६. काळुदायित्थेरअपदानवण्णना
छट्ठापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो काळुदायित्थेरस्स अपदानं. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तो विञ्ञुतं पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं कुलप्पसादकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा तज्जं अभिनीहारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि. सत्थापि ब्याकासि. सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं बोधिसत्तस्स मातुकुच्छियं पटिसन्धिग्गहणदिवसे देवलोकतो चवित्वा कपिलवत्थुस्मिंयेव अमच्चकुले पटिसन्धिं गण्हि. बोधिसत्तेन सह एकदिवसेयेव जातो, तंदिवसंयेव नं दुकूलचुम्बटकेन निपज्जापेत्वा बोधिसत्तस्स उपट्ठानं नयिंसु. बोधिसत्तेन हि सद्धिं बोधिरुक्खो, राहुलमाता, चत्तारो निधी, आरोहनियहत्थी, कण्डको, छन्नो, काळुदायीति इमे सत्त एकदिवसे जातत्ता सहजाता नाम अहेसुं. अथस्स नामग्गहणदिवसे सकलनगरस्स उदग्गचित्तदिवसे जातत्ता उदायीत्वेव नामं करिंसु. थोकं काळधातुकत्ता पन काळुदायीति पञ्ञायित्थ. सो बोधिसत्तेन सद्धिं कुमारकीळं कीळन्तो वुद्धिं अगमासि.
अपरभागे लोकनाथे महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा अनुक्कमेन सब्बञ्ञुतं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्के राजगहं उपनिस्साय वेळुवने विहरन्ते सुद्धोदनमहाराजा तं पवत्तिं सुत्वा पुरिससहस्सपरिवारं एकं अमच्चं ‘‘पुत्तं मे इधानेही’’ति पेसेसि. सो सत्थु धम्मदेसनावेलायं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुत्वा सपरिवारो अरहत्तं पापुणि. अथ ने सत्था ‘‘एथ, भिक्खवो’’ति हत्थं पसारेसि. सब्बे तंखणंयेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा वस्ससट्ठिकत्थेरा विय अहेसुं. अरहत्तप्पत्ततो पट्ठाय अरिया नाम मज्झत्ताव होन्ति, तस्मा रञ्ञा पेसितसासनं दसबलस्स नारोचेसि. राजा नेव गतो आगच्छति, न सासनं सुय्यतीति अपरम्पि अमच्चं पुरिससहस्सपरिवारं पेसेसि. तस्मिम्पि तथा पटिपन्ने अपरम्पीति एतेन नयेन नवपुरिससहस्सपरिवारे नव अमच्चे पेसेसि. सब्बे गन्त्वा अरहत्तं पत्वा तुण्हीभूता अहेसुं.
अथ राजा चिन्तेसि – ‘‘एत्तका जना मयि सिनेहाभावेन दसबलस्स इधागमनत्थाय न किञ्चि कथयिंसु, अयं खो पन उदायी दसबलेन समवयो सहपंसुकीळिको, मयि च सिनेहवा, इमं पेसेस्सामी’’ति. अथ तं पक्कोसापेत्वा, ‘‘तात, त्वं पुरिससहस्सपरिवारो गन्त्वा दसबलं इधानेही’’ति वत्वा पेसेसि. सो पन गच्छन्तो ‘‘सचाहं, देव, पब्बजितुं लभिस्सामि, एवाहं भगवन्तं इधानेस्सामी’’ति वत्वा रञ्ञा ‘‘पब्बजितोपि मम पुत्तं दस्सेही’’ति वुत्तो राजगहं गन्त्वा सत्थु धम्मदेसनावेलाय परिसपरियन्ते ठितो धम्मं सुत्वा सपरिवारो अरहत्तं पत्वा एहिभिक्खुभावे पतिट्ठासि. सो अरहत्तं पत्वा – ‘‘न तावायं दसबलस्स कुलनगरं गन्तुं कालो, वस्सन्ते पन उपगते पब्बतेसु वनसण्डेसु हरिततिणसञ्छन्नाय भूमिया गमनकालो भविस्सती’’ति गमनकालं आगमेन्तो वस्सन्ते सम्पत्ते सत्थु कुलनगरं गन्तुं गमनवण्णं संवण्णेसि. वुत्तञ्चेतं थेरगाथाय (थेरगा. ५२७-५३०) –
‘‘अङ्गारिनो दानि दुमा भदन्ते, फलेसिनो छदनं विप्पहाय;
ते अच्चिमन्तोव पभासयन्ति, समयो महावीर भागी रसानं.
‘‘दुमानि फुल्लानि मनोरमानि, समन्ततो सब्बदिसा पवन्ति;
पत्तं पहाय फलमाससाना, कालो इतो पक्कमनाय वीर.
‘‘नेवातिसीतं न पनातिउण्हं, सुखा उतु अद्धनिया भदन्ते;
पस्सन्तु तं साकिया कोळिया च, पच्छामुखं रोहिनियं तरन्तं.
‘‘आसाय कसते खेत्तं, बीजं आसाय वप्पति;
आसाय वाणिजा यन्ति, समुद्दं धनहारका;
याय आसाय तिट्ठामि, सा मे आसा समिज्झतु.
‘‘नातिसीतं नातिउण्हं, नातिदुब्भिक्खछातकं;
सद्दला हरिता भूमि, एस कालो महामुनि. (अ. नि. अट्ठ. १.१.२२५);
‘‘पुनप्पुनञ्चेव वपन्ति बीजं, पुनप्पुनं वस्सति देवराजा;
पुनप्पुनं खेत्तं कसन्ति कस्सका, पुनप्पुनं धञ्ञमुपेति रट्ठं.
‘‘पुनप्पुनं याचनका चरन्ति, पुनप्पुनं दानपती ददन्ति;
पुनप्पुनं दानपती ददित्वा, पुनप्पुनं सग्गमुपेन्ति ठानं.
‘‘वीरो हवे सत्तयुगं पुनेति; यस्मिं कुले जायति भूरिपञ्ञो;
मञ्ञामहं सक्कति देवदेवो, तया हि जातो मुनि सच्चनामो.
‘‘सुद्धोदनो नाम पिता महेसिनो, बुद्धस्स माता पन मायनामा;
या बोधिसत्तं परिहरिय कुच्छिना, कायस्स भेदा तिदिवम्हि मोदति.
‘‘सा गोतमी कालकता इतो चुता, दिब्बेहि कामेहि समङ्गिभूता;
सा मोदति कामगुणेहि पञ्चहि, परिवारिता देवगणेहि तेहि.
‘‘बुद्धस्स पुत्तोम्हि असय्हसाहिनो, अङ्गीरसस्सप्पटिमस्स तादिनो;
पितुपिता मय्हं तुवंसि सक्क, धम्मेन मे गोतम अय्यकोसी’’ति. (थेरगा. ५३१-५३६);
‘‘अम्बा पनसा कपिट्ठा च, पुप्फपल्लवलङ्कता;
धुवप्फलानि सवन्ति, खुद्दामधुककूपमा;
सेवमानो उभो पस्से, गन्तुकालो महायस्स.
‘‘जम्बू सुमधुरा नीपा, मधुगण्डिदिवप्फला;
ता उभोसु पज्जोतन्ति, गन्तुकालो महायस.
‘‘तिण्डुकानि पियालानि, सोण्णवण्णा मनोरमा;
खुद्दकप्पफला निच्चं, गन्तुकालो महायस.
‘‘कदली पञ्चमोच्चि च, सुपक्कफलभूसिता;
उभोपस्सेसु लम्बन्ति, गन्तुकालो महायस.
‘‘मधुप्फलधरा निच्चं, मोररुक्खा मनोरमा;
खुद्दकप्पफला निच्चं, गन्तुकालो महायस.
‘‘हिन्तालतालपन्ती च, रजतक्खन्धोव जोतरे;
सुपक्कफलसञ्छन्ना, खुद्दकप्पा मधुस्सवा;
फलानि तानि खादन्ते, गन्तुकालो महायस.
‘‘उदुम्बरारुणावण्णा, सदासुमधुरप्फला;
उभोपस्सेसु लम्बन्ति, गन्तुकालो महायस.
‘‘इत्थम्भूता अनेका ते, नानाफलधरा दुमा;
उभोपस्सेसु लम्बन्ति, गन्तुकालो महायस.
‘‘चम्पका सलळा नागा, सुगन्धा मालुतेरिता;
सुपुप्फितग्गा जोतन्ति, सुगन्धेनाभिपूजयुं;
सादरा विनतानेव, गन्तुकालो महायस.
‘‘पुन्नागा गिरिपुन्नागा, पुप्फिता धरणीरुहा;
सुपुप्फितग्गा जोतन्ति, सुगन्धेनाभिपूजयुं;
सादरा विनतुग्गग्गा, गन्तुकालो महायस.
‘‘असोका कोविळारा च, सोमनस्सकरा वरा;
सुगन्धा कण्णिका बन्धा, रत्तवण्णेहि भूसिता;
सादरा विनतुग्गग्गा, समयो ते महायस.
‘‘कण्णिकारा फुल्लिता निच्चं, सोवण्णरंसिजोतका;
दिब्बगन्धा पवायन्ति, दिसा सब्बानि सोभयं;
सादरा विनतानेव, समयो ते महायस.
‘‘सुपत्ता गन्धसम्पन्ना, केतकी धनुकेतकी;
सुगन्धा सम्पवायन्ति, दिसा सब्बाभिगन्धिनो;
सादरा पूजयन्ताव, समयो ते महायस.
‘‘मल्लिका जातिसुमना, सुगन्धा खुद्दमल्लिका;
दिसा सब्बा पवायन्ति, उभो मग्गे पसोभयं;
सादरा ते पलम्बन्ति, समयो ते महायस.
‘‘सिन्धुवारा सीतगन्धा, सुगन्धा मालुतेरिता;
दिसा सब्बाभिपूजेन्ता, उभो मग्गे पसोभयं;
सादरा विनतुग्गग्गा, समयो ते महायस.
‘‘सीहा केसरसीहा च, चतुप्पदनिसेविता;
अच्छम्भीता सुरापाने, मिगराजा पतापिनो.
‘‘सीहनादेन पूजेन्ति, सादरा ते मिगाभिभू;
मग्गम्हि उभतो वूळ्हा, समयो ते महायस.
‘‘ब्यग्घा सिन्धवा नकुला, साधुरूपा भयानका;
आकासे सम्पतन्ताव, निब्भीता येन केनचि;
तेहि ते सादरा नता, समयो ते महायस.
‘‘तिधा पभिन्ना छद्दन्ता, सुरूपा सुस्सरा सुभा;
सत्तप्पतिट्ठितङ्गा ते, उभो मग्गेसु कूजिनो;
सादरा हासमानाव, समयो ते महायस.
‘‘मिगा वराहा पसदा, चित्रासावयवा सुभा;
आरोहपरिणाहेन, सुरूपा अङ्गसंयुता;
उभो मग्गे गायमानाव, समयो ते महायस.
‘‘गोकण्णा सरभा रुरू, आरोहपरिणाहिनो;
सुरूपा अङ्गसम्पन्ना, सेवमानाव अच्छरुं;
सेवमाना तेहि तदा, समयो ते महायस.
‘‘दीपी अच्छा तरच्छा च, तुदरा वरुणा सदा;
ते दानि सिक्खिता सब्बे, मेत्ताय तव तादिनो;
ते पच्चसेवका अद्धा, समयो ते महायस.
‘‘ससा सिङ्गाला नकुला, कलन्दकाळका बहू;
कस्तुरा सूरा गन्धा ते, केवला गायमानाव.
समयो ते महायस;
‘‘मयूरा नीलगीवा ते, सुसिखा सुभपक्खिका;
सुपिञ्छा ते सुनादा च, वेळुरियमणिसन्निभा;
नादं करोन्ता पूजेन्ति, कालो ते पितुदस्सने.
‘‘सुवण्णचित्रहंसा च, जवहंसा विहाचरा;
ते सब्बे आसया छुद्धा, जिनदस्सनब्यावटा;
मधुरस्सरेन कूजन्ति, कालो ते पितुदस्सने.
‘‘हंसा कोञ्चा सुनदा ते, चक्कवाका नदीचरा;
बका बलाका रुचिरा, जलकाका सरकुक्कुटा;
सादराभिनादिनो एते, कालो ते पितुदस्सने.
‘‘चित्रा सुरूपा सुस्सरा, साळिका सुवतण्डिका;
रुक्खग्गा सम्पतन्ता ते, उभो मग्गेसु कूजिनो;
तेसु तेसु निकूजन्ति, कालो ते पितुदस्सने.
‘‘कोकिला सकला चित्रा, सदा मञ्जुस्सरा वरा;
विम्हापिता ते जनतं, सद्धिमित्तादिके सुरा;
सरेहि पूजयन्ताव, कालो ते पितुदस्सने.
‘‘भिङ्का कुररा सारा, पूरिता कानने सदा;
निन्नादयन्ता पवनं, अञ्ञमञ्ञसमङ्गिनो;
गायमाना सरेनेव, कालो ते पितुदस्सने.
‘‘तित्तिरा सुसरा सारा, सुसरा वनकुक्कुटा;
मञ्जुस्सरा रामणेय्या, कालो ते पितुदस्सने.
‘‘सेतवालुकसञ्छन्ना, सुपतित्था मनोरमा;
मधुरोदकसम्पुण्णा, सरा जोतन्ति ते सदा;
तत्थ न्हत्वा पिवित्वा च, समयो ते ञातिदस्सने.
‘‘कुम्भीरामकराकिण्णा, वलया मुञ्जरोहिता;
मच्छकच्छपब्याविद्धा, सरा सीतोदका सुभा;
तत्थ न्हत्वा पिवित्वा च, समयो ते ञातिदस्सने.
‘‘नीलुप्पलसमाकिण्णा, तथा रत्तुप्पलेहि च;
कुमुदुप्पलसंकिण्णा, सरा सोभन्तिनेकधा;
तत्थ सीतलका तोया, समयो ते ञातिदस्सने.
‘‘पुण्डरीकेहि सञ्छन्ना, पदुमेहि समोहता;
उभो मग्गेसु सोभन्ति, पोक्खरञ्ञो तहिं तहिं;
तत्थोदकानि न्हायन्ति, समयो ते ञातिदस्सने.
‘‘सेतपुलिनसंकिण्णा, सुपतित्था मनोरमा;
सीतोदकमहोघेहि, सम्पुण्णा ता नदी सुभा;
उभो मग्गेहि सन्दन्ति, समयो ते ञातिदस्सने.
‘‘मग्गस्स उभतोपस्से, गामनिगमसमाकुला;
सद्धा पसन्ना जनता, रतनत्तयमामका;
तेसं सम्पुण्णसङ्कप्पो, समयो ते ञातिदस्सने.
‘‘तेसु तेसु पदेसेसु, देवा मानुस्सका उभो;
गन्धमालाभिपूजेन्ति, समयो ते ञातिदस्सने’’ति.
एवं थेरो सट्ठिमत्ताहि गाथाहि सत्थु गमनवण्णं संवण्णेसि. अथ खो भगवा ‘‘काळुदायी मम गमनं पत्थेति, पूरेस्सामिस्स सङ्कप्प’’न्ति तत्थ गमने बहूनं विसेसाधिगमं दिस्वा वीसतिसहस्सखीणासवपरिवुतो राजगहतो अतुरितचारिकावसेन वुत्तप्पकारफलाफले अनुभवन्तो द्विपदचतुप्पदादिसमूहानं सेवनपूजाय पूजियमानो वुत्तप्पकारसुगन्धपुप्फगन्धेहि गन्धियमानो गामनिगमवासीनं सङ्गहं कुरुमानो कपिलवत्थुगामिमग्गं पटिपज्जि. थेरो इद्धिया कपिलवत्थुं गन्त्वा रञ्ञो पुरतो आकासे ठितो अदिट्ठपुब्बं वेसं दिस्वा, रञ्ञा – ‘‘कोसि त्व’’न्ति पुच्छितो ‘‘सचे अमच्चपुत्तं तया भगवतो सन्तिके पेसितं न जानासि, एवं जानाही’’ति वदन्तो –
‘‘बुद्धस्स पुत्तोम्हि असय्हसाहिनो, अङ्गीरसस्सप्पटिमस्स तादिनो;
पितुपिता मय्हं तुवंसि सक्क, धम्मेन मे गोतम अय्यकोसी’’ति. (थेरगा. ५३६) – गाथमाह;
तत्थ बुद्धस्स पुत्तोम्हीति सब्बञ्ञुबुद्धस्स उरे वायामजनिताहि धम्मदेसनाहि जातताय ओरसपुत्तो अम्हि. असय्हसाहिनोति अभिसम्बोधितो पुब्बे ठपेत्वा महाबोधिसत्तं अञ्ञेहि सहितुं असक्कुणेय्यत्ता असय्हस्स सकलबोधिसम्भारस्स, महाकरुणाकरस्स च सहनतो ततो परम्पि अञ्ञेहि सहितुं अभिभवितुं असक्कुणेय्यत्ता असय्हानं पञ्चन्नं मारानं सहनतो अभिभवनतो आसयानुसयचरिताधिमुत्तिआदिविभागावबोधेन यथारहं वेनेय्यानं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि अनुसासनीसङ्खातस्स अञ्ञेहि असय्हस्स बुद्धकिच्चस्स सहनतो तत्थ वा साधुकारीभावतो असय्हसाहिनो. अङ्गीरसस्साति अङ्गीकतसीलादिसम्पत्तिकस्स. ‘‘अङ्गमङ्गेहि निच्छरणकओभासस्सा’’ति अपरे. केचि पन ‘‘अङ्गीरसो सिद्धत्थोति इमानि द्वे नामानि पितरायेव गहितानी’’ति वदन्ति. अप्पटिमस्साति अनुपमस्स इट्ठादीसु तादिलखणसम्पत्तिया तादिनो. पितुपिता मय्हं तुवंसीति अरियजातिवसेन मय्हं पितु सम्मासम्बुद्धस्स लोकवोहारवसेन त्वं पिता असि. सक्काति वंसेन राजानं आलपति. धम्मेनाति सभावेन अरियजातिलोकियजातीहि द्विन्नं जातीनं सभावसमोधानेन. गोतमाति गोत्तेन राजानं आलपति. अय्यकोसीति पितामहो अहोसि. एत्थ च ‘‘बुद्धस्स पुत्तोम्ही’’तिआदिं वदन्तो थेरो अञ्ञं ब्याकासि.
एवं पन अत्तानं जानापेत्वा हट्ठतुट्ठेन रञ्ञा महारहे पल्लङ्के निसीदापेत्वा अत्तनो पटियादितस्स नानग्गरसभोजनस्स पत्तं पूरेत्वा पत्ते दिन्ने गमनाकारं दस्सेसि. ‘‘कस्मा गन्तुकामत्थ, भुञ्जथा’’ति वुत्ते, सत्थु सन्तिकं गन्त्वा भुञ्जिस्सामीति. कहं पन सत्थाति? वीसतिसहस्सभिक्खुपरिवारो तुम्हाकं दस्सनत्थाय मग्गं पटिपन्नोति. तुम्हे इमं पिण्डपातं भुञ्जथ, अञ्ञं भगवतो हरथ. याव च मम पुत्तो इमं नगरं पापुणाति, तावस्स इतोयेव पिण्डपातं हरथाति. थेरो भत्तकिच्चं कत्वा रञ्ञो च परिसाय च धम्मं देसेत्वा सत्थु आगमनतो पुरेतरमेव राजनिवेसनं रतनत्तयगुणेसु अभिप्पसन्नं करोन्तो सब्बेसं पस्सन्तानंयेव सत्थु आहरितब्बभत्तपुण्णं पत्तं आकासे विस्सज्जेत्वा सयम्पि वेहासं अब्भुग्गन्त्वा पिण्डपातं उपनेत्वा सत्थु हत्थे ठपेसि. सत्थापि तं पिण्डपातं परिभुञ्जि. एवं सट्ठियोजनं मग्गं दिवसे दिवसे योजनं गच्छन्तस्स भगवतो राजगेहतो भत्तं आहरित्वा अदासि. भगवा कमेन कपिलवत्थुनगरं पत्वा पुनदिवसे राजवीथियं पिण्डाय चरति. तं सुत्वा सुद्धोदनमहाराजा तत्थ गन्त्वा, ‘‘मा एवं कत्तब्बं मञ्ञि, नयिदं राजवंसप्पवेणी’’ति. ‘‘अयं तुम्हाकं, महाराज, वंसो, ईदिसो अम्हाकं पन बुद्धवंसो’’ति वत्वा –
‘‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्य, धम्मं सुचरितं चरे;
धम्मचारी सुखं सेति, अस्मिं लोके परम्हि च.
‘‘धम्मं चरे सुचरितं, न नं दुच्चरितं चरे;
धम्मचारी सुखं सेति, अस्मिं लोके परम्हि चा’’ति. (ध. प. १६८-१६९) –
धम्मं देसेसि. राजा सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. ततो राजा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं निमन्तेत्वा सकमन्दिरे भोजेत्वा सम्पवारेत्वा भोजनावसाने धम्मपालजातकं (जा. १.१०.९२ आदयो) सुत्वा सपरिसो अनागामिफले पतिट्ठहि. अपरभागे सेतच्छत्तस्स हेट्ठा निपन्नोव अरहत्तं पत्वा परिनिब्बायि.
ततो भगवा राहुलमातुया बिम्बादेविया पासादं गन्त्वा तस्सा धम्मं देसेत्वा सोकं विनोदेत्वा चन्दकिन्नरीजातकदेसनाय (जा. १.१४.१८ आदयो) पसादं जनेत्वा निग्रोधारामं अगमासि. अथ बिम्बादेवी पुत्तं राहुलकुमारं आह – ‘‘गच्छ, तव पितु सन्तकं धनं याचाही’’ति. कुमारो ‘‘दायज्जं, मे समण, देही’’ति वत्वा भगवन्तं अनुबन्धित्वा, ‘‘सुखा, ते समण, छाया’’ति वदन्तो गच्छति. तं भगवा निग्रोधारामं नेत्वा ‘‘लोकुतरदायज्जं गण्हाही’’ति वत्वा पब्बाजेसि. अथ भगवा अरियगणमज्झे निसिन्नो ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं कुलप्पसादकानं यदिदं काळुदायी’’ति (अ. नि. १.२१९, २२५) थेरं एतदग्गे ठपेसि.
१६५. थेरो पत्तएतदग्गट्ठानो अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिगाथायो अभासि. तत्थ अनुत्तानपदमेव वण्णयिस्साम.
१६६. गुणागुणविदूति गुणञ्च अगुणञ्च गुणागुणं, वण्णावण्णं, कुसलाकुसलं वा तं जानातीति गुणागुणविदू. कतञ्ञूति अञ्ञेहि कतगुणं जानातीति कतञ्ञू, एकदिवसम्पि भत्तदानादिना कतूपकारस्स रज्जम्पि दातुं समत्थत्ता कतञ्ञू. कतवेदीति कतं विन्दति अनुभवति सम्पटिच्छतीति कतवेदी. तित्थे योजेति पाणिनेति सब्बसत्ते निब्बानपवेसनुपाये कुसलपथे मग्गे धम्मदेसनाय योजेति सम्पयोजेति पतिट्ठापेतीति अत्थो. सेसं उत्तानत्थमेव. गमनवण्णनगाथानमत्थो थेरगाथायं वुत्तोयेवाति.
काळुदायित्थेरअपदानवण्णना समत्ता.