१. सुभूतित्थेरअपदानवण्णना
हिमवन्तस्साविदूरेतिआदिकं आयस्मतो सुभूतित्थेरस्स अपदानं. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो कप्पसतसहस्समत्थके अनुप्पन्नेयेव पदुमुत्तरे भगवति लोकनाथे हंसवतीनगरे अञ्ञतरस्स ब्राह्मणमहासालस्स एकपुत्तको हुत्वा निब्बत्ति, तस्स नन्दमाणवोति नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गण्हित्वा तत्थ सारं अपस्सन्तो अत्तनो परिवारभूतेहि चतुचत्तालीसाय माणवसहस्सेहि सद्धिं पब्बतपादे इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अट्ठ समापत्तियो पञ्चाभिञ्ञायो च निब्बत्तेसि. अन्तेवासिकानम्पि कम्मट्ठानं आचिक्खि. तेपि नचिरस्सेव झानलाभिनो अहेसुं.
तेन च समयेन पदुमुत्तरो भगवा लोके उप्पज्जित्वा हंसवतीनगरं उपनिस्साय विहरन्तो एकदिवसं पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो नन्दतापसस्स अन्तेवासिकजटिलानं अरहत्तूपनिस्सयं, नन्दतापसस्स च द्वीहङ्गेहि समन्नागतस्स सावकट्ठानन्तरस्स पत्थनं दिस्वा पातोव सरीरपटिजग्गनं कत्वा पुब्बण्हसमये पत्तचीवरमादाय अञ्ञं कञ्चि अनामन्तेत्वा सीहो विय एकचरो नन्दतापसस्स अन्तेवासिकेसु फलाफलत्थाय गतेसु ‘‘बुद्धभावं मे जानातू’’ति पस्सन्तस्सेव नन्दतापसस्स आकासतो ओतरित्वा पथवियं पतिट्ठासि. नन्दतापसो बुद्धानुभावञ्चेव लक्खणपारिपूरिञ्च दिस्वा लक्खणमन्ते सम्मसित्वा ‘‘इमेहि लक्खणेहि समन्नागतो नाम अगारं अज्झावसन्तो राजा होति चक्कवत्ती, पब्बजन्तो लोके विवटच्छेदो सब्बञ्ञू बुद्धो होति, अयं पुरिसाजानीयो निस्संसयं बुद्धो’’ति ञत्वा पच्चुग्गमनं कत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा आसनं पञ्ञापेत्वा अदासि. निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने. नन्दतापसोपि अत्तनो अनुच्छविकं आसनं गहेत्वा एकमन्तं निसीदि. तस्मिं समये चतुचत्तालीससहस्सजटिला पणीतपणीतानि ओजवन्तानि फलाफलानि गहेत्वा आचरियस्स सन्तिकं सम्पत्ता बुद्धानञ्चेव आचरियस्स च निसिन्नाकारं ओलोकेत्वा आहंसु – ‘‘आचरिय, मयं ‘इमस्मिं लोके तुम्हेहि महन्ततरो नत्थी’ति विचराम, अयं पन पुरिसो तुम्हेहि महन्ततरो मञ्ञे’’ति. नन्दतापसो – ‘‘ताता, किं वदेथ, तुम्हे सासपेन सद्धिं अट्ठसट्ठियोजनसतसहस्सुब्बेधं सिनेरुं उपमेतुं इच्छथ, सब्बञ्ञुबुद्धेन सद्धिं मा मं उपमित्था’’ति आह. अथ ते तापसा – ‘‘सचे अयं ओरको अभविस्स, न अम्हाकं आचरियो एवं उपमं आहरेय्य. याव महावतायं पुरिसाजानीयो’’ति पादेसु निपतित्वा सिरसा वन्दिंसु. अथ ते आचरियो आह – ‘‘ताता, अम्हाकं बुद्धानं अनुच्छविको देय्यधम्मो नत्थि, भगवा च भिक्खाचारवेलायं इधागतो, तस्मा मयं यथाबलं देय्यधम्मं दस्साम, तुम्हेहि यं यं पणीतं फलाफलं आभतं, तं तं आहरथा’’ति आहरापेत्वा सहत्थेनेव धोवित्वा सयं तथागतस्स पत्ते पतिट्ठापेसि. सत्थारा फलाफले पटिग्गहितमत्ते देवता दिब्बोजं पक्खिपिंसु. तापसो उदकम्पि सयमेव परिस्सावेत्वा अदासि. ततो भोजनकिच्चं निट्ठापेत्वा निसिन्ने सत्थरि सब्बे अन्तेवासिके पक्कोसित्वा सत्थु सन्तिके सारणीयं कथं कथेन्तो निसीदि. सत्था ‘‘भिक्खुसङ्घो आगच्छतू’’ति चिन्तेसि. सत्थु चित्तं ञत्वा सतसहस्समत्ता खीणासवा आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा अट्ठंसु.
अथ नन्दतापसो अन्तेवासिके आमन्तेसि – ‘‘ताता, बुद्धानं निसिन्नासनम्पि नीचं, समणसतसहस्सस्सपि आसनं नत्थि. तुम्हेहि अज्ज उळारं भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च सक्कारं कातुं वट्टति, पब्बतपादतो वण्णगन्धसम्पन्नानि पुप्फानि आहरथा’’ति आह. अचिन्तेय्यत्ता इद्धिविसयस्स ते मुहुत्तेनेव वण्णगन्धरससम्पन्नानि पुप्फानि आहरित्वा बुद्धानं योजनप्पमाणं पुप्फासनं पञ्ञापेसुं. अग्गसावकानं तिगावुतं, सेसभिक्खूनं अड्ढयोजनादिभेदं, सङ्घनवकस्स उसभमत्तं पञ्ञापेसुं. एवं पञ्ञत्तेसु आसनेसु नन्दतापसो तथागतस्स पुरतो अञ्जलिं पग्गय्ह ठितो, ‘‘भन्ते, अम्हाकं दीघरत्तं हिताय सुखाय इमं पुप्फासनं आरुय्ह निसीदथा’’ति आह. निसीदि भगवा पुप्फासने. एवं निसिन्ने सत्थरि सत्थु आकारं ञत्वा भिक्खू अत्तनो अत्तनो पत्तासने निसीदिंसु. नन्दतापसो महन्तं पुप्फच्छत्तं गहेत्वा तथागतस्स मत्थके धारेन्तो अट्ठासि. सत्था ‘‘तापसानं अयं सक्कारो महप्फलो होतू’’ति निरोधसमापत्तिं समापज्जि. सत्थु समापन्नभावं ञत्वा भिक्खूपि समापत्तिं समापज्जिंसु. तथागते सत्ताहं निरोधं समापज्जित्वा निसिन्ने अन्तेवासिका भिक्खाचारकाले सम्पत्ते वनमूलफलाफलं परिभुञ्जित्वा सेसकाले बुद्धानं अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठंसु. नन्दतापसो पन भिक्खाचारम्पि अगन्त्वा पुप्फच्छत्तं धारेन्तोयेव सत्ताहं पीतिसुखेनेव वीतिनामेसि.
सत्था निरोधतो वुट्ठाय अरणविहारिअङ्गेन दक्खिणेय्यङ्गेन चाति द्वीहि अङ्गेहि समन्नागतं एकं सावकं ‘‘इसिगणस्स पुप्फासनानुमोदनं करोही’’ति आणापेसि. सो चक्कवत्तिरञ्ञो सन्तिका पटिलद्धमहालाभो महायोधो विय तुट्ठमानसो अत्तनो विसये ठत्वा तेपिटकं बुद्धवचनं सम्मसित्वा अनुमोदनमकासि. तस्स देसनावसाने सत्था सयं धम्मं देसेसि. सत्थु देसनावसाने सब्बेपि चतुचत्तालीससहस्सतापसा अरहत्तं पापुणिंसु. सत्था – ‘‘एथ भिक्खवो’’ति हत्थं पसारेसि. तेसं तावदेव केसमस्सू अन्तरधायिंसु. अट्ठ परिक्खारा सरीरे पटिमुक्काव अहेसुं. ते सट्ठिवस्सिकत्थेरा विय सत्थारं परिवारयिंसु. नन्दतापसो पन विक्खित्तचित्तताय विसेसं नाधिगञ्छि. तस्स किर अरणविहारित्थेरस्स धम्मं सोतुं आरद्धकालतो पट्ठाय – ‘‘अहो वताहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने इमिना सावकेन लद्धगुणं लभेय्य’’न्ति चित्तं उदपादि. सो तेन वितक्केन मग्गफलपटिवेधं कातुं नासक्खि. तथागतं पन वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह सम्मुखे ठितो एवमाह – ‘‘भन्ते, येन भिक्खुना इसिगणस्स पुप्फासनानुमोदना कता, को नामायं तुम्हाकं सासने’’ति? ‘‘अरणविहारिअङ्गेन च दक्खिणेय्यङ्गेन च एतदग्गट्ठानं पत्तो एसो भिक्खू’’ति. ‘‘भन्ते, य्वायं मया सत्ताहं पुप्फच्छत्तं धारेन्तेन सक्कारो कतो, तेन अधिकारेन अञ्ञं सम्पत्तिं न पत्थेमि, अनागते पन एकस्स बुद्धस्स सासने अयं थेरो विय द्वीहङ्गेहि समन्नागतो सावको भवेय्य’’न्ति पत्थनं अकासि.
सत्था ‘‘समिज्झिस्सति नु खो इमस्स तापसस्स पत्थना’’ति अनागतंसञाणं पेसेत्वा ओलोकेन्तो कप्पसतसहस्सं अतिक्कमित्वा समिज्झनकभावं दिस्वा, ‘‘तापस, न ते अयं पत्थना मोघं भविस्सति, अनागते कप्पसतसहस्सं अतिक्कमित्वा गोतमो नाम बुद्धो उप्पज्जिस्सति, तस्स सन्तिके समिज्झिस्सती’’ति धम्मकथं कथेत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो आकासं पक्खन्दि. नन्दतापसो याव चक्खुपथं न समतिक्कमति, ताव सत्थु भिक्खुसङ्घस्स च अञ्जलिं पग्गहेत्वा अट्ठासि. सो अपरभागे कालेन कालं सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुणित्वा अपरिहीनज्झानोव कालं कत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तो. ततो पन चुतो अपरानिपि पञ्च जातिसतानि पब्बजित्वा आरञ्ञकोव अहोसि, कस्सपसम्मासम्बुद्धकालेपि पब्बजित्वा आरञ्ञको हुत्वा गतपच्चागतवत्तं पूरेसि. एतं किर वत्तं अपरिपूरेत्वा महासावकभावं पापुणन्ता नाम नत्थि, गतपच्चागतवत्तं पन आगमट्ठकथासु वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. सो वीसतिवस्ससहस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा कालं कत्वा तावतिंसदेवलोके निब्बत्ति.
एवं सो तावतिंसभवने अपरापरं उप्पज्जनवसेन दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा ततो चुतो मनुस्सलोके अनेकसतक्खत्तुं चक्कवत्तिराजा पदेसराजा च हुत्वा उळारं मनुस्ससम्पत्तिं अनुभवित्वा अम्हाकं भगवतो उप्पन्नकाले सावत्थियं सुमनसेट्ठिस्स गेहे अनाथपिण्डिकस्स कनिट्ठो हुत्वा निब्बत्ति. सुभूतीतिस्स नामं अहोसि.
तेन च समयेन अम्हाकं भगवा लोके उप्पज्जित्वा पवत्तितवरधम्मचक्को अनुपुब्बेन राजगहं गन्त्वा तत्थ वेळुवनपटिग्गहणादिना लोकानुग्गहं करोन्तो राजगहं उपनिस्साय सीतवने विहासि. तदा अनाथपिण्डिको सेट्ठि सावत्थियं उट्ठानकं भण्डं गहेत्वा अत्तनो सहायस्स राजगहसेट्ठिनो गेहं गन्त्वा बुद्धुप्पादं सुत्वा सत्थारं सीतवने विहरन्तं उपसङ्कमित्वा पठमदस्सनेनेव सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सत्थारं सावत्थिं आगमनत्थाय याचित्वा ततो पञ्चचत्तालीसयोजने मग्गे योजने योजने सतसहस्सपरिच्चागेन विहारे पतिट्ठापेत्वा सावत्थियं अट्ठकरीसप्पमाणं जेतस्स कुमारस्स उय्यानभूमिं कोटिसन्थारेन किणित्वा तत्थ भगवतो विहारं कारेत्वा अदासि. विहारमहदिवसे अयं सुभूतिकुटुम्बिको अनाथपिण्डिकसेट्ठिना सद्धिं गन्त्वा धम्मं सुणन्तो सद्धं पटिलभित्वा पब्बजि. सो उपसम्पन्नो द्वे मातिका पगुणा कत्वा कम्मट्ठानं कथापेत्वा अरञ्ञे समणधम्मं करोन्तो मेत्ताझानं निब्बत्तेत्वा तं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि.
सो धम्मं देसेन्तो यस्मा सत्थारा देसितनियामेन अनोदिस्सकं कत्वा देसेति, तस्मा अरणविहारीनं अग्गो नाम जातो. यस्मा च पिण्डाय चरन्तो घरे घरे मेत्ताझानं समापज्जित्वा वुट्ठाय भिक्खं पटिग्गण्हाति ‘‘एवं दायकानं महप्फलं भविस्सती’’ति, तस्मा दक्खिणेय्यानं अग्गो नाम जातो. तेन नं भगवा ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं अरणविहारीनं दक्खिणेय्यानञ्च यदिदं सुभूती’’ति (अ. नि. १.१९८, २०१) द्वयङ्गसमन्नागते अग्गट्ठाने ठपेसि. एवमयं महाथेरो अत्तना पूरितपारमीनं फलस्स मत्थकं अरहत्तं पत्वा लोके अभिञ्ञातो अभिलक्खितो हुत्वा बहुजनहिताय जनपदचारिकं चरन्तो अनुपुब्बेन राजगहं अगमासि.
राजा बिम्बिसारो थेरस्स आगमनं सुत्वा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘इधेव, भन्ते, वसथ, वसनट्ठानं वो करिस्सामी’’ति वत्वा पक्कन्तो विस्सरि. थेरो सेनासनं अलभन्तो अब्भोकासे वीतिनामेसि. थेरस्सानुभावेन देवो न वस्सति. मनुस्सा अवुट्ठिताय उपद्दुता रञ्ञो निवेसनद्वारे उक्कुट्ठिं अकंसु. राजा ‘‘केन नु खो कारणेन देवो न वस्सती’’ति वीमंसन्तो ‘‘थेरस्स अब्भोकासवासेन मञ्ञे न वस्सती’’ति चिन्तेत्वा तस्स पण्णकुटिं कारापेत्वा ‘‘इमिस्सं, भन्ते, पण्णकुटियं वसथा’’ति वत्वा वन्दित्वा पक्कामि. थेरो कुटिं पविसित्वा तिणसन्थारके पल्लङ्केन निसीदि. तदा देवो थोकं थोकं फुसायति, न सम्माधारं अनुपवेच्छति. अथ थेरो लोकस्स अवुट्ठिकभयं विधमितुकामो अत्तनो अज्झत्तिकबाहिरवत्थुकस्स परिस्सयस्स अभावं पवेदेन्तो ‘‘छन्ना मे कुटिका’’ति (थेरगा. १) गाथमाह. तस्सत्थो थेरगाथायं वुत्तोयेव.
कस्मा पनेते महाथेरा अत्तनो गुणे पकासेन्तीति? इमिना दीघेन अद्धुना अनधिगतपुब्बं परमगम्भीरं अतिविय सन्तं पणीतं अत्तना अधिगतलोकुत्तरधम्मं पच्चवेक्खित्वा पीतिवेगसमुस्साहितउदानदीपनत्थं सासनस्स निय्यानिकभावविभावनत्थञ्च परमप्पिच्छा अरिया अत्तनो गुणे पकासेन्ति. यथा तं लोकनाथो बोधनेय्यानं अज्झासयवसेन ‘‘दसबलसमन्नागतो, भिक्खवे, तथागतो चतुवेसारज्जविसारदो’’तिआदिना (अ. नि. १०.२१; म. नि. १. १४८ अत्थतो समानं) अत्तनो गुणे पकासेति. एवमयं थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथापि अहोसीति.
१. एवं सो पत्तअरहत्तफलो पत्तएतदग्गट्ठानो च अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सजातो पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो हिमवन्तस्साविदूरेतिआदिमाह. तत्थ हिमवन्तस्साति हिमालयपब्बतस्स अविदूरे आसन्ने समीपे पब्बतपादे मनुस्सानं गमनागमनसम्पन्ने सञ्चरणट्ठानेति अत्थो. निसभो नाम पब्बतोति पब्बतानं जेट्ठत्ता नामेन निसभो नाम सेलमयपब्बतो अहोसीति सम्बन्धो. अस्समो सुकतो मय्हन्ति तत्थ पब्बते मय्हं वसनत्थाय अस्समो अरञ्ञावासो सुट्ठु कतो. कुटिरत्तिट्ठानदिवाट्ठानवतिपरिक्खेपादिवसेन सुन्दराकारेन कतोति अत्थो. पण्णसाला सुमापिताति पण्णेहि छादिता साला मय्हं निवासनत्थाय सुट्ठु मापिता निट्ठापिताति अत्थो.
२. कोसियो नाम नामेनाति मातापितूहि कतनामधेय्येन कोसियो नाम. उग्गतापनो पाकटतपो घोरतपो. एकाकियो अञ्ञेसं अभावा अहं एव एको. अदुतियो दुतियतापसरहितो जटिलो जटाधारी तापसो तदा तस्मिं काले निसभे पब्बते वसामि विहरामीति सम्बन्धो.
३. फलं मूलञ्च पण्णञ्च, न भुञ्जामि अहं तदाति तदा तस्मिं निसभपब्बते वसनकाले तिण्डुकादिफलं मुळालादिमूलं, कारपण्णादिपण्णञ्च रुक्खतो ओचिनित्वा न भुञ्जामीति अत्थो. एवं सति कथं जीवतीति तं दस्सेन्तो पवत्तंव सुपाताहन्ति आह. तत्थ पवत्तं सयमेव जातं सुपातं अत्तनो धम्मताय पतितं पण्णादिकं निस्साय आहारं कत्वा अहं तावदे तस्मिं काले जीवामि जीविकं कप्पेमीति सम्बन्धो. ‘‘पवत्तपण्डुपण्णानी’’ति वा पाठो, तस्स सयमेव पतितानि पण्डुपण्णानि रुक्खपत्तानि उपनिस्साय जीवामीति अत्थो.
४. नाहं कोपेमि आजीवन्ति अहं जीवितं चजमानोपि परिच्चागं कुरुमानोपि तण्हावसेन फलमूलादिआहारपरियेसनाय सम्मा आजीवं न कोपेमि न नासेमीति सम्बन्धो. आराधेमि सकं चित्तन्ति सकं चित्तं अत्तनो मनं अप्पिच्छताय सन्तुट्ठिया च आराधेमि पसादेमि. विवज्जेमि अनेसनन्ति वेज्जकम्मदूतकम्मादिवसेन अनेसनं अयुत्तपरियेसनं विवज्जेमि दूरं करोमि.
५. रागूपसंहितं चित्तन्ति यदा यस्मिं काले मम रागेन सम्पयुत्तं चित्तं उप्पज्जति, तदा सयमेव अत्तनायेव पच्चवेक्खामि ञाणेन पटिवेक्खित्वा विनोदेमि. एकग्गो तं दमेमहन्ति अहं एकस्मिं कम्मट्ठानारम्मणे अग्गो समाहितो तं रागचित्तं दमेमि दमनं करोमि.
६. रज्जसे रज्जनीये चाति रज्जनीये अल्लीयितब्बे रूपारम्मणादिवत्थुस्मिं रज्जसे अल्लीनो असि भवसि. दुस्सनीये च दुस्ससेति दूसितब्बे दोसकरणवत्थुस्मिं दूसको असि. मुय्हसे मोहनीये चाति मोहितब्बे मोहकरणवत्थुस्मिं मोय्हसि मूळ्हो असि भवसि. तस्मा तुवं वना वनतो अरञ्ञवासतो निक्खमस्सु अपगच्छाहीति एवं अत्तानं दमेमीति सम्बन्धो.
२४. तिम्बरूसकवण्णाभोति सुवण्णतिम्बरूसकवण्णाभो, जम्बोनदसुवण्णवण्णोति अत्थो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेवाति.
सुभूतित्थेरअपदानवण्णना समत्ता.