५. चित्तहत्थत्थेरवत्थु

अनवट्ठितचित्तस्साति इमं धम्मदेसनं सत्था सावत्थियं विहरन्तो चित्तहत्थत्थेरं आरब्भ कथेसि.

एको किर सावत्थिवासी कुलपुत्तो नट्ठगोणं परियेसन्तो अरञ्ञं पविसित्वा मज्झन्हिके काले गोणं दिस्वा गोयूथे विस्सज्जेत्वा, ‘‘अवस्सं अय्यानं सन्तिके आहारमत्तं लभिस्सामी’’ति खुप्पिपासापीळितो विहारं पविसित्वा भिक्खूनं सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. तस्मिं खो पन समये भिक्खूनं अवक्कारपातियं भुत्तावसेसकं भत्तं होति, ते तं छातकपीळितं दिस्वा, ‘‘इतो भत्तं गहेत्वा भुञ्जाही’’ति वदिंसु. बुद्धकाले च पन अनेकसूपब्यञ्जनं भत्तं उप्पज्जति, सो ततो यापनमत्तं गहेत्वा भुञ्जित्वा पानीयं पिवित्वा हत्थे धोवित्वा भिक्खू वन्दित्वा, ‘‘किं, भन्ते, अज्ज, अय्या, निमन्तनट्ठानं अगमंसू’’ति पुच्छि. ‘‘नत्थि, उपासक, भिक्खू इमिनाव नीहारेन निबद्धं लभन्ती’’ति. सो ‘‘मयं उट्ठाय समुट्ठाय रत्तिन्दिवं निबद्धं कम्मं करोन्तापि एवं मधुरब्यञ्जनं भत्तं न लभाम, इमे किर निबद्धं भुञ्जन्ति, किं मे गिहिभावेन, भिक्खु भविस्सामी’’ति चिन्तेत्वा भिक्खू उपसङ्कमित्वा पब्बज्जं याचि. अथ नं भिक्खू ‘‘साधु उपासका’’ति पब्बाजेसुं.

सो लद्धूपसम्पदो सब्बप्पकारं वत्तपटिवत्तं अकासि. सो बुद्धानं उप्पन्नेन लाभसक्कारेन कतिपाहच्चयेन थूलसरीरो अहोसि. ततो चिन्तेसि – ‘‘किं मे भिक्खाय चरित्वा जीवितेन, गिही भविस्सामी’’ति. सो विब्भमित्वा गेहं पाविसि. तस्स गेहे कम्मं करोन्तस्स कतिपाहेनेव सरीरं मिलायि. ततो ‘‘किं मे इमिना दुक्खेन, समणो भविस्सामी’’ति चिन्तेत्वा पुन गन्त्वा पब्बजि. सो कतिपाहं वीतिनामेत्वा पुन उक्कण्ठित्वा विब्भमि, पब्बजितकाले पन भिक्खूनं उपकारको होति. सो कतिपाहेनेव पुनपि उक्कण्ठित्वा, ‘‘किं मे गिहिभावेन, पब्बजिस्सामी’’ति गन्त्वा भिक्खू वन्दित्वा पब्बज्जं याचि. अथ नं भिक्खू उपकारवसेन पुन पब्बाजयिंसु. एवं सो इमिना नियामेनेव छक्खत्तुं पब्बजित्वा उप्पब्बजितो. तस्स भिक्खू ‘‘एस चित्तवसिको हुत्वा विचरती’’ति चित्तहत्थत्थेरोति नामं करिंसु.

तस्सेवं अपरापरं विचरन्तस्सेव भरिया गब्भिनी अहोसि. सो सत्तमे वारे अरञ्ञतो कसिभण्डमादाय गेहं गन्त्वा भण्डकं ठपेत्वा ‘‘अत्तनो कासावं गण्हिस्सामी’’ति गब्भं पाविसि. तस्मिं खणे तस्स भरिया निपज्जित्वा निद्दायति. तस्सा निवत्थसाटको अपगतो होति, मुखतो च लाला पग्घरति, नासा घुरघुरायति, मुखं विवट्टं, दन्तं घंसति, सा तस्स उद्धुमातकसरीरं विय उपट्ठासि. सो ‘‘अनिच्चं दुक्खं इद’’न्ति सञ्ञं लभित्वा, ‘‘अहं एत्तकं कालं पब्बजित्वा इमं निस्साय भिक्खुभावे सण्ठातुं नासक्खि’’न्ति कासायकोटियं गहेत्वा उदरे बन्धित्वा गेहा निक्खमि.

अथस्स अनन्तरगेहे ठिता सस्सु तं तथा गच्छन्तं दिस्वा, ‘‘अयं पटिउक्कण्ठितो भविस्सति, इदानेव अरञ्ञतो आगन्त्वा कासावं उदरे बन्धित्वाव गेहा निक्खन्तो विहाराभिमुखो गच्छति, किं नु खो’’ति गेहं पविसित्वा निद्दायमानं धीतरं पस्सित्वा ‘‘इमं दिस्वा सो विप्पटिसारी हुत्वा गतो’’ति ञत्वा धीतरं पहरित्वा ‘‘उट्ठेहि काळकण्णि, सामिको ते तं निद्दायमानं दिस्वा विप्पटिसारी हुत्वा गतो, नत्थि सो इतो पट्ठाय तुय्ह’’न्ति आह. ‘‘अपेहि अपेहि, अम्म, कुतो तस्स गमनं अत्थि, कतिपाहेनेव पुनागमिस्सती’’ति आह. सोपि ‘‘अनिच्चं दुक्ख’’न्ति वत्वा गच्छन्तो गच्छन्तोव सोतापत्तिफलं पापुणि. सो गन्त्वा भिक्खू वन्दित्वा पब्बज्जं याचि. ‘‘न सक्खिस्साम मंयं तं पब्बाजेतुं, कुतो तुय्हं समणभावो, सत्थकनिसानपासाणसदिसं तव सीस’’न्ति. ‘‘भन्ते, इदानि मं अनुकम्पाय एकवारं पब्बाजेथा’’ति. ते तं उपकारवसेन पब्बाजयिंसु. सो कतिपाहेनेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि.

तेपि नं आहंसु – ‘‘आवुसो चित्तहत्थ, तव गमनसमयं त्वमेव जानेय्यासि, इमस्मिं वारे ते चिरायित’’न्ति. ‘‘भन्ते, संसग्गस्स अत्थिभावकाले गतम्हा, सो नो संसग्गो छिन्नो, इदानि अगमनधम्मा जातम्हा’’ति. भिक्खू सत्थु सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘भन्ते, अयं भिक्खु अम्हेहि एवं वुत्तो एवं नाम कथेसि, अञ्ञं ब्याकरोति, अभूतं वदती’’ति आहंसु. सत्था ‘‘आम, भिक्खवे, मम पुत्तो अत्तनो अनवट्ठितचित्तकाले सद्धम्मं अजाननकाले गमनागमनं अकासि, इदानिस्स पुञ्ञञ्च पापञ्च पहीन’’न्ति वत्वा इमा द्वे गाथा आह –

३८. ‘‘अनवट्ठितचित्तस्स, सद्धम्मं अविजानतो;

परिप्लवपसादस्स, पञ्ञा न परिपूरति.

३९. ‘‘अनवस्सुतचित्तस्स, अनन्वाहतचेतसो;

पुञ्ञपापपहीनस्स, नत्थि जागरतो भय’’न्ति.

तत्थ अनवट्ठितचित्तस्साति चित्तं नामेतं कस्सचि निबद्धं वा थावरं वा नत्थि. यो पन पुग्गलो अस्सपिट्ठे ठपितकुम्भण्डं विय च थुसरासिम्हि कोट्टितखाणुको विय च खल्लाटसीसे ठपितकदम्बपुप्फं विय च न कत्थचि सण्ठाति, कदाचि बुद्धसावको होति, कदाचि आजीवको, कदाचि निगण्ठो, कदाचि तापसो. एवरूपो पुग्गलो अनवट्ठितचित्तो नाम. तस्स अनवट्ठितचित्तस्स. सद्धम्मं अविजानतोति सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मभेदं इमं सद्धम्मं अविजानन्तस्स परित्तसद्धताय वा उप्लवसद्धताय वा परिप्लवपसादस्स कामावचररूपावचरादिभेदा पञ्ञा न परिपूरति. कामावचरायपि अपरिपूरयमानाय कुतोव रूपावचरारूपावचरलोकुत्तरपञ्ञा परिपूरिस्सतीति दीपेति. अनवस्सुतचित्तस्साति रागेन अतिन्तचित्तस्स. अनन्वाहतचेतसोति ‘‘आहतचित्तो खिलजातो’’ति (दी. नि. ३.३१९; विभ. ९४१; म. नि. १.१८५) आगतट्ठाने दोसेन चित्तस्स पहतभावो वुत्तो, इध पन दोसेन अप्पटिहतचित्तस्साति अत्थो. पुञ्ञपापपहीनस्साति चतुत्थमग्गेन पहीनपुञ्ञस्स चेव पहीनपापस्स च खीणासवस्स. नत्थि जागरतो भयन्ति खीणासवस्स जागरन्तस्सेव अभयभावो कथितो विय. सो पन सद्धादीहि पञ्चहि जागरधम्मेहि समन्नागतत्ता जागरो नाम. तस्मा तस्स जागरन्तस्सापि अजागरन्तस्सापि किलेसभयं नत्थि किलेसानं अपच्छावत्तनतो. न हि तं किलेसा अनुबन्धन्ति तेन तेन मग्गेन पहीनानं किलेसानं पुन अनुपगमनतो. तेनेवाह – ‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छति, सकदागामिअनागामिअरहत्तमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छती’’ति (चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २७).

देसना महाजनस्स सात्थिका सफला अहोसि.

अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘भारिया वतिमे, आवुसो, किलेसा नाम, एवरूपस्स अरहत्तस्स उपनिस्सायसम्पन्नो कुलपुत्तो किलेसेहि आलोळितो सत्तवारे गिही हुत्वा सत्तवारे पब्बजितो’’ति. सत्था तेसं तं कथापवत्तिं सुत्वा तङ्खणानुरूपेन गमनेन धम्मसभं गन्त्वा बुद्धासने निसिन्नो ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा, ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते एवमेव, भिक्खवे, किलेसा नाम भारिया, सचे एते रूपिनो हुत्वा कत्थचि पक्खिपितुं सक्का भवेय्युं, चक्कवाळं अतिसम्बाधं, ब्रह्मलोको अतिनीचकोति ओकासो नेसं न भवेय्य, मादिसम्पि नामेते पञ्ञासम्पन्नं पुरिसाजानेय्यं आलोळेन्ति, अवसेसेसु का कथा? ‘‘अहञ्हि अड्ढनाळिमत्तं वरकचोरकं कुण्ठकुदालञ्च निस्साय छ वारे पब्बजित्वा उप्पब्बजितपुब्बो’’ति. ‘‘कदा, भन्ते, कदा सुगता’’ति? ‘‘सुणिस्सथ, भिक्खवे’’ति. ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि सुणाथा’’ति अतीतं आहरि –

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते कुदालपण्डितो नाम बाहिरकपब्बज्जं पब्बजित्वा अट्ठ मासे हिमवन्ते वसित्वा वस्सारत्तसमये भूमिया तिन्ताय ‘‘गेहे मे अड्ढनाळिमत्तो वरकचोरको च कुण्ठकुदालको च अत्थि, वरकचोरकबीजं मा नस्सी’’ति उप्पब्बजित्वा एकं ठानं कुदालेन कसित्वा तं बीजं वपित्वा वतिं कत्वा पक्ककाले उद्धरित्वा नाळिमत्तबीजं ठपेत्वा सेसं खादि. सो ‘‘किं मे दानि गेहेन, पुन अट्ठ मासे पब्बजिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा निक्खमित्वा पब्बजि. इमिनाव नीहारेन नाळिमत्तं वरकचोरकञ्च कुण्ठकुदालञ्च निस्साय सत्तवारे गिही हुत्वा सत्तवारे पब्बजित्वा सत्तमे पन वारे चिन्तेसि – ‘‘अहं छ वारे इमं कुण्ठकुदालं निस्साय गिही हुत्वा पब्बजितो, कत्थचिदेव नं छड्डेस्सामी’’ति. सो गङ्गाय तीरं गन्त्वा, ‘‘पतितट्ठानं पस्सन्तो ओतरित्वा गण्हेय्यं, यथास्स पतितट्ठानं न पस्सामि, तथा नं छड्डेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा नाळिमत्तं बीजं पिलोतिकाय बन्धित्वा पिलोतिकं कुदालफलके बन्धित्वा कुदालं अग्गदण्डके गहेत्वा गङ्गाय तीरे ठितो अक्खीनि निमीलेत्वा उपरिसीसे तिक्खत्तुं आविज्झित्वा गङ्गायं खिपित्वा निवत्तित्वा ओलोकेन्तो पतितट्ठानं अदिस्वा ‘‘जितं मे, जितं मे’’ति तिक्खत्तुं सद्दमकासि.

तस्मिं खणे बाराणसिराजा पच्चन्तं वूपसमेत्वा आगन्त्वा नदीतीरे खन्धावारं निवासेत्वा न्हानत्थाय नदिं ओतिण्णो तं सद्दं अस्सोसि. राजूनञ्च नाम ‘‘जितं मे’’ति सद्दो अमनापो होति, सो तस्स सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘अहं इदानि अमित्तमद्दनं कत्वा ‘जितं मे’ति आगतो, त्वं पन ‘जितं मे, जितं मे’ति विरवसि, किं नामेत’’न्ति पुच्छि. कुदालपण्डितो ‘‘त्वं बाहिरकचोरे जिनि, तया जितं पुन अवजितमेव होति, मया पन अज्झत्तिको लोभचोरो जितो, सो पुन मं न जिनिस्सति, तस्सेव जयो साधू’’ति वत्वा इमं गाथमाह –

‘‘न तं जितं साधु जितं, यं जितं अवजीयति;

तं खो जितं साधु जितं, यं जितं नावजीयती’’ति. (जा. १.१.७०);

तं खणंयेव च गङ्गं ओलोकेन्तो आपोकसिणं निब्बत्तेत्वा अधिगतविसेसो आकासे पल्लङ्केन निसीदि. राजा महापुरिसस्स धम्मकथं सुत्वा वन्दित्वा पब्बज्जं याचित्वा सद्धिं बलकायेन पब्बजि. योजनमत्ता परिसा अहोसि. अपरोपि सामन्तराजा तस्स पब्बजितभावं सुत्वा, ‘‘तस्स रज्जं गण्हिस्सामी’’ति आगन्त्वा तथा समिद्धं नगरं सुञ्ञं दिस्वा, ‘‘एवरूपं नगरं छड्डेत्वा पब्बजितो राजा ओरके ठाने न पब्बजिस्सति, मयापि पब्बजितुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा तत्थ गन्त्वा महापुरिसं उपसङ्कमित्वा पब्बज्जं याचित्वा सपरिवारो पब्बजि. एतेनेव नीहारेन सत्त राजानो पब्बजिंसु. सत्तयोजनिको अस्समो अहोसि. सत्त राजानो भोगे छड्डेत्वा एत्तकं जनं गहेत्वा पब्बजिंसु. महापुरिसो ब्रह्मचरियवासं वसित्वा ब्रह्मलोकूपगो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा, ‘‘अहं, भिक्खवे, तदा कुदालपण्डितो अहोसिं, किलेसा नामेते एवं भारिया’’ति आह.

चित्तहत्थत्थेरवत्थु पञ्चमं.