ब्राह्मणा’’ति तस्स अनुमोदनं कत्वा उट्ठायासना पक्कमन्तो अनुपुब्बेन चारिकं चरन्तो जेतवनं अगमासि. ‘‘दुग्गतकाले दिन्नदानं पन अतिविय तोसेती’’ति ब्राह्मणोपि तं दानं दत्वा पसन्नचित्तो सोमनस्सजातो थेरे अधिमत्तं सिनेहमकासि. सो थेरे सिनेहेनेव कालं कत्वा सावत्थियं थेरस्सूपट्ठाककुले पटिसन्धिं गण्हि. तंखणेयेव पनस्स माता ‘‘कुच्छियं मे गब्भो पतिट्ठितो’’ति ञत्वा सामिकस्स आरोचेसि. सो तस्सा गब्भपरिहारं अदासि.

तस्सा अच्चुण्हअतिसीतअतिअम्बिलादिपरिभोगं वज्जेत्वा सुखेन गब्भं परिहरियमानाय एवरूपो दोहळो उप्पज्जि ‘‘अहो वताहं सारिपुत्तत्थेरप्पमुखानि पञ्च भिक्खुसतानि निमन्तेत्वा गेहे निसीदापेत्वा असम्भिन्नखीरपायसं दत्वा सयम्पि कासायवत्थानि परिदहित्वा सुवण्णसरकं आदाय आसनपरियन्ते निसीदित्वा एत्तकानं भिक्खूनं उच्छिट्ठपायसं परिभुञ्जेय्य’’न्ति. तस्सा किर सो कासायवत्थपरिदहने दोहळो कुच्छियं पुत्तस्स बुद्धसासने पब्बज्जाय पुब्बनिमित्तं अहोसि. अथस्सा ञातका ‘‘धम्मिको नो धीताय दोहळो’’ति सारिपुत्तत्थेरं सङ्घत्थेरं कत्वा पञ्चन्नं भिक्खुसतानं असम्भिन्नखीरपायसं अदंसु. सापि एकं कासावं निवासेत्वा एकं पारुपित्वा सुवण्णसरकं गहेत्वा आसनपरियन्ते निसिन्ना उच्छिट्ठपायसं परिभुञ्जि, दोहळो पटिप्पस्सम्भि. तस्सा याव गब्भवुट्ठाना अन्तरन्तरा कतमङ्गलेसुपि, दसमासच्चयेन पुत्तं विजाताय कतमङ्गलेसुपि सारिपुत्तत्थेरप्पमुखानं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं अप्पोदकमधुपायसमेव अदंसु. पुब्बे किरेस दारकेन ब्राह्मणकाले दिन्नपायसस्स निस्सन्दो.

जातमङ्गलदिवसे पन तं दारकं पातोव न्हापेत्वा मण्डेत्वा सिरिसयने सतसहस्सग्घनिकस्स कम्बलस्स उपरि निपज्जापेसुं. सो तत्थ निपन्नकोव थेरं ओलोकेत्वा ‘‘अयं मे पुब्बाचरियो, मया थेरं निस्साय अयं सम्पत्ति लद्धा, मया इमस्स एकं परिच्चागं कातुं वट्टती’’ति सिक्खापदगहणत्थाय आनीयमानो तं कम्बलं चूळङ्गुलिया वेठेत्वा अग्गहेसि. अथस्स ‘‘अङ्गुलियं कम्बलो लग्गो’’ति ते तं हरितुं आरभिंसु. सो परोदि. ञातका ‘‘अपेथ, मा दारकं रोदापेथा’’ति कम्बलेनेव सद्धिं आनयिंसु. सो थेरं वन्दनकाले कम्बलतो अङ्गुलिं अपकड्ढित्वा कम्बलं थेरस्स पादमूले पातेसि. ञातका ‘‘दहरकुमारेन अजानित्वा कत’’न्ति अवत्वा ‘‘पुत्तेन नो दिन्नं, परिच्चत्तमेव होतु, भन्ते’’ति वत्वा, ‘‘भन्ते, सतसहस्सग्घनिकेन कम्बलेन पूजाकारकस्स तुम्हाकं दासस्स सिक्खापदानि देथा’’ति आहंसु. ‘‘को नामो अयं दारको’’ति? ‘‘भन्ते, अय्येन समाननामको, तिस्सो नामेस भविस्सती’’ति. थेरो किर गिहिकाले उपतिस्समाणवो नाम अहोसि. मातापिस्स चिन्तेसि – ‘‘न मया पुत्तस्स अज्झासयो भिन्दितब्बो’’ति. एवं दारकस्स नामकरणमङ्गलं कत्वा पुन तस्स आहारपरिभोगमङ्गलेपि पुन तस्स कण्णविज्झनमङ्गलेपि दुस्सगहणमङ्गलेपि चूळाकप्पनमङ्गलेपि सारिपुत्तत्थेरप्पमुखानं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं अप्पोदकमधुपायसमेव अदंसु.

दारको वुद्धिमन्वाय सत्तवस्सिककाले मातरं आह – ‘‘अम्म, थेरस्स सन्तिके पब्बजिस्सामी’’ति. ‘‘साधु, तात, पुब्बेवाहं ‘न मया पुत्तस्स अज्झासयो भिन्दितब्बो’ति मनं अकासिं, पब्बज, पुत्ता’’ति थेरं निमन्तापेत्वा तस्स आगतस्स भिक्खञ्च दत्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हाकं दासो ‘पब्बजिस्सामी’ति वदति, इमं आदाय सायं विहारं आगमिस्सामा’’ति थेरं उय्योजेत्वा सायन्हसमये महन्तेन सक्कारसम्मानेन पुत्तं आदाय विहारं गन्त्वा थेरस्स निय्यादेसि. थेरो तेन सद्धिं कथेसि – ‘‘तिस्स, पब्बज्जा नाम दुक्करा, उण्हेन अत्थे सति सीतं लभति, सीतेन अत्थे सति उण्हं लभति, पब्बजिता किच्छेन जीवन्ति, त्वञ्च सुखेधितो’’ति. ‘‘भन्ते, अहं तुम्हेहि वुत्तनियामेनेव सब्बं कातुं सक्खिस्सामी’’ति. थेरो ‘‘साधू’’ति वत्वा तस्स पटिकूलमनसिकारवसेन तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खित्वा तं पब्बाजेसि. सकलम्पि हि द्वत्तिंसाकारं कथेतुं वट्टतियेव. सब्बं कथेतुं असक्कोन्तेन पन तचपञ्चककम्मट्ठानं कथेतब्बमेव. इदञ्हि कम्मट्ठानं सब्बबुद्धानं अविजहितमेव. केसादीसु एकेककोट्ठासेसु अरहत्तं पत्तानं भिक्खूनम्पि भिक्खुनीनम्पि उपासकानम्पि उपासिकानम्पि परिच्छेदो नत्थि. अब्यत्ता भिक्खू पन पब्बजेन्ता अरहत्तस्सूपनिस्सयं नासेन्ति. तस्मा थेरो कम्मट्ठानं आचिक्खित्वा पब्बाजेत्वा दससु सीलेसु पतिट्ठापेसि.

मातापितरो पुत्तस्स पब्बजितसक्कारं करोन्ता सत्ताहं विहारेयेव बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स अप्पोदकमधुपायसमेव अदंसु. भिक्खूपि ‘‘निबद्धं अप्पोदकमधुपायसं परिभुञ्जितुं न सक्कोमा’’ति उज्झायिंसु. तस्सपि मातापितरो सत्तमे दिवसे सायं गेहं अगमंसु. सामणेरो अट्ठमे दिवसे भिक्खूहि सद्धिं पिण्डाय पाविसि. सावत्थिवासिनो ‘‘सामणेरो किर अज्ज पिण्डाय पविसिस्सति, सक्कारमस्स करिस्सामा’’ति पञ्चहि साटकसतेहि चुम्बटकानि कत्वा पञ्च पिण्डपातसतानि सज्जेत्वा आदाय पटिपथे ठत्वा अदंसु, पुनदिवसे विहारस्स उपवनं आगन्त्वा अदंसु. एवं सामणेरो द्वीहेव दिवसेहि साटकसहस्सेहि सद्धिं पिण्डपातसहस्सं लभित्वा भिक्खुसङ्घस्स दापेसि. ब्राह्मणकाले दिन्नथूलसाटकस्स किरेस निस्सन्दो. अथस्स भिक्खू ‘‘पिण्डपातदायकतिस्सो’’ति नामं करिंसु.

पुनेकदिवसं सामणेरो सीतकाले विहारचारिकं चरन्तो भिक्खू तत्थ तत्थ अग्गिसालादीसु विसिब्बेन्ते दिस्वा आह – ‘‘किं, भन्ते, विसिब्बेन्ता निसिन्नात्था’’ति? ‘‘सीतं नो पीळेति सामणेरो’’ति. ‘‘भन्ते, सीतकाले नाम कम्बलं पारुपितुं वट्टति. सो हि सीतं पटिबाहितुं समत्थो’’ति. सामणेर ‘‘त्वं महापुञ्ञो कम्बलं लभेय्यासि, अम्हाकं कुतो कम्बलो’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, कम्बलत्थिका मया सद्धिं आगच्छन्तू’’ति सकलविहारे आरोचापेसि. अथ भिक्खू ‘‘सामणेरेन सद्धिं गन्त्वा कम्बलं आहरिस्सामा’’ति सत्तवस्सिकसामणेरं निस्साय सहस्समत्ता भिक्खू निक्खमिंसु. सो ‘‘एत्तकानं भिक्खूनं कुतो कम्बलं लभिस्सामी’’ति चित्तम्पि अनुप्पादेत्वा ते आदाय नगराभिमुखो पायासि. सुदिन्नस्स हि दानस्स एवरूपो आनुभावो होति. सो बहिनगरेयेव घरपटिपाटिया चरन्तो पञ्च कम्बलसतानि लभित्वा अन्तोनगरं पाविसि. मनुस्सा इतो चितो च कम्बले आहरन्ति.

एको पन पुरिसो आपणद्वारेन आगच्छन्तो पञ्च कम्बलसतानि पसारेत्वा निसिन्नं एकं आपणिकं दिस्वा आह – ‘‘अम्भो, एको सामणेरो कम्बले संहरन्तो आगच्छति, तव कम्बले पटिच्छादेही’’ति? ‘‘किं पन सो दिन्नके गण्हाति, उदाहु अदिन्नके’’ति? ‘‘दिन्नके गण्हाती’’ति. ‘‘एवं सन्ते सचे इच्छामि, दस्सामि, नो चे, न दस्सामि, गच्छ त्व’’न्ति उय्योजेसि. मच्छरिनो हि अन्धबाला एवरूपेसु दानं ददमानेसु मच्छरायित्वा असदिसदानं दिस्वा मच्छरायन्तो काळो (ध. प. १७७) विय निरये निब्बत्तन्ति. आपणिको चिन्तेसि – ‘‘अयं पुरिसो अत्तनो धम्मताय आगच्छमानो ‘तव कम्बले पटिच्छादेही’ति मं आह. ‘सचेपि सो दिन्नकं गण्हा’ति, अहं पन ‘मम सन्तकं सचे इच्छामि, दस्सामि, नो चे, न दस्सामी’ति अवचं, दिट्ठकं पन अदेन्तस्स लज्जा उप्पज्जति, अत्तनो सन्तकं पटिच्छादेन्तस्स दोसो नत्थि, इमेसु पञ्चकम्बलसतेसु द्वे कम्बलानि सतसहस्सग्घनिकानि, इमानेव पटिच्छादेतुं वट्टती’’ति. द्वेपि कम्बले दसाय दसं सम्बन्धित्वा तेसं अन्तरे पक्खिपित्वा पटिच्छादेसि. सामणेरोपि भिक्खुसहस्सेन सद्धिं तं पदेसं पापुणि. आपणिकस्स सामणेरं दिस्वाव पुत्तसिनेहो उप्पज्जि, सकलसरीरं सिनेहेन परिपुण्णं अहोसि. सो चिन्तेसि – ‘‘तिट्ठतु कम्बलानि, इमं दिस्वा हदयमंसम्पि दातुं युत्त’’न्ति. ते द्वेपि कम्बले नीहरित्वा सामणेरस्स पादमूले ठपेत्वा वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, तया दिट्ठधम्मस्स भागी अस्स’’न्ति अवच. सोपिस्स ‘‘एवं होतू’’ति अनुमोदनं अकासि.

सामणेरो अन्तोनगरेपि पञ्च कम्बलसतानि लभि. एवं एकदिवसंयेव कम्बलसहस्सं लभित्वा भिक्खुसहस्सस्स अदासि. अथस्स कम्बलदायकतिस्सत्थेरोति नामं करिंसु. एवं नामकरणदिवसे दिन्नकम्बलो सत्तवस्सिककाले कम्बलसहस्सभावं पापुणि. बुद्धसासनञ्हि ठपेत्वा नत्थञ्ञं तं ठानं, यत्थ अप्पं दिन्नं बहुं होति, बहुं दिन्नं बहुतरं. तेनाह भगवा –

‘‘तथारूपोयं, भिक्खवे, भिक्खुसङ्घो, यथारूपे भिक्खुसङ्घे अप्पं दिन्नं बहुं होति, बहुं दिन्नं बहुतर’’न्ति (म. नि. ३.१४६) –

एवं सामणेरो एककम्बलस्स निस्सन्देन सत्तवस्सिकोव कम्बलसहस्सं लभि. तस्स जेतवने विहरन्तस्स अभिक्खणं ञातिदायका सन्तिकं आगन्त्वा कथासल्लापं करोन्ति. सो चिन्तेसि – ‘‘मया इध वसन्तेन ञातिदायकेसु आगन्त्वा कथेन्तेसु अकथेतुम्पि न सक्का, एतेहि सद्धिं कथापपञ्चेन अत्तनो पतिट्ठं कातुं न सक्का, यंनूनाहं सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं उग्गण्हित्वा अरञ्ञं पविसेय्य’’न्ति. सो सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा याव अरहत्ता कम्मट्ठानं कथापेत्वा उपज्झायं वन्दित्वा पत्तचीवरमादाय विहारा निक्खमित्वा ‘‘सचे आसन्नट्ठाने वसिस्सामि, ञातका मं पक्कोसिस्सन्ती’’ति वीसति योजनसतं मग्गं अगमासि. अथेकेन गामद्वारेन गच्छन्तो एकं महल्लकपुरिसं दिस्वा पुच्छि – ‘‘किं नु खो, महाउपासक, इमस्मिं पदेसे वसन्तानं आरञ्ञकविहारो अत्थी’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि मे मग्गं आचिक्खाही’’ति. महल्लकउपासकस्स पन तं दिस्वाव पुत्तसिनेहो उदपादि. अथस्स तत्थेव ठितो अनाचिक्खित्वा ‘‘एहि, भन्ते, आचिक्खिस्सामि ते’’ति गहेत्वा अगमासि. सामणेरो तेन सद्धिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे नानापुप्फफलपटिमण्डिते रुक्खपब्बतपदेसे दिस्वा ‘‘अयं, उपासक, किं पदेसो नाम, अयं उपासक किं पदेसो नामा’’ति पुच्छि. सोपिस्स तेसं नामानि आचिक्खन्तो आरञ्ञकविहारं पत्वा ‘‘इदं, भन्ते, फासुकट्ठानं, इधेव वसाही’’ति वत्वा, ‘‘भन्ते, को नामो त्व’’न्ति नामं पुच्छित्वा ‘‘अहं वनवासीतिस्सो नाम उपासका’’ति वुत्ते, ‘‘स्वे अम्हाकं गामे भिक्खाय चरितुं वट्टती’’ति वत्वा निवत्तित्वा अन्तोगाममेव गतो. ‘‘वनवासीतिस्सो नाम विहारं आगतो, तस्स यागुभत्तादीनि पटियादेथा’’ति मनुस्सानं आरोचेसि.

सामणेरो पठममेव तिस्सो नाम हुत्वा ततो पिण्डपातदायकतिस्सो कम्बलदायकतिस्सो वनवासीतिस्सोति तीणि नामानि लभित्वा सत्तवस्सब्भन्तरे चत्तारि नामानि लभि. सो पुनदिवसे पातोव तं गामं पिण्डाय पाविसि. मनुस्सा भिक्खं दत्वा वन्दिंसु. सामणेरो ‘‘सुखिता होथ, दुक्खा मुच्चथा’’ति आह. एकमनुस्सोपि तस्स भिक्खं दत्वा पुन गेहं गन्तुं नासक्खि, सब्बेव ओलोकेन्ता अट्ठंसु. सोपि अत्तनो यापनमत्तमेव गण्हि. सकलगामवासिनो तस्स पादमूले उरेन निपज्जित्वा, ‘‘भन्ते, तुम्हेसु इमं तेमासं इध वसन्तेसु मयं तीणि सरणानि गहेत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठाय मासस्स अट्ठ उपोसथकम्मानि उपवसिस्साम, इध वसनत्थाय नो पटिञ्ञं देथा’’ति. सो उपकारं सल्लक्खेत्वा तेसं पटिञ्ञं दत्वा निबद्धं तत्थेव पिण्डपातचारं चरि. वन्दितवन्दितक्खणे च ‘‘सुखिता होथ, दुक्खा मुच्चथा’’ति पदद्वयमेव कथेत्वा पक्कामि. सो तत्थेवपठममासञ्च दुतियमासञ्च वीतिनामेत्वा ततियमासे गच्छन्ते सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि.

अथस्स पवारेत्वा वुट्ठवस्सकाले उपज्झायो सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा आह – ‘‘अहं, भन्ते, तिस्ससामणेरस्स सन्तिकं गच्छामी’’ति. ‘‘गच्छ, सारिपुत्ता’’ति. सो अत्तनो परिवारे पञ्चसते भिक्खू आदाय पक्कन्तो, ‘‘आवुसो मोग्गल्लान, अहं तिस्ससामणेरस्स सन्तिकं गच्छामी’’ति आह. महामोग्गल्लानत्थेरो ‘‘अहम्पि, आवुसो, गच्छामी’’ति पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं निक्खमि. एतेनुपायेन महाकस्सपत्थेरो अनुरुद्धत्थेरो उपालित्थेरो पुण्णत्थेरोति सब्बे महासावका पञ्चहि पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं निक्खमिंसु. सब्बेपि महासावकानं परिवारा चत्तालीस भिक्खुसहस्सानि अहेसुं. ते वीसतियोजनसतं मग्गं गन्त्वा गोचरगामं सम्पत्ता. सामणेरस्स निबद्धूपट्ठाको उपासको द्वारेयेव दिस्वा पच्चुग्गन्त्वा वन्दि.

अथ नं सारिपुत्तत्थेरो पुच्छि – ‘‘अत्थि नु खो, उपासक, इमस्मिं पदेसे आरञ्ञकविहारो’’ति? ‘‘अत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘सभिक्खुको, अभिक्खुको’’ति? ‘‘सभिक्खुको, भन्ते’’ति. ‘‘को नामो तत्थ वसती’’ति? ‘‘वनवासीतिस्सो, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि मग्गं नो आचिक्खा’’ति. ‘‘के तुम्हे, भन्ते’’ति? ‘‘मयं सामणेरस्स सन्तिकं आगता’’ति. उपासको ओलोकेत्वा धम्मसेनापतिं आदिं कत्वा सब्बेपि महासावके सञ्जानित्वा निरन्तरं पीतिया फुट्ठसरीरो हुत्वा ‘‘तिट्ठथ ताव, भन्ते’’ति वेगेन गामं पविसित्वा ‘‘एते, अय्या, सारिपुत्तत्थेरं आदिं कत्वा असीति महासावका अत्तनो अत्तनो परिवारेहि सद्धिं सामणेरस्स सन्तिकं आगता, मञ्चपीठपच्चत्थरणदीपतेलादीनि गहेत्वा वेगेन निक्खमथा’’ति उग्घोसेसि. मनुस्सा ‘‘तावदेव मञ्चादीनि गहेत्वा थेरानं पदानुपदिका हुत्वा थेरेहि सद्धिंयेव विहारं पविसिंसु. सामणेरो भिक्खुसङ्घं सञ्जानित्वा कतिपयानं महाथेरानं पत्तचीवरानि पटिग्गहेत्वा वत्तमकासि. तस्स थेरानं वसनट्ठानं संविदहन्तस्स पत्तचीवरं पटिसामेन्तस्सेव अन्धकारो जाता’’ति. सारिपुत्तत्थेरो उपासके आह – ‘‘गच्छथ, उपासका, तुम्हाकं अन्धकारो जातो’’ति. ‘‘भन्ते, अज्ज धम्मस्सवनदिवसो, न मयं गमिस्साम, धम्मं सुणिस्साम, इतो पुब्बे धम्मस्सवनम्पि नत्थी’’ति. ‘‘तेन हि, सामणेर, दीपं जालेत्वा धम्मस्सवनस्स कालं घोसेही’’ति. सो तथा अकासि. अथ नं थेरो आह – ‘‘तिस्स तव उपट्ठाका ‘धम्मं सोतुकामाम्हा’ति वदन्ति, कथेहि तेसं धम्म’’न्ति. उपासका एकप्पहारेनेव उट्ठाय, ‘‘भन्ते, अम्हाकं अय्यो ‘सुखिता होथ, दुक्खा मुच्चथा’ति इमानि द्वे पदानि ठपेत्वा अञ्ञं धम्मकथं न जानाति, अम्हाकं अञ्ञं धम्मकथिकं देथा’’ति वदिंसु. ‘‘सामणेरो पन अरहत्तं पत्वापि नेव तेसं धम्मकथं कथेसी’’ति.

तदा पन नं उपज्झायो, ‘‘सामणेर, कथं पन सुखिता होन्ति, ‘कथं पन दुक्खा मुच्चन्ती’ति इमेसं नो द्विन्नं पदानं अत्थं कथेही’’ति आह. सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति चित्तबीजनिं गहेत्वा धम्मासनं आरुय्ह पञ्चहि निकायेहि अत्थञ्च कारणञ्च आकड्ढित्वा घनवस्सं वस्सन्तो चातुद्दीपकमहामेघो विय खन्धधातुआयतनबोधिपक्खियधम्मे विभजन्तो अरहत्तकूटेन धम्मकथं कथेत्वा, ‘‘भन्ते, एवं अरहत्तप्पत्तस्स सुखं होति, अरहत्तं पत्तोयेव दुक्खा मुच्चति, सेसजना जातिदुक्खादीहि चेव निरयदुक्खादीहि च न परिमुच्चन्ती’’ति आह. ‘‘साधु, सामणेर, सुकथितो ते पटिभाणो, इदानि सरभञ्ञं भणाही’’ति. सो सरभञ्ञम्पि भणि. अरुणे उग्गच्छन्ते सामणेरस्स उपट्ठाकमनुस्सा द्वे भागा अहेसुं. एकच्चे ‘‘न वत नो इतो पुब्बे एवरूपो कक्खळो दिट्ठपुब्बो. कथञ्हि नाम एवरूपं धम्मकथं जानन्तो एत्तकं कालं मातापितुट्ठाने ठत्वा उपट्ठहन्तानं मनुस्सानं एकम्पि धम्मपदं न कथेसी’’ति कुज्झिंसु. एकच्चे ‘‘लाभा वत नो, ये मयं एवरूपं भदन्तं गुणं वा अगुणं वा अजानन्तापि उपट्ठहिम्ह, इदानि च पनस्स सन्तिके धम्मं सोतुं लभिम्हा’’ति तुस्सिंसु.

सम्मासम्बुद्धोपि तं दिवसं पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो वनवासीतिस्सस्स उपट्ठाके अत्तनो ञाणजालस्स अन्तो पविट्ठे दिस्वा ‘‘किं नु खो भविस्सती’’ति आवज्जेन्तो इममत्थं उपधारेसि ‘‘वनवासीतिस्ससामणेरस्स उपट्ठाका एकच्चे तुट्ठा, एकच्चे कुद्धा, मय्हं पुत्तस्स पन सामणेरस्स कुद्धा निरयभागिनो भविस्सन्ति, गन्तब्बमेव तत्थ मया, मयि गते सब्बेपि ते सामणेरे मेत्तचित्तं कत्वा दुक्खा मुच्चिस्सन्ती’’ति. तेपि मनुस्सा भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा गामं गन्त्वा मण्डपं कारेत्वा यागुभत्तादीनि सम्पादेत्वा आसनानि पञ्ञापेत्वा सङ्घस्स आगमनमग्गं ओलोकेन्ता निसीदिंसु. भिक्खूपि सरीरपटिजग्गनं कत्वा भिक्खाचारवेलाय गामं पिण्डाय पविसन्ता सामणेरं पुच्छिंसु – ‘‘किं, तिस्स, त्वं अम्हेहि सद्धिं गमिस्ससि, उदाहु पच्छा’’ति? ‘‘मम गमनवेलायमेव गमिस्सामि, गच्छथ तुम्हे, भन्ते’’ति. भिक्खू पत्तचीवरमादाय पविसिंसु.

सत्था जेतवनस्मिंयेव चीवरं पारुपित्वा पत्तमादाय एकचित्तक्खणेनेव गन्त्वा भिक्खूनं पुरतो ठितमेव अत्तानं दस्सेसि. ‘‘सम्मासम्बुद्धो आगतो’’ति सकलगामो सङ्खुभित्वा एककोलाहलो अहोसि. मनुस्सा उदग्गचित्ता बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निसीदापेत्वा यागुं दत्वा खज्जकं अदंसु. सामणेरो भत्ते अनिट्ठितेयेव अन्तोगामं पाविसि. गामवासिनो नीहरित्वा तस्स सक्कच्चं भिक्खं अदंसु. सो यापनमत्तं गहेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पत्तं उपनामेसि. सत्था ‘‘आहर, तिस्सा’’ति हत्थं पसारेत्वा पत्तं गहेत्वा ‘‘पस्स, सारिपुत्त, तव सामणेरस्स पत्त’’न्ति थेरस्स दस्सेसि. थेरो सत्थु हत्थतो पत्तं गहेत्वा सामणेरस्स दत्वा ‘‘गच्छ, अत्तनो पत्तट्ठाने निसीदित्वा भत्तकिच्चं करोही’’ति आह.

गामवासिनो बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं परिविसित्वा सत्थारं वन्दित्वा अनुमोदनं याचिंसु. सत्था अनुमोदनं करोन्तो एवमाह – ‘‘लाभा वत वो उपासका, ये तुम्हे अत्तनो कुलूपकं सामणेरं निस्साय सारिपुत्तं मोग्गल्लानं कस्सपं अनुरुद्धन्ति असीतिमहासावके दस्सनाय लभथ, अहम्पि तुम्हाकं कुलूपकमेव निस्साय आगतो, बुद्धदस्सनम्पि वो इमं निस्सायेव लद्धं, लाभा वो, सुलद्धं वो’’ति. मनुस्सा चिन्तयिंसु – ‘‘अहो अम्हाकं लाभा, बुद्धानञ्चेव भिक्खुसङ्घस्स च आराधनसमत्थं अम्हाकं अय्यं दस्सनाय लभाम, देय्यधम्मञ्चस्स दातुं लभामा’’ति सामणेरस्स कुद्धा मनुस्सा तुस्सिंसु. तुट्ठा मनुस्सा भिय्योसोमत्ताय पसीदिंसु. अनुमोदनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसु. सत्था उट्ठायासना पक्कामि. मनुस्सा सत्थारं अनुगन्त्वा वन्दित्वा निवत्तिंसु. सत्था सामणेरेन सद्धिं समधुरेन गच्छन्तो, ‘‘सामणेर, अयं पदेसो कोनामो, अयं पदेसो कोनामो’’ति पुब्बे तस्स उपासकेन दस्सितपदेसे पुच्छन्तो अगमासि. सामणेरोपि, ‘‘भन्ते, अयं इत्थन्नामो, अयं इत्थन्नामो’’ति आचिक्खमानोव अगमासि. सत्था तस्स वसनट्ठानं गन्त्वा पब्बतमत्थकं अभिरुहि. तत्थ ठितानं पन महासमुद्दो पञ्ञायति. सत्था सामणेरं पुच्छि – ‘‘तिस्स, पब्बतमत्थके ठितो इतो चितो च ओलोकेत्वा किं पस्ससी’’ति? ‘‘महासमुद्दं, भन्ते’’ति. ‘‘महासमुद्दं दिस्वा किं चिन्तेसी’’ति? ‘‘मम दुक्खितकाले रोदन्तस्स चतूहि महासमुद्देहि अतिरेकतरेन अस्सुना भवितब्बन्ति इदं, भन्ते, चिन्तेसि’’न्ति. ‘‘साधु साधु, तिस्स, एवमेतं. एकेकस्स हि सत्तस्स दुक्खितकाले पग्घरितअस्सूनि चतूहि महासमुद्देहि अतिरेकतरानेवा’’ति. इदञ्च पन वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘चतूसु समुद्देसु जलं परित्तकं,

ततो बहुं अस्सुजलं अनप्पकं;

दुक्खेन फुट्ठस्स नरस्स सोचना,

किंकारणा सम्म तुवं पमज्जसी’’ति.

अथ नं पुन पुच्छि – ‘‘तिस्स, कहं वससी’’ति? ‘‘इमस्मिं पब्भारे, भन्ते’’ति. ‘‘तत्थ पन वसन्तो किं चिन्तेसी’’ति? ‘‘मया मरन्तेन इमस्मिं ठाने कतस्स सरीरनिक्खेपस्स परिच्छेदो ‘नत्थी’ति चिन्तेसिं, भन्ते’’ति. ‘‘साधु साधु, तिस्स, एवमेतं. इमेसञ्हि सत्तानं पथवियं निपज्जित्वा अमतट्ठानं नाम नत्थी’’ति वत्वा –

‘‘उपसाळकनामानि, सहस्सानि चतुद्दस;

अस्मिं पदेसे दड्ढानि, नत्थि लोके अनामतं.

‘‘यम्हि सच्चञ्च धम्मो च, अहिंसा संयमो दमो;

एतं अरिया सेवन्ति, एतं लोके अनामत’’न्ति. (जा.१.२.३१-३२) –

इमं दुकनिपाते उपसाळकजातकं कथेसि. इति पथवियं सरीरनिक्खेपं कत्वा मरन्तेसु सत्तेसु अमतपुब्बपदेसे मरन्ता नाम नत्थि, आनन्दत्थेरसदिसा पन अमतपुब्बपदेसे परिनिब्बायन्ति.

आनन्दत्थेरो किर वीसवस्ससतिककाले आयुसङ्खारं ओलोकेन्तो परिक्खीणभावं ञत्वा ‘‘इतो सत्तमे दिवसे परिनिब्बायिस्सामी’’ति आरोचेसि. तं पवत्तिं सुत्वा रोहिणीनदिया उभयतीरवासिकेसु मनुस्सेसु ओरिमतीरवासिका ‘‘मयं थेरस्स बहूपकारा, अम्हाकं सन्तिके परिनिब्बायिस्सती’’ति वदिंसु. परतीरवासिकापि ‘‘मयं थेरस्स बहूपकारा, अम्हाकं सन्तिके परिनिब्बायिस्सती’’ति वदिंसु. थेरो तेसं वचनं सुत्वा ‘‘उभयतीरवासिनो मय्हं उपकारा, इमे नाम अनुपकाराति न सक्का वत्तुं, सचाहं ओरिमतीरे परिनिब्बायिस्सामि, परतीरवासिनो धातुगहणत्थं तेहि सद्धिं कलहं करिस्सन्ति. सचे परतीरे परिनिब्बायिस्सामि, ओरिमतीरवासिनोपि तथा करिस्सन्ति, कलहो उप्पज्जमानोपि मं निस्सायेव उप्पज्जिस्सति, वूपसममानोपि मं निस्सायेव वूपसमिस्सती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘ओरिमतीरवासिनोपि मय्हं उपकारा, परतीरवासिनोपि मय्हं उपकारा, अनुपकारापि नाम नत्थि, ओरिमतीरवासिनो ओरिमतीरेयेव सन्निपतन्तु, परतीरवासिनोपि परतीरेयेवा’’ति आह. ततो सत्तमे दिवसे मज्झेनदिया सत्ततालप्पमाणे आकासे पल्लङ्केन निसीदित्वा महाजनस्स धम्मं कथेत्वा ‘‘मम सरीरं मज्झे भिज्जित्वा एको भागो ओरिमतीरे पततु, एको भागो परतीरे’’ति अधिट्ठाय यथानिसिन्नोव तेजोधातुं समापज्जि, जाला उट्ठहिंसु. सरीरं मज्झे भिज्जित्वा एको भागो ओरिमतीरे पति, एको भागो परतीरे. ततो महाजनो परिदेवि, पथविउन्द्रियनसद्दो विय आरोदनसद्दो अहोसि. सत्थु परिनिब्बाने आरोदनसद्दतोपि कारुञ्ञतरो अहोसि. मनुस्सा चत्तारो मासे रोदन्ता परिदेवन्ता ‘‘सत्थु पत्तचीवरग्गाहके तिट्ठन्ते सत्थु ठितकालो विय नो अहोसि, इदानि नो सत्था परिनिब्बुतो’’ति विप्पलपन्ता विरवन्ता विचरिंसूति.

पुन सत्था सामणेरं पुच्छि – ‘‘तिस्स, इमस्मिं वनसण्डे दीपिआदीनं सद्देन भायसि, न भायसी’’ति? ‘‘न भायामि भगवा, अपिच खो पन मे एतेसं सद्दं सुत्वा वनरति नाम उप्पज्जती’’ति वत्वा सट्ठिमत्ताहि गाथाहि वनवण्णनं नाम कथेसि. अथ नं सत्था ‘‘तिस्सा’’ति आमन्तेसि. ‘‘किं, भन्ते’’ति? ‘‘मयं गच्छाम, त्वं गमिस्ससि, निवत्तिस्ससी’’ति. ‘‘मय्हं उपज्झाये मं आदाय गच्छन्ते गमिस्सामि, निवत्तेन्ते निवत्तिस्सामि, भन्ते’’ति. सत्था भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पक्कामि. सामणेरस्स पन निवत्तितुमेव अज्झासयो, थेरो तं ञत्वा ‘‘तिस्स, सचे निवत्तितुकामो, निवत्ता’’ति आह. सो सत्थारञ्च भिक्खुसङ्घञ्च वन्दित्वा निवत्ति. सत्था जेतवनमेव अगमासि.

भिक्खूनं धम्मसभायं कथा उदपादि – ‘‘अहो वत वनवासीतिस्ससामणेरो दुक्करं करोति, पटिसन्धिग्गहणतो पट्ठायस्स ञातका सत्तसु मङ्गलेसु पञ्चन्नं भिक्खुसतानं अप्पोदकमधुपायसमेव अदंसु, पब्बजितकाले अन्तोविहारे बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स सत्त दिवसानि अप्पोदकमधुपायसमेव अदंसु. पब्बजित्वा अट्ठमे दिवसे अन्तोगामं पविसन्तो द्वीहेव दिवसेहि साटकसहस्सेन सद्धिं पिण्डपातसहस्सं लभि, पुनेकदिवसं कम्बलसहस्सं लभि. इतिस्स इध वसनकाले महालाभसक्कारो उप्पज्जि, इदानि एवरूपं लाभसक्कारं छड्डेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा मिस्सकाहारेन यापेति, दुक्करकारको वत तिस्ससामणेरो’’ति. सत्था आगन्त्वा, ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘आम, भिक्खवे, लाभूपनिसा नामेसा अञ्ञा, निब्बानगामिनी पटिपदा अञ्ञा. ‘एवं लाभं लभिस्सामी’ति हि आरञ्ञिकादिधुतङ्गसमादानवसेन लाभूपनिसं रक्खन्तस्स भिक्खुनो चत्तारो अपाया विवटद्वारा एव तिट्ठन्ति, निब्बानगामिनिया पन पटिपदाय उप्पन्नं लाभसक्कारं पहाय अरञ्ञं पविसित्वा घटेन्तो वायमन्तो अरहत्तं गण्हाती’’ति अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

७५. ‘‘अञ्ञा हि लाभूपनिसा, अञ्ञा निब्बानगामिनी;

एवमेतं अभिञ्ञाय, भिक्खु बुद्धस्स सावको;

सक्कारं नाभिनन्देय्य, विवेकमनुब्रूहये’’ति.

तत्थ अञ्ञा हि लाभूपनिसा, अञ्ञा निब्बानगामिनीति लाभूपनिसा नामेसा अञ्ञा एव, अञ्ञा निब्बानगामिनी पटिपदा. लाभुप्पादकेन हि भिक्खुना थोकं अकुसलकम्मं कातुं वट्टति, कायवङ्कादीनि कातब्बानि होन्ति. यस्मिञ्हि काले कायवङ्कादीसु किञ्चि करोति, तदा लाभो उप्पज्जति. पायसपातियञ्हि वङ्कं अकत्वा उजुकमेव हत्थं ओतारेत्वा उक्खिपन्तस्स हत्थो मक्खितमत्तकोव होति, वङ्कं कत्वा ओतारेत्वा उक्खिपन्तस्स पन पायसपिण्डं उद्धरन्तोव निक्खमति, एवं कायवङ्कादीनि करणकालेयेव लाभो उप्पज्जति. अयं अधम्मिका लाभूपनिस्सा नाम. उपधिसम्पदा चीवरधारणं बाहुसच्चं परिवारो अरञ्ञवासोति एवरूपेहि पन कारणेहि उप्पन्नो लाभो धम्मिको नाम होति. निब्बानगामिनिं पटिपदं पूरेन्तेन पन भिक्खुना कायवङ्कादीनि पहातब्बानि. अनन्धेनेव अन्धेन विय, अमूगेनेव मूगेन विय, अबधिरेनेव बधिरेन विय भवितुं वट्टति. असठेन अमायेन भवितुं वट्टति. एवमेतन्ति एतं लाभुप्पादनं पटिपदञ्च निब्बानगामिनिं पटिपदञ्च एवं ञत्वा सब्बेसं सङ्खतासङ्खतधम्मानं बुज्झनट्ठेन बुद्धस्स सवनन्ते जातट्ठेन ओवादानुसासनिं वा सवनट्ठेन सावको भिक्खु अधम्मिकं चतुपच्चयसक्कारं नाभिनन्देय्य, न चेव धम्मिकं पटिक्कोसेय्य, कायविवेकादिकं विवेकं अनुब्रूहये. तत्थ कायविवेकोति कायस्स एकीभावो. चित्तविवेकोति अट्ठ समापत्तियो. उपधिविवेकोति निब्बानं. तेसु कायविवेको गणसङ्गणिकं विनोदेति, चित्तविवेको किलेससङ्गणिकं विनोदेति, उपधिविवेको सङ्खारसङ्गणिकं विनोदेति. कायविवेको चित्तविवेकस्स पच्चयो होति, चित्तविवेको उपधिविवेकस्स पच्चयो होति. वुत्तम्पिहेतं –

‘‘कायविवेको च विवेकट्ठकायानं नेक्खम्माभिरतानं, चित्तविवेको च परिसुद्धचित्तानं परमवोदानप्पत्तानं, उपधिविवेको च निरुपधीनं पुग्गलानं विसङ्खारगतान’’न्ति (महानि. १५०). –

इमं तिविधम्पि विवेकं ब्रूहेय्य वड्ढेय्य, उपसम्पज्ज विहरेय्याति अत्थो.

देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पापुणिंसूति.

वनवासीतिस्ससामणेरवत्थु पन्नरसमं.

बालवग्गवण्णना निट्ठिता.

पञ्चमो वग्गो.