४. वङ्गीसत्थेरअपदानवण्णना
चतुत्थापदाने पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिकं आयस्मतो वङ्गीसत्थेरस्स अपदानं. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे महाभोगकुले निब्बत्तो वुद्धिप्पत्तो धम्मं सोतुं गच्छन्तेहि नगरवासीहि सद्धिं विहारं गन्त्वा धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकभिक्खुं पटिभानवन्तानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सत्थु अधिकारकम्मं कत्वा – ‘‘अहम्पि अनागते पटिभानवन्तानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा सत्थारा ब्याकतो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु उभयसम्पत्तियो अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा मातु परिब्बाजिकाभावेन अपरभागे परिब्बाजकोति पाकटो वङ्गीसोति च लद्धनामो तयो वेदे उग्गण्हित्वा ततो आचरियं आराधेत्वा छवसीसजाननमन्तं नाम सिक्खित्वा छवसीसं नखेन आकोटेत्वा – ‘‘अयं सत्तो असुकयोनियं निब्बत्तो’’ति जानाति.
ब्राह्मणा ‘‘अयं अम्हाकं जिविकाय मग्गो’’ति वङ्गीसं गहेत्वा गामनिगमराजधानियो विचरिंसु. वङ्गीसो तिवस्समत्थके मतानम्पि सीसं आहरापेत्वा नखेन आकोटेत्वा – ‘‘अयं सत्तो असुकयोनियं निब्बत्तो’’ति वत्वा महाजनस्स कङ्खाच्छेदनत्थं ते ते जने आवाहेत्वा अत्तनो अत्तनो गतिं कथापेति. तेन तस्मिं महाजनो अभिप्पसीदति. सो तं निस्साय महाजनस्स हत्थतो सतम्पि सहस्सम्पि लभति. ब्राह्मणा वङ्गीसं आदाय यथारुचि विचरिंसु. वङ्गीसो सत्थु गुणे सुत्वा सत्थारं उपसङ्कमितुकामो अहोसि. ब्राह्मणा ‘‘समणो गोतमो मायाय तं आवट्टेस्सती’’ति पटिक्खिपिंसु.
वङ्गीसो तेसं वचनं अनादियित्वा, सत्थु सन्तिकं गन्त्वा, पटिसन्थारं कत्वा, एकमन्तं निसीदि. सत्था तं पुच्छि – ‘‘वङ्गीस, किञ्चि सिप्पं जानाती’’ति? ‘‘आम, भो गोतम, छवसीसमन्तं नामेकं जानामि, तेन तिवस्समत्थके मतानम्पि सीसं नखेन आकोटेत्वा निब्बत्तट्ठानं जानामी’’ति. अथ सत्था तस्स एकं निरये निब्बत्तस्स सीसं, एकं मनुस्सेसु, एकं देवेसु, एकं परिनिब्बुतस्स सीसं आहरापेत्वा दस्सेसि. सो पठमसीसं आकोटेत्वा, ‘‘भो गोतम, अयं सत्तो निरये निब्बत्तो’’ति आह. साधु वङ्गीस, सुट्ठु तया दिट्ठं, ‘‘अयं सत्तो कुहिं निब्बत्तो’’ति पुच्छि. ‘‘मनुस्सलोके’’ति. ‘‘अयं कुहि’’न्ति? ‘‘देवलोके’’ति. तिण्णन्नम्पि निब्बत्तट्ठानं कथेसि. परिनिब्बुतस्स पन सीसं नखेन आकोटेन्तो नेव अन्तं न कोटिं पस्सि. अथ नं सत्था ‘‘न सक्कोसि, वङ्गीसा’’ति पुच्छि. ‘‘पस्सथ, भो गोतम, उपपरिक्खामि तावाति पुनप्पुनं परिवत्तेत्वापि बाहिरकमन्तेन खीणासवस्स सीसं जानितुं न सक्कोति. अथस्स मत्थकतो सेदो मुच्चि. सो लज्जित्वा तुण्ही अहोसि’’. अथ नं सत्था ‘‘किलमसि, वङ्गीसा’’ति आह. ‘‘आम, भो गोतम, इमस्स निब्बत्तट्ठानं जानितुं न सक्कोमि. सचे तुम्हे जानाथ, कथेथा’’ति. ‘‘वङ्गीस, अहं एतम्पि जानामि, इतो उत्तरिपि जानामी’’ति वत्वा –
‘‘चुतिं यो वेदि सत्तानं, उपपत्तिञ्च सब्बसो;
असत्तं सुगतं बुद्धं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं.
‘‘यस्स गतिं न जानन्ति, देवा गन्धब्बमानुसा;
खीणासवं अरहन्तं, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति. (ध. प. ४१९-४२०; सु. नि. ६४८-६४९) –
इमा द्वे गाथायो अभासि. सो तेन हि, भो गोतम, तं विज्जं मे देथाति अपचितिं दस्सेत्वा सत्थु सन्तिके निसीदि. सत्था ‘‘अम्हेहि समानलिङ्गस्स देमा’’ति आह. वङ्गीसो ‘‘यं किञ्चि कत्वा मया इमं मन्तं गहेतुं वट्टती’’ति ब्राह्मणे उपगन्त्वा आह – ‘‘तुम्हे मयि पब्बजन्ते मा चिन्तयित्थ, अहं मन्तं उग्गण्हित्वा सकलजम्बुदीपे जेट्ठको भविस्सामि, तुम्हाकम्पि तेन भद्दमेव भविस्सती’’ति सो मन्तत्थाय सत्थु सन्तिकं उपसङ्कमित्वा पब्बज्जं याचि. तदा च थेरो निग्रोधकप्पो भगवतो सन्तिके ठितो होति, तं भगवा आणापेसि – ‘‘निग्रोधकप्प, इमं पब्बाजेही’’ति. थेरो सत्थु आणाय तं पब्बाजेत्वा ‘‘मन्तपरिवारं ताव उग्गण्हाही’’ति द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं विपस्सनाकम्मट्ठानञ्च आचिक्खि. सो द्वत्तिंसाकारकम्मट्ठानं सज्झायन्तोव विपस्सनाय कम्मट्ठानं पट्ठपेसि. ब्राह्मणा तं उपसङ्कमित्वा – ‘‘किं, भो वङ्गीस, समणस्स गोतमस्स सन्तिके सिप्पं उग्गहित’’न्ति पुच्छिंसु. ‘‘आम सिक्खितं’’. ‘‘तेन हि एहि गमिस्सामा’’ति. ‘‘किं सिप्पसिक्खनेन, गच्छथ तुम्हे न मय्हं तुम्हेहि कत्तब्बकिच्च’’न्ति. ब्राह्मणा ‘‘त्वम्पि दानि समणस्स गोतमस्स वसं आपन्नो, मायाय आवट्टितो, किं मयं तव सन्तिके करिस्सामा’’ति आगतमग्गेनेव पक्कमिंसु. वङ्गीसो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं सच्छाकासि.
९६. एवं थेरो अरहत्तं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो पदुमुत्तरो नाम जिनोतिआदिमाह. अनुत्तानत्थमेव वण्णयिस्साम.
९९. पभाहि अनुरञ्जन्तोति सो पदुमुत्तरो भगवा नीलपीतादिछब्बण्णपभाहि रंसीहि अनुरञ्जन्तो जलन्तो सोभयमानो विज्जोतमानोति अत्थो. वेनेय्यपदुमानि सोति पदुमुत्तरसूरियो अत्तनो वचनसङ्खातेन सूरियरंसिया वेनेय्यजनसङ्खातपदुमानि विसेसेन बोधेन्तो पबोधेन्तो अरहत्तमग्गाधिगमेन फुल्लितानि करोतीति अत्थो.
१००. वेसारज्जेहि सम्पन्नोति –
‘‘अन्तराये च निय्याने, बुद्धत्ते आसवक्खये;
एतेसु चतुट्ठानेसु, बुद्धो सुट्ठु विसारदो’’ति. –
एवं वुत्तचतुवेसारज्जञाणेहि सम्पन्नो समङ्गीभूतो समन्नागतोति अत्थो.
१०५. वागीसो वादिसूदनोति वादीनं पण्डितजनानं ईसो पधानो ‘‘वादीसो’’ति वत्तब्बे द-कारस्स ग-कारं कत्वा एवं वुत्तन्ति दट्ठब्बं. सकत्थपरत्थवादं सूदति पग्घरापेति पाकटं करोतीति वादिसूदनो.
११०. मारमसनाति खन्धमारादयो पञ्चमारे मसति परामसति विद्धंसेतीति मारमसनो. दिट्ठिसूदनाति वोहारपरमत्थसङ्खातं दिट्ठिदस्सनं सूदति पग्घरं दीपेतीति दिट्ठिसूदनो.
१११. विस्सामभूमि सन्तानन्ति सकलसंसारसागरे सन्तानं किलमन्तानं सोतापत्तिमग्गादिअधिगमापनेन विस्समभूमि विस्समट्ठानं वूपसमनट्ठानन्ति अत्थो.
१३२. ततोहं विहतारम्भोति ततो पच्चेकबुद्धस्स सरीरदस्सनेन अहं विहतारम्भो विनट्ठसारम्भो, विनट्ठमानो निम्मदो हुत्वा पब्बज्जं सं सुट्ठु याचिं संयाचिं आरोचेसिन्ति अत्थो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेवाति.
वङ्गीसत्थेरअपदानवण्णना समत्ता.