९. सोरेय्यत्थेरवत्थु
न तं माता पिता कयिराति इमं धम्मदेसनं सत्था सावत्थियं जेतवने विहरन्तो सोरेय्यत्थेरं आरब्भ कथेसि.
वत्थु सोरेय्यनगरे समुट्ठितं, सावत्थियं निट्ठापेसि. सम्मासम्बुद्धे सावत्थियं विहरन्ते सोरेय्यनगरे सोरेय्यसेट्ठिपुत्तो एकेन सहायकेन सद्धिं सुखयानके निसीदित्वा महन्तेन परिवारेन न्हानत्थाय नगरा निक्खमि. तस्मिं खणे महाकच्चायनत्थेरो सोरेय्यनगरं पिण्डाय पविसितुकामो हुत्वा बहिनगरे सङ्घाटिं पारुपति. थेरस्स च सुवण्णवण्णं सरीरं. सोरेय्यसेट्ठिपुत्तो तं दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘अहो वत अयं वा थेरो मम भरिया भवेय्य, मम वा भरियाय सरीरवण्णो एतस्स सरीरवण्णो विय भवेय्या’’ति. तस्स चिन्तितमत्तेयेव पुरिसलिङ्गं अन्तरधायि, इत्थिलिङ्गं पातुरहोसि. सो लज्जमानो यानका ओरुय्ह पलायि. परिजनो तं असञ्जानन्तो ‘‘किमेत’’न्ति आह. सापि तक्कसिलमग्गं पटिपज्जि. सहायकोपिस्सा इतो चितो च विचरित्वापि नाद्दस. सब्बे न्हायित्वा गेहं अगमिंसु. ‘‘कहं सेट्ठिपुत्तो’’ति च वुत्ते, ‘‘न्हत्वा आगतो भविस्सतीति मञ्ञिम्हा’’ति वदिंसु. अथस्स मातापितरो तत्थ तत्थ परियेसित्वा अपस्सन्ता रोदित्वा परिदेवित्वा, ‘‘मतो भविस्सती’’ति मतकभत्तं अदंसु. सा एकं तक्कसिलगामिं सत्थवाहं दिस्वा यानकस्स पच्छतो पच्छतो अनुबन्धि.
अथ नं मनुस्सा दिस्वा, ‘‘अम्हाकं यानकस्स पच्छतो पच्छतो अनुगच्छति, मयं ‘कस्सेसा दारिका’ति तं न जानामा’’ति वदिंसु. सापि ‘‘तुम्हे अत्तनो यानकं पाजेथ, अहं पदसा गमिस्सामी’’ति गच्छन्ती अङ्गुलिमुद्दिकं दत्वा एकस्मिं यानके ओकासं कारेसि. मनुस्सा चिन्तयिंसु – ‘‘तक्कसिलनगरे अम्हाकं सेट्ठिपुत्तस्स भरिया नत्थि, तस्स आचिक्खिस्साम, महापण्णाकारो नो भविस्सती’’ति. ते गेहं गन्त्वा, ‘‘सामि, अम्हेहि तुम्हाकं एकं इत्थिरतनं आनीत’’न्ति आहंसु. सो तं सुत्वा तं पक्कोसापेत्वा अत्तनो वयानुरूपं अभिरूपं पासादिकं दिस्वा उप्पन्नसिनेहो गेहे अकासि. पुरिसा हि इत्थियो, इत्थियो वा पुरिसा अभूतपुब्बा नाम नत्थि. पुरिसा हि परस्स दारेसु अतिचरित्वा कालं कत्वा बहूनि वस्ससतसहस्सानि निरये पच्चित्वा मनुस्सजातिं आगच्छन्ता अत्तभावसते इत्थिभावं आपज्जन्ति.
आनन्दत्थेरोपि कप्पसतसहस्सं पूरितपारमी अरियसावको संसारे संसरन्तो एकस्मिं अत्तभावे कम्मारकुले निब्बत्तो. परदारकम्मं कत्वा निरये पच्चित्वा पक्कावसेसेन चुद्दससु अत्तभावेसु पुरिसस्स पादपरिचारिका इत्थी अहोसि, सत्तसु अत्तभावेसु बीजुद्धरणं पापुणि. इत्थियो पन दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा इत्थिभावे छन्दं विराजेत्वा, ‘‘इदं नो पुञ्ञं पुरिसत्तभावपटिलाभाय संवत्ततू’’ति चित्तं अधिट्ठहित्वा कालं कत्वा पुरिसत्तभावं पटिलभन्ति, पतिदेवता हुत्वा सामिके सम्मापटिपत्तिवसेनापि पुरिसत्तभावं पटिलभन्तेव.
अयं पन सेट्ठिपुत्तो थेरे अयोनिसो चित्तं उप्पादेत्वा इमस्मिंयेव अत्तभावे इत्थिभावं पटिलभि. तक्कसिलायं सेट्ठिपुत्तेन सद्धिं संवासमन्वाय पन तस्सा कुच्छियं गब्भो पतिट्ठासि. सा दसमासच्चयेन पुत्तं लभित्वा तस्स पदसा गमनकाले अपरम्पि पुत्तं पटिलभि. एवमस्सा कुच्छियं वुत्था द्वे, सोरेय्यनगरे तं पटिच्च निब्बत्ता द्वेति चत्तारो पुत्ता अहेसुं. तस्मिं काले सोरेय्यनगरतो तस्सा सहायको सेट्ठिपुत्तो पञ्चहि सकटसतेहि तक्कसिलं गन्त्वा सुखयानके निसिन्नो नगरं पाविसि. अथ नं सा उपरिपासादतले वातपानं विवरित्वा अन्तरवीथिं ओलोकयमाना ठिता दिस्वा सञ्जानित्वा दासिं पेसेत्वा पक्कोसापेत्वा महातले निसीदापेत्वा महन्तं सक्कारसम्मानं अकासि. अथ नं सो आह – ‘‘भद्दे, त्वं इतो पुब्बे अम्हेहि न दिट्ठपुब्बा, अथ च पन नो महन्तं सक्कारं करोसि, जानासि त्वं अम्हे’’ति. ‘‘आम, सामि, जानामि, ननु तुम्हे सोरेय्यनगरवासिनो’’ति? ‘‘आम, भद्दे’’ति. सा मातापितूनञ्च भरियाय च पुत्तानञ्च अरोगभावं पुच्छि. इतरो ‘‘आम, भद्दे, अरोगा’’ति वत्वा ‘‘जानासि त्वं एते’’ति आह. ‘‘आम सामि, जानामि. तेसं एको पुत्तो अत्थि, सो कहं, सामी’’ति? ‘‘भद्दे, मा एतं कथेहि, मयं तेन सद्धिं एकदिवसं सुखयानके निसीदित्वा न्हायितुं निक्खन्ता नेवस्स गतिं जानाम, इतो चितो च विचरित्वा तं अदिस्वा मातापितूनं आरोचयिम्हा, तेपिस्स रोदित्वा कन्दित्वा पेतकिच्चं किरिंसू’’ति. ‘‘अहं सो, सामी’’ति. ‘‘अपेहि, भद्दे, किं कथेसि मय्हं सहायो देवकुमारो विय एको पुरिसो’’ति? ‘‘होतु, सामि, अहं सो’’ति. ‘‘अथ इदं किं नामा’’ति? ‘‘तं दिवसं ते अय्यो महाकच्चायनत्थेरो दिट्ठो’’ति? ‘‘आम, दिट्ठो’’ति. अहं अय्यं महाकच्चायनत्थेरं ओलोकेत्वा, ‘‘अहो वत अयं वा थेरो मम भरिया भवेय्य, एतस्स वा सरीरवण्णो विय मम भरियाय सरीरवण्णो भवेय्या’’ति चिन्तेसिं. चिन्तितक्खणेयेव मे पुरिसलिङ्गं अन्तरधायि, इत्थिलिङ्गं पातुभवि. अथाहं लज्जमाना कस्सचि किञ्चि वत्तुं असक्कुणित्वा ततो पलायित्वा इधागता, सामीति.
‘‘अहो वत ते भारियं कम्मं कतं, कस्मा मय्हं नाचिक्खि, अपिच पन ते थेरो खमापितो’’ति? ‘‘न खमापितो, सामि. जानासि पन त्वं कहं थेरो’’ति? ‘‘इममेव नगरं उपनिस्साय विहरती’’ति. ‘‘सचे पिण्डाय चरन्तो इधागच्छेय्य, अहं मम अय्यस्स भिक्खाहारं ददेय्यं, सामी’’ति. ‘‘तेन हि सीघं सक्कारं करोहि, अम्हाकं अय्यं खमापेस्सामा’’ति सो थेरस्स वसनट्ठानं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो, ‘‘भन्ते, स्वे मय्हं भिक्खं गण्हथा’’ति आह. ‘‘ननु त्वं, सेट्ठिपुत्त, आगन्तुकोसी’’ति. ‘‘भन्ते, मा अम्हाकं आगन्तुकभावं पुच्छथ, स्वे मे भिक्खं गण्हथा’’ति. थेरो अधिवासेसि, गेहेपि थेरस्स महासक्कारो पटियत्तो. थेरो पुनदिवसे तं गेहद्वारं अगमासि. अथ नं निसीदापेत्वा पणीतेनाहारेन परिविसित्वा सेट्ठिपुत्तो तं इत्थिं गहेत्वा थेरस्स पादमूले निपज्जापेत्वा, ‘‘भन्ते, मय्हं सहायिकाय खमथा’’ति आह. ‘‘किमेत’’न्ति? ‘‘अयं, भन्ते, पुब्बे मय्हं पियसहायको हुत्वा तुम्हे ओलोकेत्वा एवं नाम चिन्तेसि, अथस्स पुरिसलिङ्गं अन्तरधायि, इत्थिलिङ्गं पातुभवि, खमथ, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि उट्ठहथ, खमामि वो अह’’न्ति. थेरेन ‘‘खमामी’’ति वुत्तमत्तेयेव इत्थिलिङ्गं अन्तरधायि, पुरिसलिङ्गं पातुभवि.
पुरिसलिङ्गे पातुभूतमत्तेयेव तं तक्कसिलाय सेट्ठिपुत्तो आह – ‘‘सम्म सहायक, इमे द्वे दारका तव कुच्छियं वुत्थत्ता मं पटिच्च निब्बत्तत्ता उभिन्नम्पिनो पुत्ता एव, इधेव वसिस्साम, मा उक्कण्ठी’’ति. ‘‘सम्म, अहं एकेनत्तभावेन पठमं पुरिसो हुत्वा इत्थिभावं पत्वा पुन पुरिसो जातोति विप्पकारप्पत्तो, पठमं मं पटिच्च द्वे पुत्ता निब्बत्ता, इदानि मे कुच्छितो द्वे पुत्ता निक्खन्ता, स्वाहं एकेनत्तभावेन विप्पकारप्पत्तो, पुन ‘गेहे वसिस्सती’ति सञ्ञं मा करि, अहं मम अय्यस्स सन्तिके पब्बजिस्सामि. इमे द्वे दारका तव भाराति, इमेसु मा पमज्जी’’ति वत्वा पुत्ते सीसे परिचुम्बित्वा परिमज्जित्वा उरे निपज्जापेत्वा पितु निय्यादेत्वा निक्खमित्वा थेरस्स सन्तिके पब्बज्जं याचि. थेरोपि नं पब्बाजेत्वा उपसम्पादेत्वा गण्हित्वाव चारिकं चरमानो अनुपुब्बेन सावत्थिं अगमासि. तस्स सोरेय्यत्थेरोति नामं अहोसि. जनपदवासिनो तं पवत्तिं ञत्वा सङ्खुभित्वा कोतूहलजाता तं उपसङ्कमित्वा पुच्छिंसु – ‘‘एवं किर, भन्ते’’ति? ‘‘आम, आवुसो’’ति. ‘‘भन्ते, एवरूपम्पि कारणं नाम होति’’? ‘‘तुम्हाकं कुच्छियं किर द्वे पुत्ता निब्बत्ता, तुम्हे पटिच्च द्वे जाता, तेसं वो कतरेसु बलवसिनेहो होती’’ति? ‘‘कुच्छियं वुत्थकेसु, आवुसो’’ति. आगतागता निबद्धं तथेव पुच्छिंसु.
थेरो ‘‘कुच्छियं वुत्तकेसु एव सिनेहो बलवा’’ति पुनप्पुनं कथेन्तो हरायमानो एकोव निसीदति, एकोव तिट्ठति. सो एवं एकत्तूपगतो अत्तभावे खयवयं समुट्ठापेत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. अथ नं आगतागता पुच्छन्ति – ‘‘भन्ते, एवं किर नाम अहोसी’’ति? ‘‘आमावुसो’’ति. ‘‘कतरेसु सिनेहो बलवा’’ति? ‘‘मय्हं कत्थचि सिनेहो नाम नत्थी’’ति. भिक्खू ‘‘अयं अभूतं कथेसि, पुरिमदिवसेसु ‘कुच्छियं वुत्थपुत्तेसु सिनेहो बलवा’ति वत्वा इदानि ‘मय्हं कत्थचि सिनेहो नत्थी’ति वदति, अञ्ञं ब्याकरोति, भन्ते’’ति आहंसु. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, मम पुत्तो अञ्ञं ब्याकरोति, मम पुत्तस्स सम्मापणिहितेन चित्तेन मग्गस्स दिट्ठकालतो पट्ठाय न कत्थचि सिनेहो जातो, यं सम्पत्तिं नेव माता, न पिता कातुं सक्कोति, तं इमेसं सत्तानं अब्भन्तरे पवत्तं सम्मापणिहितं चित्तमेव देती’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
४३. ‘‘न तं माता पिता कयिरा, अञ्ञे वापि च ञातका;
सम्मापणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति.
तत्थन तन्ति तं कारणं नेव माता करेय्य, न पिता, न अञ्ञे ञातका. सम्मापणिहितन्ति दससु कुसलकम्मपथेसु सम्मा ठपितं. सेय्यसो नं ततो करेति ततो कारणतो सेय्यसो नं वरतरं उत्तरितरं करेय्य, करोतीति अत्थो. मातापितरो हि पुत्तानं धनं ददमाना एकस्मिंयेव अत्तभावे कम्मं अकत्वा सुखेन जीविककप्पनं धनं दातुं सक्कोन्ति. विसाखाय मातापितरोपि ताव महद्धना महाभोगा, तस्सा एकस्मिंयेव अत्तभावे सुखेन जीविककप्पनं धनं अदंसु. चतूसु पन दीपेसु चक्कवत्तिसिरिं दातुं समत्था मातापितरोपि नाम पुत्तानं नत्थि, पगेव दिब्बसम्पत्तिं वा पठमज्झानादिसम्पत्तिं वा, लोकुत्तरसम्पत्तिदाने कथाव नत्थि, सम्मापणिहितं पन चित्तं सब्बम्पेतं सम्पत्तिं दातुं सक्कोति. तेन वुत्तं ‘‘सेय्यसो नं ततो करे’’ति.
देसनावसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि पत्ता. देसना महाजनस्स सात्थिका जाताति.
सोरेय्यत्थेरवत्थु नवमं.
चित्तवग्गवण्णना निट्ठिता.
ततियो वग्गो.