१. यसत्थेरअपदानवण्णना
छप्पञ्ञासमे वग्गे पठमापदाने महासमुद्दं ओग्गय्हातिआदिकं आयस्मतो यसत्थेरस्स अपदानं. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले महानुभावो नागराजा हुत्वा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं अत्तनो भवनं नेत्वा महादानं पवत्तेसि, भगवन्तं महग्घेन तिचीवरेन अच्छादेसि, एकेकञ्च भिक्खुं महग्घेनेव पच्चेकदुस्सयुगेन सब्बेन च समणपरिक्खारेन. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो सिद्धत्थस्स भगवतो काले सेट्ठिपुत्तो हुत्वा महाबोधिमण्डलं सत्तहि रतनेहि पूजेसि. कस्सपस्स भगवतो काले सासने पब्बजित्वा समणधम्मं अकासि. एवं सो सुगतीसुयेव संसरन्तो अम्हाकं भगवतो काले बाराणसियं महाविभवस्स सेट्ठिनो पुत्तो हुत्वा सुजाताय भगवतो खीरपायासं दिन्नाय सेट्ठिधीताय कुच्छिम्हि निब्बत्ति, यसो नाम नामेन परमसुखुमालो. तस्स तयो पासादा होन्ति – एको हेमन्तिको, एको गिम्हिको, एको वस्सिकोति. सो वस्सिके पासादे वस्सिके चत्तारो मासे निप्पुरिसेहि तूरियेहि परिचारयमानो वसति, हेट्ठापासादं न ओतरति. हेमन्तिके पासादे चत्तारो मासे सुफुसितवातपानकवाटे तत्थेव पटिवसति. गिम्हिके पासादे बहुकवाटवातपानजालाहि सम्पन्ने तत्थेव वसति. हत्थपादानं सुखुमालताय भूमियं निसज्जादिकिच्चं नत्थि. सिम्बलितुलादिपुण्णसभावे अत्थरित्वा तत्थ उपधानानि किच्चानि करोति. एवं देवलोके देवकुमारो विय पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितस्स समङ्गीभूतस्स परिचारयमानस्स पटिकच्चेव निद्दा ओक्कमि, परिजनस्सापि निद्दा ओक्कमि, सब्बरत्तियो च तेलपदीपो झायति. अथ खो यसो कुलपुत्तो पटिकच्चेव पबुज्झित्वा अद्दस सकं परिजनं सुपन्तं अञ्ञिस्सा कच्छे वीणं, अञ्ञिस्सा कण्ठे मुदिङ्गं, अञ्ञिस्सा कच्छे आळम्बरं, अञ्ञं विकेसिकं, विक्खेळिकं, अञ्ञा विप्पलपन्तियो हत्थपत्तं सुसानं मञ्ञे, दिस्वानस्स आदीनवो पातुरहोसि, निब्बिदाय चित्तं सण्ठासि. अथ खो यसो कुलपुत्तो उदानं उदानेसि – ‘‘उपद्दुतं वत भो, उपस्सट्ठं वत भो’’ति.
अथ खो यसो कुलपुत्तो सुवण्णपादुकायो आरोहित्वा येन निवेसनद्वारं तेनुपसङ्कमि, अमनुस्सा द्वारं विवरिंसु – ‘‘मा यसस्स कुलपुत्तस्स कोचि अन्तरायमकासि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. अथ खो यसो कुलपुत्तो येन नगरद्वारं तेनुपसङ्कमि, अमनुस्सा द्वारं विवरिंसु – ‘‘मा यसस्स कुलपुत्तस्स कोचि अन्तरायमकासि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति. अथ खो यसो कुलपुत्तो येन इसिपतनं मिगदायो तेनुपसङ्कमि.
तेन खो पन समयेन भगवा रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय अज्झोकासे चङ्कमति, अद्दसा खो भगवा यसं कुलपुत्तं दूरतोव आगच्छन्तं, दिस्वान चङ्कमा ओरोहित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि. अथ खो यसो कुलपुत्तो भगवतो अविदूरे उदानं उदानेसि – ‘‘उपद्दुतं वत भो, उपस्सट्ठं वत भो’’ति. अथ खो भगवा यसं कुलपुत्तं एतदवोच – ‘‘इदं खो, यस, अनुपद्दुतं, इदं अनुपस्सट्ठं, एहि, यस, निसीद, धम्मं ते देसेस्सामी’’ति. अथ खो यसो कुलपुत्तो, ‘‘इदं किर अनुपद्दुतं, इदं अनुपस्सट्ठ’’न्ति हट्ठो उदग्गो सुवण्णपादुकाहि ओरोहित्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नस्स खो यसस्स कुलपुत्तस्स भगवा अनुपुब्बिं कथं कथेसि, सेय्यथिदं, दानकथं सीलकथं सग्गकथं कामानं आदीनवं ओकारं संकिलेसं नेक्खम्मे आनिसंसं पकासेसि. यदा भगवा अञ्ञासि यसं कुलपुत्तं कल्लचित्तं मुदुचित्तं विनीवरणचित्तं उदग्गचित्तं पसन्नचित्तं, अथ या बुद्धानं सामुक्कंसिका धम्मदेसना, तं पकासेसि दुक्खं समुदयं निरोधं मग्गं. सेय्यथापि नाम सुद्धं वत्थं अपगतकाळकं सम्मदेव रजनं पटिग्गण्हेय्य, एवमेव यसस्स कुलपुत्तस्स तस्मिंयेव आसने विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादि – ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति.
अथ खो यसस्स कुलपुत्तस्स माता पासादं अभिरुहित्वा यसं कुलपुत्तं अपस्सन्ती येन सेट्ठि गहपति तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा सेट्ठिं गहपतिं एतदवोच – ‘‘पुत्तो ते गहपति यसो न दिस्सती’’ति. अथ खो, सेट्ठि गहपति, चतुद्दिसा अस्सदूते उय्योजेत्वा सामंयेव येन इसिपतनं मिगदायो तेनुपसङ्कमि. अद्दसा खो, सेट्ठि गहपति, सुवण्णपादुकानं निक्खेपं, दिस्वान तंयेव अनुगमासि. अद्दसा खो भगवा सेट्ठिं गहपतिं दूरतोव आगच्छन्तं, दिस्वान भगवतो एतदहोसि – ‘‘यंनूनाहं तथारूपं इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खरेय्यं, यथा सेट्ठि गहपति इध निसिन्नो इध निसिन्नं यसं कुलपुत्तं न पस्सेय्या’’ति. अथ खो भगवा तथारूपं इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खरेसि. अथ खो सेट्ठि गहपति येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अपि, भन्ते, भगवा यसं कुलपुत्तं पस्सेय्या’’ति. तेन हि गहपति निसीद, अप्पेव नाम इध निसिन्नो इध निसिन्नं यसं कुलपुत्तं पस्सेय्यासीति. अथ खो सेट्ठि गहपति ‘‘इधेव किराहं निसिन्नो इध निसिन्नं यसं कुलपुत्तं पस्सिस्सामी’’ति हट्ठो उदग्गो भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नस्स खो सेट्ठिस्स गहपतिस्स भगवा अनुपुब्बिं कथं कथेसि…पे… अपरप्पच्चयो अत्थु सासने भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अभिक्कन्तं भन्ते, अभिक्कन्तं भन्ते, सेय्यथापि, भन्ते, निक्कुज्जितं वा उक्कुज्जेय्य, पटिच्छन्नं वा विवरेय्य मूळ्हस्स वा मग्गं आचिक्खेय्य, अन्धकारे वा तेलपज्जोतं धारेय्य ‘चक्खुमन्तो रूपानि दक्खन्ती’ति, एवमेवं भगवता अनेकपरियायेन धम्मो पकासितो. एसाहं, भन्ते, भगवन्तं सरणं गच्छामि धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्च, उपासकं मं भगवा धारेतु अज्जतग्गे पाणुपेतं सरणं गत’’न्ति. सोव लोके पठमं उपासको अहोसि तेवाचिको.
अथ खो यसस्स कुलपुत्तस्स पितुनो धम्मे देसियमाने यथादिट्ठं यथाविदितं भूमिं पच्चवेक्खन्तस्स अनुपादाय आयवेहि चित्तं विमुच्चि. अथ खो भगवतो एतदहोसि – ‘‘यसस्स खो कुलपुत्तस्स पितुनो धम्मे देसियमाने यथादिट्ठं यथाविदितं भूमिं पच्चवेक्खन्तस्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्तं, अभब्बो खो यसो कुलपुत्तो हीनायावत्तित्वा कामे परिभुञ्जितुं, सेय्यथापि पुब्बे अगारिकभूतो, यंनूनाहं तं इद्धाभिसङ्खारं पटिप्पस्सम्भेय्य’’न्ति. अथ खो भगवा तं इद्धाभिसङ्खारं पटिप्पस्सम्भेसि. अद्दसा खो सेट्ठि गहपति यसं कुलपुत्तं निसिन्नं, दिस्वान यसं कुलपुत्तं एतदवोच – ‘‘माता ते तात, यस, परिदेवसोकसमापन्ना, देहि मातुया जीवित’’न्ति. अथ खो यसो कुलपुत्तो भगवन्तं उल्लोकेसि. अथ खो भगवा सेट्ठिं गहपतिं एतदवोच – ‘‘तं किं मञ्ञसि, गहपति, यस्स सेक्खेन ञाणेन सेक्खेन दस्सनेन धम्मो दिट्ठो विदितो सेय्यथापि तया, तस्स यथादिट्ठं यथाविदितं भूमिं पच्चवेक्खन्तस्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्तं, भब्बो नु खो सो, गहपति, हीनायावत्तित्वा कामे परिभुञ्जितुं सेय्यथापि पुब्बे अगारिकभूतो’’ति? ‘‘नो हेतं, भन्ते’’. ‘‘यसस्स खो, गहपति, कुलपुत्तस्स सेक्खेन ञाणेन सेक्खेन दस्सनेन धम्मो दिट्ठो विदितो सेय्यथापि तया, तस्स यथादिट्ठं यथाविदितं भूमिं पच्चवेक्खन्तस्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्तं, अभब्बो खो, गहपति, यसो कुलपुत्तो हीनायावत्तित्वा कामे परिभुञ्जितुं सेय्यथापि पुब्बे अगारिकभूतो’’ति. ‘‘लाभा, भन्ते, यसस्स कुलपुत्तस्स, सुलद्धं, भन्ते, यसस्स कुलपुत्तस्स, यथा यसस्स कुलपुत्तस्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुत्तं, अधिवासेतु मे, भन्ते भगवा, अज्जतनाय भत्तं यसेन कुलपुत्तेन पच्छासमणेना’’ति. ‘‘अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन’’. अथ खो सेट्ठि गहपति, भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि. अथ खो यसो कुलपुत्तो अचिरपक्कन्ते सेट्ठिम्हि गहपतिम्हि भगवन्तं एतदवोच – ‘‘लभेय्याहं, भन्ते, भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, लभेय्यं उपसम्पद’’न्ति. ‘‘एहि भिक्खू’’ति भगवा अवोच – ‘‘स्वाक्खातो धम्मो, चर ब्रह्मचरियं सम्मा दुक्खस्स अन्तकिरियाया’’ति, साव तस्स आयस्मतो उपसम्पदा अहोसि.
१. अरहा पन हुत्वा सोमनस्सजातो अत्तनो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो महासमुद्दं ओग्गय्हातिआदिमाह. तत्थ समुद्दन्ति अङ्गुलिमुद्दाय सं सुट्ठु दस्सेतब्बतो समुद्दो, अथ वा सं सुट्ठु उदियति खोभियति पसोधियति घोसनं करोन्तो आलुळियतीति समुद्दो, महन्तो च सो समुद्दो चाति महासमुद्दो, तं महासमुद्दं. ओग्गय्हाति अज्झोगाहेत्वा अब्भन्तरं पविसित्वा तस्स महासमुद्दस्स अन्तो पविसित्वा, साम्यत्थे चेतं उपयोगवचनन्ति दट्ठब्बं. भवनं मे सुमापितन्ति एत्थ भवन्ति निब्बत्तन्ति निवसन्ति चतूहि इरियापथेहि वासं कप्पेन्ति एत्थाति भवनं, मय्हं तं भवनं तं विमानं तं पासादं पञ्चपाकारकूटागारेहि सं सुट्ठु मापितं नगरं, अत्तनो बलेन सुट्ठु निम्मितन्ति अत्थो. सुनिम्मिता पोक्खरणीति सुमहन्ता हुत्वा भूता इता गता पवत्ता खणिता कताति पोक्खरणी, मच्छकच्छपपुप्फपुलिनतित्थमधुरोदकादीहि सुट्ठु निब्बत्ता निम्मिताति अत्थो. चक्कवाकूपकूजिताति चक्कवाककुक्कुटहंसादीहि कूजिता घोसिता नादिता सा पोक्खरणीति सम्बन्धो. इतो परं नदीवनद्विपदचतुप्पदपादपपक्खीनं वण्णञ्च सुमेधस्स भगवतो दस्सनञ्च निमन्तेत्वा सुमेधस्स भगवतो दानक्कमञ्च सुविञ्ञेय्यमेव.
लोकाहुतिपटिग्गहन्ति एत्थ लोके आहुति लोकाहुति, कामरूपारूपसङ्खातस्स लोकस्स आहुतिं पूजासक्कारं पटिग्गण्हातीति लोकाहुतिपटिग्गहं, सुमेधं भगवन्तन्ति अत्थो. सेसं ब्याकरणदानञ्च अरहत्तप्पत्तफलञ्च सुविञ्ञेय्यमेवाति.
यसत्थेरअपदानवण्णना समत्ता.