११. रट्ठपालत्थेरअपदानवण्णना
एकादसमापदाने पदुमुत्तरस्स भगवतोतिआदिकं आयस्मतो रट्ठपालत्थेरस्स अपदानं. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले तस्स उप्पत्तितो पुरेतरमेव हंसवतीनगरे गहपतिमहासालकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो पितु अच्चयेन घरावासे पतिट्ठितो रतनकोट्ठागारकम्मिकेन दस्सितं अपरिमाणं कुलवंसानुगतं धनं दिस्वा ‘‘इमं एत्तकं धनरासिं मय्हं अय्यकपय्यकादयो अत्तना सद्धिं गहेत्वा गन्तुं नासक्खिंसु, मया पन गहेत्वा गन्तुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा कपणद्धिकादीनं महादानं देति. सो अभिञ्ञालाभिं एकं तापसं उपट्ठहन्तो तेन देवलोकाधिपच्चे उय्योजितो यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा ततो चुतो देवो हुत्वा निब्बत्ति. सो तत्थ देवलोके देवरज्जं करोन्तो यावतायुकं ठत्वा ततो चुतो मनुस्सलोके भिन्नं रट्ठं सन्धारेतुं समत्थस्स कुलस्स एकपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. तेन च समयेन पदुमुत्तरो नाम भगवा लोके उप्पज्जित्वा पवत्तितवरधम्मचक्को वेनेय्यसत्तं निब्बानमहानगरसङ्खातखेमन्तभूमिं सम्पापेसि. अथ सो कुलपुत्तो अनुक्कमेन विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं उपासकेहि सद्धिं विहारं गतो सत्थारं धम्मं देसेन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो परिसपरियन्ते निसीदि.
तेन च समयेन सत्था एकं भिक्खुं सद्धापब्बजितानं अग्गट्ठाने ठपेसि, तं दिस्वा पसन्नमानसो तदत्थाय चित्तं ठपेत्वा सतसहस्सभिक्खुपरिवारस्स भगवतो महता सक्कारेन सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा पणिधानं अकासि. सत्था तस्स अनन्तरायेन इज्झनभावं दिस्वा ‘‘अनागते गोतमस्स नाम सम्मासम्बुद्धस्स सासने सद्धापब्बजितानं अग्गो भविस्सती’’ति ब्याकासि. सो सत्थारं भिक्खुसङ्घञ्च वन्दित्वा उट्ठायासना पक्कामि. सो तत्थ यावतायुकं पुञ्ञानि कत्वा ततो चवित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इतो द्वानवुतिकप्पे फुस्सस्स भगवतो काले सत्थु वेमातिकभातिकेसु तीसु राजपुत्तेसु सत्थारं उपट्ठहन्तेसु तेसं पुञ्ञकिरियाय सहायकिच्चं अकासि. एवं तत्थ तत्थ भवे तं तं बहुं कुसलं उपचिनित्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कुरुरट्ठे थुल्लकोट्ठिकनिगमे रट्ठपालसेट्ठिगेहे निब्बत्ति, तस्स भिन्नं रट्ठं सन्धारेतुं समत्थे कुले निब्बत्तत्ता रट्ठपालोति वंसानुगतमेव नामं अहोसि. सो महता परिवारेन वड्ढन्तो अनुक्कमेन योब्बनं पत्तो मातापितूहि पतिरूपेन दारेन संयोजेत्वा महन्ते च यसे पतिट्ठापितो दिब्बसम्पत्तिसदिसं सम्पत्तिं पच्चनुभोति. अथ भगवा कुरुरट्ठे जनपदचारिकं चरन्तो थुल्लकोट्ठिकं अनुपापुणि. तं सुत्वा रट्ठपालो कुलपुत्तो सत्थारं उपसङ्कमित्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो सत्तवारे भत्तच्छेदे कत्वा किच्छेन कसिरेन मातापितरो अनुजानापेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा पब्बज्जं याचित्वा सत्थु आणत्तिया अञ्ञतरस्स थेरस्स सन्तिके पब्बजित्वा योनिसोमनसिकारेन कम्मं करोन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि.
१७९-१८०. अथायस्मा अपरभागे अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतोतिआदिमाह. सुनागो सो मया दिन्नोति तदा महाधनसेट्ठि हुत्वा सब्बं सापतेय्यं दानमुखे विस्सज्जनसमये सत्तप्पतिट्ठो सुन्दरो नागो हत्थिराजा मया दिन्नो अहोसि. तं दस्सेन्तो ईसादन्तोतिआदिमाह. ईसादन्तो रथईसप्पमाणदन्तो, सो मया दिन्नो हत्थिनागो. उरूळ्हवाति राजावहनयोग्गसमत्थो, राजारहो वा. सेतच्छत्तोति अलङ्कारत्थाय उपट्ठहनसेतच्छत्तसहितोति अत्थो. पसोभितोति आरोहपरिणाहवा रूपसोभाहि सम्पन्नोति अत्थो. सकप्पनो सहत्थिपोति हत्थिअलङ्कारसहितो हत्थिगोपकसहितोति अत्थो. इत्थम्भूतो हत्थिनागो पदुमुत्तरस्स भगवतो मया दिन्नोति अत्थो.
१८१. मया भत्तं कारेत्वानाति मया कारापितविहारे वसन्तानं कोटिसङ्खानं भिक्खूनं निच्चभत्तं पट्ठपेत्वा महेसिनो निय्यादेसिन्ति सम्बन्धो.
१८३. जलजुत्तमनामकोति जलतो जातो जलजो, किं तं? पदुमं, पदुमेन समाननामत्ता उत्तमत्ता च पदुमुत्तरो नाम भगवाति अत्थो. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.
रट्ठपालत्थेरअपदानवण्णना समत्ता.
छप्पञ्ञासममहावग्गवण्णना समत्ता.
इति विसुद्धजनविलासिनिया अपदान-अट्ठकथाय
एत्तावता बुद्धपच्चेकबुद्धसावकत्थेरापदान-अट्ठकथा समत्ता.
निगमनकथा
सीहळदीपके अप्पिच्छतादिगुणवन्तानं थेरवंसप्पदीपानं आनन्दत्थेरादीनं सब्बसत्तानं तण्हामानदिट्ठादयो छेदननिग्गहविवेचनाद्यत्थं सत्तहि मासेहि अतिविय आराधनेन लद्धकोसल्लेन बोधिसम्भारं गवेसन्तेन सतिधितिगतिवीरियपरक्कमन्तेन महासमन्तगुणसोभनेन तिपिटकधरेन पण्डितेन आभतं इमं अपदान-अट्ठकथं सब्बो सदेवलोको जानातूति.
अनेन लोभादिमला पजानं, चक्खादिरोगा विविधा च दुक्खा;
कलहादिभया दुक्खिता जाता, चोरादयोनत्थकरा च लोके.
नस्सन्तु मे पञ्च वेरा च पापा, नस्सन्तु गिम्हे यथा वुट्ठिवाता;
अट्ठङ्गिकमग्गवरेन पत्वा, निब्बानपुरं पटिपादयामि.
सब्बदिट्ठिञ्च मद्दन्तो, रागदोसादिपापके;
संसारवट्टं छिन्दित्वा, उपेमि सग्गमोक्खके.
आणाखेत्तम्हि सब्बत्थ, अवीचिम्हि भवग्गतो;
सब्बे धम्मानुयायन्तु, तयो लोका उतुपि चाति.
अपदान-अट्ठकथा समत्ता.