६. बाहियत्थेरअपदानवण्णना
छट्ठापदाने इतो सतसहस्सम्हीतिआदिकं आयस्मतो बाहियस्स दारुचीरियत्थेरस्स अपदानं. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तो ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा वेदङ्गेसु अनवयो एकदिवसं सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुणन्तो पसन्नमानसो सत्थारं एकं भिक्खुं खिप्पाभिञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा तं ठानं पत्तुकामो सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं दत्वा सत्ताहस्स अच्चयेन भगवतो पादमूले निपन्नो ‘‘भगवा, भन्ते, इतो सत्तमे दिवसे यं भिक्खुं खिप्पाभिञ्ञानं अग्गट्ठाने ठपेसि, सो विय अहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने खिप्पाभिञ्ञानं अग्गो भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि. भगवा अनागतंसञाणेन ओलोकेत्वा समिज्झनभावं ञत्वा ‘‘अनागते गोतमस्स भगवतो सासने पब्बजित्वा खिप्पाभिञ्ञानं अग्गो भविस्सती’’ति ब्याकासि. सो यावतायुकं पुञ्ञानि कत्वा ततो चुतो देवलोके निब्बत्तो तत्थ छ कामावचरसम्पत्तियो अनुभवित्वा पुन मनुस्सेसु चक्कवत्तिआदिसम्पत्तियो अनेककप्पकोटिसतेसु अनुभवित्वा कस्सपस्स भगवतो काले एकस्मिं कुले निब्बत्तो, भगवति परिनिब्बुते पब्बजितो यदा सासने ओसक्कमाने सत्त भिक्खू चतुन्नं परिसानं अज्झाचारं दिस्वा संवेगप्पत्ता अरञ्ञं पविसित्वा ‘‘याव सासनस्स अन्तरधानं न होति, ताव अत्तनो पतिट्ठं करिस्सामा’’ति सुवण्णचेतियं वन्दित्वा तत्थ अरञ्ञे एकं पब्बतं दिस्वा ‘‘जीवितसालया निवत्तन्तु, निरालया इमं पब्बतं अभिरुहन्तू’’ति निस्सेणिं बन्धित्वा सब्बे तं पब्बतं अभिरुय्ह निस्सेणिं पातेत्वा समणधम्मं करिंसु. तेसु सङ्घत्थेरो एकरत्तातिक्कमेन अरहत्तं पापुणि. सो अनोतत्तदहे नागलतादन्तकट्ठं खादित्वा मुखं धोवित्वा उत्तरकुरुतो पिण्डपातं आहरित्वा ते भिक्खू आह – ‘‘आवुसो, इमं पिण्डपातं भुञ्जथा’’ति. ते आहंसु – ‘‘किं, भन्ते, अम्हेहि एवं कतिका कता ‘यो पठमं अरहत्तं पापुणाति, तेनाभतं पिण्डपातं अवसेसा परिभुञ्जन्तू’’’ति? ‘‘नो हेतं, आवुसो’’ति. ‘‘तेन हि सचे मयम्पि तुम्हे विय विसेसं निब्बत्तेस्साम, सयं आहरित्वा भुञ्जिस्सामा’’ति न इच्छिंसु.
दुतियदिवसे दुतियत्थेरो अनागामी हुत्वा तथेव पिण्डपातं आहरित्वा इतरे निमन्तेसि. ते एवमाहंसु – ‘‘किं पनावुसो, कतिका कता, ‘महाथेरेन आभतं पिण्डपातं अभुञ्जित्वा अनुथेरेन आभतं भुञ्जिस्सामा’’’ति? ‘‘नो हेतं, आवुसो’’ति. ‘‘एवं सन्ते तुम्हे विय मयम्पि विसेसं निब्बत्तेत्वा अत्तनो अत्तनो पुरिसकारेन भुञ्जितुं सक्कोन्ता भुञ्जिस्सामा’’ति न इच्छिंसु. तेसु अरहत्तप्पत्तत्थेरो परिनिब्बायि, दुतियो अनागामी ब्रह्मलोके निब्बत्ति, इतरे पञ्च विसेसं निब्बत्तेतुं असक्कोन्ता सुस्सित्वा सत्तमे दिवसे कालं कत्वा देवलोके निब्बत्तिंसु. तत्थ दिब्बसुखं अनुभवित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे ततो चवित्वा मनुस्सेसु निब्बत्तिंसु. तेसु एको पुक्कुसाति राजा अहोसि, एको गन्धाररट्ठे तक्कसिलायं कुमारकस्सपो, एको बाहियो दारुचीरियो, एको दब्बो मल्लपुत्तो, एको सभियो परिब्बाजकोति. तेसु अयं बाहियो दारुचीरियो सुप्पारकपट्टने वाणिजकुले निब्बत्तो वाणिजकम्मे निप्फत्तिं गतो महद्धनो महाभोगो, सो सुवण्णभूमिं गच्छन्तेहि वाणिजेहि सद्धिं नावमारुय्ह विदेसं गच्छन्तो कतिपाहं गन्त्वा भिन्नाय नावाय सेसेसु मच्छकच्छपभक्खेसु जातेसु एकोयेव अवसिट्ठो एकं फलकं गहेत्वा वायमन्तो सत्तमे दिवसे सुप्पारकपट्टनतीरं ओक्कमि. तस्स निवासनपारुपनं नत्थि, सो अञ्ञं किञ्चि अपस्सन्तो सुक्खकट्ठदण्डके वाकेहि पलिवेठेत्वा निवासेत्वा पारुपित्वा च देवकुलतो कपालं गहेत्वा सुप्पारकपट्टनं अगमासि. मनुस्सा तं दिस्वा यागुभत्तादीनि दत्वा ‘‘अयं एको अरहा’’ति सम्भावेसुं. सो वत्थेसु उपनीतेसु ‘‘सचाहं निवासेमि, पारुपामि वा, लाभसक्कारो मे परिहायिस्सती’’ति तानि पटिक्खिपित्वा दारुचीरानेव परिहरि.
अथस्स ‘‘अरहा, अरहा’’ति बहूहि सम्भावियमानस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘ये केचि लोके अरहन्तो वा अरहत्तमग्गं वा समापन्ना, अहं तेसं अञ्ञतरो’’ति सो तेन नियामेन कुहनकम्मेन जीविकं कप्पेति.
कस्सपदसबलस्स सासने सत्तसु जनेसु पब्बतं आरुय्ह समणधम्मं करोन्तेसु एको अनागामी हुत्वा सुद्धावासब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा अत्तनो ब्रह्मसम्पत्तिं ओलोकेन्तो आगतट्ठानं आवज्जेन्तो पब्बतमारुय्ह समणधम्मं करणट्ठानं दिस्वा सेसानं निब्बत्तनट्ठानं आवज्जेन्तो एकस्स परिनिब्बुतभावं इतरेसञ्च पञ्चन्नं कामावचरदेवलोके निब्बत्तभावं ञत्वा ते कालानुकालं आवज्जेसि ‘‘इमस्मिं पन काले कहं नु खो ते’’ति आवज्जेन्तो दारुचीरियं सुप्पारकपट्टनं निस्साय कुहनकम्मेन जीवितं कप्पेन्तं दिस्वा ‘‘नट्ठो वतायं बालो, पुब्बे समणधम्मं करोन्तो अतिउक्कट्ठभावेन अरहतापि आभतं पिण्डपातं अपरिभुञ्जित्वा इदानि उदरहेतु अनारहाव समानो अरहत्तं पटिजानित्वा लोकं वञ्चेन्तो विचरति, दसबलस्स उप्पन्नभावं न जानाति, गच्छामि नं संवेजेत्वा बुद्धुप्पादं जानापेस्सामी’’ति खणेनेव ब्रह्मलोकतो ओतरित्वा सुप्पारकपट्टने रत्तिभागसमनन्तरे दारुचीरियस्स सम्मुखे पातुरहोसि. सो अत्तनो वसनट्ठाने ओभासं दिस्वा बहि निक्खमित्वा महाब्रह्मानं दिस्वा अञ्जलिं पग्गय्ह ‘‘के तुम्हे’’ति पुच्छि. ‘‘अहं तुम्हाकं पोराणकसहायो अनागामिफलं पत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तो, अम्हाकं सब्बजेट्ठको अरहा हुत्वा परिनिब्बुतो, तुम्हे पन पञ्चजना देवलोके निब्बत्ता. स्वाहं दानि तं इमस्मिं ठाने कुहनकम्मेन जीविकं कप्पेन्तं दिस्वा दमितुं आगतो’’ति वत्वा इदं कारणं आह – ‘‘नेव खो त्वं, बाहिय, अरहा नापि अरहत्तमग्गं वा समापन्नो, सापि ते पटिपदा नत्थि, याय त्वं अरहा वा अस्स अरहत्तमग्गं वा समापन्नो’’ति. अथस्स सत्थु उप्पन्नभावं सावत्थियं वसनभावञ्च आचिक्खित्वा ‘‘सत्थु सन्तिकं गच्छा’’ति तं उय्योजेत्वा ब्रह्मलोकमेव अगमासि.
बाहियो पन आकासे ठत्वा कथेन्तं महाब्रह्मानं ओलोकेत्वा चिन्तेसि – ‘‘अहो भारियं कम्मं मया कतं, अनरहं अरहा अहन्ति चिन्तेसिं, अयञ्च मं ‘न त्वं अरहा, नापि अरहत्तमग्गं वा समापन्नासी’ति वदति, अत्थि नु खो लोके अञ्ञो अरहा’’ति. अथ नं पुच्छि – ‘‘अथ के चरहि सदेवके लोके अरहन्तो वा अरहत्तमग्गं वा समापन्ना’’ति. अथस्स देवता आचिक्खि – ‘‘अत्थि, बाहिय, उत्तरेसु जनपदेसु सावत्थि नाम नगरं, तत्थ सो भगवा एतरहि विहरति अरहं सम्मासम्बुद्धो. सो हि, बाहिय, भगवा अरहा चेव अरहत्ताय च धम्मं देसेसी’’ति. बाहियो रत्तिभागे देवताय कथं सुत्वा संविग्गमानसो तंखणंयेव सुप्पारका निक्खमित्वा एकरत्तिवासेन सावत्थिं अगमासि, गच्छन्तो च पन देवतानुभावेन बुद्धानुभावेन च वीसयोजनसतिकं मग्गं अतिक्कमित्वा सावत्थिं अनुप्पत्तो, तस्मिं खणे सत्था सावत्थियं पिण्डाय पविट्ठो होति. सो जेतवनं पविसित्वा अब्भोकासे चङ्कमन्ते सम्बहुले भिक्खू पुच्छि – ‘‘कुहिं एतरहि सत्था’’ति? भिक्खू ‘‘सावत्थियं पिण्डाय पविट्ठो’’ति वत्वा ‘‘त्वं पन कुतो आगतोसी’’ति पुच्छिंसु. ‘‘सुप्पारका आगतोम्ही’’ति. ‘‘कदा निक्खन्तोसी’’ति? ‘‘हिय्यो सायन्हसमये निक्खन्तोम्ही’’ति. ‘‘दूरतोपि आगतो, निसीद ताव पादे धोवित्वा तेलेन मक्खेत्वा थोकं विस्समाहि, आगतकाले सत्थारं दक्खिस्सती’’ति आहंसु. ‘‘अहं, भन्ते, सत्थु वा अत्तनो वा जीवितन्तरायं न जानामि, कत्थचि अट्ठत्वा अनिसीदित्वा एकरत्तेनेव वीसयोजनसतिकं मग्गं आगतो, सत्थारं पस्सित्वाव विस्समिस्सामी’’ति आह. सो एवं वत्वा तरमानरूपो सावत्थिं पविसित्वा भगवन्तं अनोपमाय बुद्धसिरिया चरन्तं दिस्वा ‘‘चिरस्सं वत मे गोतमो सम्मासम्बुद्धो दिट्ठो’’ति दिट्ठट्ठानतो पट्ठाय ओनतसरीरो गन्त्वा अन्तरवीथियं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा गोप्फकेसु दळ्हं गहेत्वा एवमाह – ‘‘देसेतु, भन्ते भगवा, धम्मं, देसेतु सुगतो धम्मं, यं ममस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति. अथ नं सत्था ‘‘अकालो खो ताव, बाहिय, अन्तरघरं पविट्ठम्हा पिण्डाया’’ति पटिक्खिपि.
तं सुत्वा बाहियो, ‘‘भन्ते, संसारे संसरन्तेन कबळीकाराहारो न अलद्धपुब्बो, तुम्हाकं वा मय्हं वा जीवितन्तरायं न जानामि, देसेतु मे, भन्ते भगवा, धम्मं, देसेतु सुगतो धम्म’’न्ति पुन याचि. सत्था दुतियम्पि तथेव पटिक्खिपि. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘इमस्स दिट्ठकालतो पट्ठाय सकलसरीरं पीतिया निरन्तरं अज्झोत्थटं होति, बलवपीतिवेगो धम्मं सुत्वापि न सक्खिस्सति पटिविज्झितुं, मज्झत्तुपेक्खाय ताव तिट्ठतु, एकरत्तेनेव वीसयोजनसतिकं मग्गं आगतस्सपि चस्स दरथो बलवा सोपि ताव पटिप्पस्सम्भतू’’ति. तस्मा द्विक्खत्तुं पटिक्खिपित्वा ततियं याचितो अन्तरवीथियं ठितोव ‘‘तस्मातिह ते, बाहिय, एवं सिक्खितब्बं, दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सती’’तिआदिना (उदा. १०) नयेन अनेकपरियायेन धम्मं देसेसि. सो सत्थु धम्मं सुणन्तोयेव सब्बासवे खेपेत्वा सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि.
१७८. सो अरहत्तं पत्तक्खणेयेव पुब्बकम्मं सरित्वा सञ्जातसोमनस्सो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो इतो सतसहस्सम्हीतिआदिमाह. तं हेट्ठा वुत्तनयत्ता उत्तानत्थमेव. अनुत्तानपदवण्णनमेव करिस्साम.
१८१. हसनं पच्चवेक्खणन्ति परिपुण्णसोमनस्सजातं पच्चवेक्खणं, कोमारवण्णं अतिकोमलन्ति अत्थो.
१८२. हेमयञ्ञोपचितङ्गन्ति सुवण्णसुत्तयञ्ञोपचितसुत्तअवयवं सरीरं देहन्ति अत्थो. पलम्बबिम्बतम्बोट्ठन्ति ओलम्बितबिम्बफलसदिसं रत्तवण्णं ओट्ठद्वयसमन्नागतन्ति अत्थो. सेततिण्हसमं दिजन्ति सुनिसिततिखिणअयलोहघंसनेन घंसित्वा समं कतं विय समदन्तन्ति अत्थो.
१८३. पीतिसम्फुल्लिताननन्ति पीतिया सुट्ठु फुल्लितं विकसितं आननं मुखं आदासतलसदिसमुखवन्तन्ति अत्थो.
१८४. खिप्पाभिञ्ञस्स भिक्खुनोति खिप्पं देसनाय समुग्घाटितक्खणेयेव अभिविसेसेन ञातुं समत्थस्स भिक्खुनोति अत्थो.
१८६. सग्गं अगं सभवनं यथाति अत्तनो गेहं विय सग्गं लोकं अगमासिन्ति अत्थो.
१९६. न त्वं उपायमग्गञ्ञूति त्वं निब्बानाधिगमूपायभूतमग्गञ्ञू न अहोसीति अत्थो.
२००. सत्थुनो सदा जिनन्ति सदा सब्बकालं जिनं जिनन्तो पराजितकोपो सत्थुनो सम्मासम्बुद्धस्स विमलाननं आदासतलसदिसमुखं पस्सिस्सामि पस्सितुं निक्खमामीति योजना. दिजे अपुच्छिं कुहिं लोकनन्दनोति कुहिं ठाने लोकपसादकरो सत्थाति दिजे ब्राह्मणे अहं भिक्खू अपुच्छिन्ति अत्थो.
२०१. ससोव खिप्पं मुनिदस्सनुस्सुकोति मुनिदस्सने तथागतदस्सने उस्सुको उस्साहजातो ससो इव खिप्पं पापुणातीति अत्थो.
२०२. तुवटं गन्त्वाति सीघं गन्त्वा. पिण्डत्थं अपिहागिधन्ति पिण्डपातं पटिच्च अपिहं अपगतपिहं अगिधं नित्तण्हं.
२०३. अलोलक्खन्ति इतो चितो च अनोलोकयमानं उत्तमे सावत्थिनगरे पिण्डाय विचरन्तं अदक्खिन्ति सम्बन्धो. सिरीनिलयसङ्कासन्ति सिरिया लक्खणानुब्यञ्जनसोभाय निलयं सङ्कासं जलमानतोरणसदिसं. रविदित्तिहराननन्ति विज्जोतमानसूरियमण्डलं विय विज्जोतमानमुखमण्डलं.
२०४. कुपथे विप्पनट्ठस्साति कुच्छितपथे सोपद्दवमग्गे मूळ्हस्स मिच्छापटिपन्नस्स मे सरणं होहि पतिट्ठा होहि. गोतमाति भगवन्तं गोत्तेन आलपति.
२१८. न तत्थ सुक्का जोतन्तीति सुक्कपभासम्पन्ना जोतमानओसधितारकादयो न जोतन्ति नप्पभासन्ति. सेसं उत्तानत्थमेव. सो एवं पुब्बचरितापदानं पकासेत्वा तावदेव च भगवन्तं पब्बज्जं याचि. ‘‘परिपुण्णं ते पत्तचीवर’’न्ति च पुट्ठो ‘‘न परिपुण्ण’’न्ति आह. अथ नं सत्था ‘‘तेन हि पत्तचीवरं परियेसाही’’ति वत्वा पक्कामि. सो किर वीसतिवस्ससहस्सानि समणधम्मं करोन्तो ‘‘भिक्खुना नाम अत्तना पच्चये लभित्वा अञ्ञं अनोलोकेत्वा सयमेव परिभुञ्जितुं वट्टती’’ति वत्वा एकभिक्खुस्सापि पत्तेन वा चीवरेन वा सङ्गहं नाकासि, ‘‘न तेनस्स इद्धिमयं पत्तचीवरं उप्पज्जिस्सती’’ति ञत्वा भगवा एहिभिक्खुभावेन पब्बज्जं नादासि. तम्पि पत्तचीवरं परियेसमानमेव सङ्कारट्ठानतो चोळक्खण्डानि संकड्ढेन्तं पुब्बवेरिको अमनुस्सो एकिस्सा तरुणवच्छाय गाविया सरीरे अधिमुच्चित्वा वामऊरुम्हि पहरित्वा जीवितक्खयं पापेसि. सत्था पिण्डाय चरित्वा कतभत्तकिच्चो सम्बहुलेहि भिक्खूहि सद्धिं निक्खमन्तो बाहियस्स सरीरं सङ्कारट्ठाने पतितं दिस्वा ‘‘गण्हथ, भिक्खवे, एतं बाहियं दारुचीरियन्ति एकस्मिं गेहद्वारे ठत्वा मञ्चकं आहरापेत्वा इमं सरीरं नगरद्वारतो नीहरित्वा झापेत्वा धातुयो गहेत्वा थूपं करोथा’’ति भिक्खू आणापेसि.
ते भिक्खू धातुं महापथे थूपं कारेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा अत्तनो कतकम्मं आरोचेसुं. ततो सङ्घमज्झे कथा उदपादि – ‘‘तथागतो भिक्खुसङ्घेन सरीरझापनकिच्चं कारेसि, धातुयो च गाहापेत्वा चेतियं कारापेसि, कतरमग्गो नु खो तेन समधिगतो, सामणेरो नु खो सो, भिक्खु नु खो’’ति. सत्था तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा ‘‘पतिट्ठितो, भिक्खवे, बाहियो दारुचीरियो अरहत्तो’’ति उपरि धम्मदेसनं वड्ढेति. तस्स परिनिब्बुतभावञ्च आचिक्खित्वा ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं खिप्पाभिञ्ञानं यदिदं बाहियो दारुचीरियो’’ति (अ. नि. १.२०९, २१६) एतदग्गे ठपेसि.
अथ नं भिक्खू पुच्छिंसु – ‘‘तुम्हे, भन्ते, ‘बाहियो दारुचीरियो अरहत्तं पत्तो’ति वदेथ, कदा सो अरहत्तं पत्तो’’ति? ‘‘मम धम्मं सुतकाले, भिक्खवे’’ति. ‘‘कदा पनस्स, भन्ते, तुम्हेहि धम्मो कथितो’’ति? ‘‘भिक्खाय चरन्तेन अन्तरवीथियं ठितेना’’ति. ‘‘अप्पमत्तको, भन्ते, तुम्हेहि अन्तरवीथियं ठत्वा कथितधम्मो; कथं सो तावत्तकेन विसेसं निब्बत्तेसी’’ति? अथ ने सत्था, ‘‘भिक्खवे, मम धम्मं ‘अप्पं’ वा ‘बहुं वा’ति मा चिन्तयित्थ. अनेकानिपि हि अनत्थपदसंहितानि गाथासहस्सानि न सेय्यो, अत्थनिस्सितं पन एकम्पि गाथापदं सेय्यो’’ति वत्वा अनुसन्धिं घटेत्वा धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
‘‘सहस्समपि चे गाथा, अनत्थपदसंहिता;
एकं गाथापदं सेय्यो, यं सुत्वा उपसम्मती’’ति. (ध. प. १०१) –
देसनापरियोसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसीति.
बाहियत्थेरअपदानवण्णना समत्ता.