३-६. उपालित्थेरअपदानवण्णना

नगरे हंसवतियातिआदिकं आयस्मतो उपालित्थेरस्स अपदानं. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयानि पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे विभवसम्पन्ने ब्राह्मणकुले निब्बत्तो. एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मकथं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सत्थु अधिकारकम्मं कत्वा तं ठानन्तरं पत्थेसि.

सो यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कप्पकगेहे निब्बत्तो. उपालीतिस्स नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो अनुरुद्धादीनं छन्नं खत्तियानं पियसहायो हुत्वा तथागते अनुपियम्बवने विहरन्ते पब्बज्जाय निक्खमन्तेहि छहि खत्तियेहि सद्धिं निक्खमित्वा पब्बजि. तस्स पब्बज्जाविधानं पाळियं (चूळव. ३३० आदयो) आगतमेव. सो पब्बजित्वा उपसम्पन्नो हुत्वा सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा ‘‘मय्हं, भन्ते, अरञ्ञवासं अनुजानाथा’’ति आह. ‘‘भिक्खु अरञ्ञे वसन्तस्स एकमेव धुरं वड्ढिस्सति, मय्हं पन सन्तिके वसन्तस्स विपस्सनाधुरञ्च गन्थधुरञ्च परिपूरेस्सती’’ति. सो सत्थु वचनं सम्पटिच्छित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. सत्थापि नं सयमेव सकलं विनयपिटकं उग्गण्हापेसि. सो अपरभागे भारुकच्छवत्थुं अज्जुकवत्थुं कुमारकस्सपवत्थुन्ति इमानि तीणि वत्थूनि विनिच्छिनि. सत्था एकेकस्मिं विनिच्छये साधुकारं दत्वा तयो विनिच्छये अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरं विनयधरानं अग्गट्ठाने ठपेसि.

४४१. एवं सो एतदग्गट्ठानं पत्वा अत्तनो पुब्बकम्मं सरित्वा सोमनस्सप्पत्तो तं पुब्बचरितापदानं पकासेन्तो नगरे हंसवतियातिआदिमाह. तत्थ हंसवतियाति हंसावट्टआकारेन वति पाकारपरिक्खेपो यस्मिं नगरे, तं नगरं हंसवती. अथ वा अनेकसङ्खा हंसा तळाकपोक्खरणीसरपल्ललादीसु निवसन्ता इतो चितो च विधावमाना वसन्ति एत्थाति हंसवती, तस्सा हंसवतिया. सुजातो नाम ब्राह्मणोति सुट्ठु जातोति सुजातो, ‘‘अक्खित्तो अनुपकुट्ठो’’ति वचनतो अगरहितो हुत्वा जातोति अत्थो. असीतिकोटिनिचयोति असीतिकोटिधनरासिको पहूतधनधञ्ञवा असङ्ख्येय्यधनधञ्ञवा ब्राह्मणो सुजातो नाम अहोसिन्ति सम्बन्धो.

४४२. पुनपि तस्सेव महन्तभावं दस्सेन्तो अज्झायकोतिआदिमाह. तत्थ अज्झायकोति परेसं वेदत्तयादिं वाचेता. मन्तधरोति मन्ता वुच्चति पञ्ञा, अथब्बनवेदब्याकरणादिजाननपञ्ञवाति अत्थो. तिण्णं वेदान पारगूति इरुवेदयजुवेदसामवेदसङ्खातानं तिण्णं वेदानं परियोसानं पत्तोति अत्थो. लक्खणेति लक्खणसत्थे, बुद्धपच्चेकबुद्धचक्कवत्तिइत्थिपुरिसानं हत्थपादादीसु दिस्समानलक्खणपकासनकगन्थे चाति अत्थो. इतिहासेति ‘‘इतिह आस इतिह आसा’’ति पोराणकथाप्पकासके गन्थे. सधम्मेति सकधम्मे ब्राह्मणधम्मे पारमिं गतो परियोसानं कोटिं गतो पत्तोति अत्थो.

४४३. परिब्बाजाति ये निगण्ठसावका, ते सब्बे नानादिट्ठिका तदा महिया पथवीतले चरन्तीति सम्बन्धो.

४४५. याव यत्तकं कालं जिनो नुप्पज्जति, ताव तत्तकं कालं बुद्धोति वचनं नत्थीति अत्थो.

४४६. अच्चयेन अहोरत्तन्ति अहो च रत्ति च अहोरत्तं, बहूनं संवच्छरानं अतिक्कमेनाति अत्थो. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

४५४. मन्ताणिपुत्तोति मन्ताणीनामाय कप्पकधीतुया पुत्तो, मासपुण्णताय दिवसपुण्णताय पुण्णोति लद्धनामोति अत्थो. तस्स सत्थुस्स सावको हेस्सति भविस्सतीति सम्बन्धो.

४५५. एवं कित्तयि सो बुद्धोति सो पदुमुत्तरो भगवा एवं इमिना पकारेन सुनन्दं सुन्दराकारेन सोमनस्सदायकं कित्तयि ब्याकरणमदासीति अत्थो. सब्बं जनं सकलजनसमूहं साधुकं हासयन्तो सोमनस्सं करोन्तो सकं बलं अत्तनो बलं दस्सयन्तो पाकटं करोन्तोति सम्बन्धो.

४५६. ततो अनन्तरं अत्तनो आनुभावं अञ्ञापदेसेन दस्सेन्तो कतञ्जलीतिआदिमाह. तदा तस्मिं बुद्धुप्पादतो पुरिमकाले सुनन्दं तापसं कतञ्जलिपुटा सब्बे जना नमस्सन्तीति सम्बन्धो. बुद्धे कारं करित्वानाति एवं सो सब्बजनपूजितोपि समानो ‘‘पूजितोम्ही’’ति मानं अकत्वा बुद्धसासने अधिकं किच्चं कत्वा अत्तनो गतिं जातिं सोधेसि परिसुद्धमकासीति अत्थो.

४५७. सुत्वान मुनिनो वचन्ति तस्स सम्मासम्बुद्धस्स वाचं, गाथाबन्धसुखत्थं आ-कारस्स रस्सं कत्वा ‘‘वच’’न्ति वुत्तं. ‘‘अनागतम्हि अद्धाने गोतमो नाम नामेन सत्था लोके भविस्सती’’ति इमं मुनिनो वचनं सुत्वा यथा येन पकारेन गोतमं भगवन्तं पस्सामि, तथा तेन पकारेन कारं अधिककिच्चं पुञ्ञसम्भारं कस्सामि करिस्सामीति मे मय्हं सङ्कप्पो चेतनामनसिकारो अहु अहोसीति सम्बन्धो.

४५८. एवाहं चिन्तयित्वानाति ‘‘अहं कारं करिस्सामी’’ति एवं चिन्तेत्वा. किरियं चिन्तयिं ममाति ‘‘मया कीदिसं पुञ्ञं कत्तब्बं नु खो’’ति किरियं कत्तब्बकिच्चं चिन्तयिन्ति अत्थो. क्याहं कम्मं आचरामीति अहं कीदिसं पुञ्ञकम्मं आचरामि पूरेमि नु खोति अत्थो. पुञ्ञक्खेत्ते अनुत्तरेति उत्तरविरहिते सकलपुञ्ञस्स भाजनभूते रतनत्तयेति अत्थो.

४५९. अयञ्च पाठिको भिक्खूति अयं भिक्खु सरभञ्ञवसेन गन्थपाठपठनतो वाचनतो ‘‘पाठिको’’ति लद्धनामो भिक्खु. बुद्धसासने सब्बेसं पाठीनं पाठकवाचकानं अन्तरे विनये च अग्गनिक्खित्तो अग्गो इति ठपितो. तं ठानं तेन भिक्खुना पत्तट्ठानन्तरं अहं पत्थये पत्थेमीति अत्थो.

४६०. ततो परं अत्तनो पुञ्ञकरणूपायं दस्सेन्तो इदं मे अमितं भोगन्तिआदिमाह. मे मय्हं अमितं पमाणविरहितं भोगरासिं अक्खोभं खोभेतुं असक्कुणेय्यं सागरूपमं सागरसदिसं तेन भोगेन तादिसेन धनेन बुद्धस्स आरामं मापयेति सम्बन्धो. सेसं उत्तानत्थमेव.

४७४. भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा सम्बुद्धो तेन सुट्ठु मापितं कारितं सङ्घारामं पटिग्गहेत्वा तस्सारामस्सानिसंसदीपकं इदं वचनं अब्रवि कथेसीति सम्बन्धो.

४७५. कथं? यो सोति यो सङ्घारामदायको तापसो सुमापितं कुटिलेणमण्डपपासादहम्मियपाकारादिना सुट्ठु सज्जितं सङ्घारामं बुद्धस्स पादासि प-कारेन सोमनस्ससम्पयुत्तचित्तेन अदासि. तमहं कित्तयिस्सामीति तं तापसं अहं पाकटं करिस्सामि, उत्तानिं करिस्सामीति अत्थो. सुणाथ मम भासतोति भासन्तस्स मय्हं वचनं सुणाथ, ओहितसोता अविक्खित्तचित्ता मनसि करोथाति अत्थो.

४७६. तेन दिन्नारामस्स फलं दस्सेन्तो हत्थी अस्सा रथा पत्तीतिआदिमाह. तं सुविञ्ञेय्यमेव.

४७७. सङ्घारामस्सिदं फलन्ति इदं आयतिं अनुभवितब्बसम्पत्तिसङ्खातं इट्ठफलं सङ्घारामदानस्स फलं विपाकन्ति अत्थो.

४७८. छळासीतिसहस्सानीति छसहस्सानि असीतिसहस्सानि समलङ्कता सुट्ठु अलङ्कता सज्जिता नारियो इत्थियो विचित्तवत्थाभरणाति विचित्तेहि अनेकरूपेहि वत्थेहि आभरणेहि च समन्नागता. आमुत्तमणिकुण्डलाति ओलम्बितमुत्ताहारमणिकञ्चितकण्णाति अत्थो.

४७९. तासं इत्थीनं रूपसोभातिसयं वण्णेन्तो आळारपम्हातिआदिमाह. तत्थ आळारानि महन्तानि अक्खीनि मणिगुळसदिसानि यासं इत्थीनं ता आळारपम्हा भमरानमिव मन्दलोचनाति अत्थो. हसुला हासपकति, लीलाविलासाति अत्थो. सुसञ्ञाति सुन्दरसञ्ञितब्बसरीरावयवा. तनुमज्झिमाति खुद्दकउदरपदेसा. सेसं उत्तानमेव.

४८४. तस्स धम्मेसु दायादोति तस्स गोतमस्स भगवतो धम्मेसु दायादो धम्मकोट्ठासभागी. ओरसोति उरसि जातो, सिथिलधनितादिदसविधब्यञ्जनबुद्धिसम्पन्नं कण्ठतालुओट्ठादिपञ्चट्ठाने घट्टेत्वा देसितधम्मं सुत्वा सोतापत्तिमग्गादिमग्गपटिपाटिया सब्बकिलेसे खेपेत्वा अरहत्ते ठितभावेन उरसि जातपुत्तोति अत्थो. धम्मनिम्मितोति धम्मेन समेन अदण्डेन असत्थेन निम्मितो पाकटो भविस्ससीति अत्थो. उपालि नाम नामेनाति किञ्चापि सो मातु नामेन मन्ताणिपुत्तनामो, अनुरुद्धादीहि पन सह गन्त्वा पब्बजितत्ता खत्तियानं उपसमीपे अल्लीनो युत्तो कायचित्तेहि समङ्गीभूतोति उपालीति नामेन सत्थु सावको हेस्सति भविस्सतीति अत्थो.

४८५. विनये पारमिं पत्वाति विनयपिटके कोटिं परियोसानं पत्वा पापुणित्वा. ठानाट्ठाने च कोविदोति कारणाकारणे च दक्खो छेकोति अत्थो. जिनसासनं धारेन्तोति जिनेन वुत्तानुसासनिं जिनस्स पिटकत्तयं वाचनसवनचिन्तनधारणादिवसेन धारेन्तो, सल्लक्खेन्तोति अत्थो. विहरिस्सतिनासवोति निक्किलेसो चतूहि इरियापथेहि अपरिपतन्तं अत्तभावं हरिस्सति पवत्तेस्सतीति अत्थो.

४८७. अपरिमेय्युपादायाति अनेकसतसहस्से आदिं कत्वा. पत्थेमि तव सासनन्ति ‘‘गोतमस्स भगवतो सासने विनयधरानं अग्गो भवेय्य’’न्ति तुय्हं सासनं पत्थेमि इच्छामीति अत्थो. सो मे अत्थोति सो एतदग्गट्ठानन्तरसङ्खातो अत्थो मे मया अनुप्पत्तोति अत्थो. सब्बसंयोजनक्खयोति सब्बेसं संयोजनानं खयो मया अनुप्पत्तोति सम्बन्धो, निब्बानं अधिगतन्ति अत्थो.

४८८. राजदण्डेन तज्जितो पीळितो सूलावुतो सूले आवुतो आवुणितो पोसो पुरिसो सूले सातं मधुरसुखं अविन्दन्तो नानुभवन्तो परिमुत्तिंव परिमोचनमेव इच्छति यथाति सम्बन्धो.

४८९-९०. महावीर वीरानमन्तरे वीरुत्तम अहं भवदण्डेन जातिदण्डेन, तज्जितो पीळितो कम्मसूलावुतो कुसलाकुसलकम्मसूलस्मिं आवुतो सन्तो संविज्जमानो, पिपासावेदनाय पिपासातुरभावेन अट्टितो अभिभूतो दुक्खापितो भवे सातं संसारे मधुरं सुखं न विन्दामि न लभामि. रागग्गिदोसग्गिमोहग्गिसङ्खातेहि, नरकग्गिकप्पुट्ठानग्गिदुक्खग्गिसङ्खातेहि वा तीहि अग्गीहि डय्हन्तो परिमुत्तिं परिमुच्चनुपायं गवेसामि परियेसामि तथेवाति सम्बन्धो. यथा राजदण्डं इतो गतो पत्तो परिमुत्तिं गवेसति, तथा अहं भवदण्डप्पत्तो परिमुत्तिं गवेसामीति सम्बन्धो.

४९१-२. पुन संसारतो मोचनं उपमोपमेय्यवसेन दस्सेन्तो यथा विसादोतिआदिमाह. तत्थ विसेन सप्पविसेन आ समन्ततो दंसीयित्थ दट्ठो होतीति विसादो, सप्पदट्ठोति अत्थो. अथ वा विसं हलाहलविसं अदति गिलतीति विसादो, विसखादकोति अत्थो. यो पुरिसो विसादो, तेन तादिसेन विसेन परिपीळितो, तस्स विसस्स विघाताय विनासाय उपायनं उपायभूतं अगदं ओसधं गवेसेय्य परियेसेय्य, तं गवेसमानो विसघातकं विसनासकं अगदं ओसधं पस्सेय्य दक्खेय्य. सो तं अत्तनो दिट्ठं ओसधं पिवित्वा विसम्हा विसतो परिमुत्तिया परिमोचनकारणा सुखी अस्स भवेय्य यथाति सम्बन्धो.

४९३. तथेवाहन्ति यथा येन पकारेन सो नरो विसहतो, सविसेन सप्पेन दट्ठो विसखादको वा ओसधं पिवित्वा सुखी भवेय्य, तथेव तेन पकारेन अहं अविज्जाय मोहेन सं सुट्ठु पीळितो. सद्धम्मागदमेसहन्ति अहं सद्धम्मसङ्खातं ओसधं एसं परियेसन्तोति अत्थो.

४९४-५. धम्मागदं गवेसन्तोति संसारदुक्खविसस्स विनासाय धम्मोसधं गवेसन्तो. अद्दक्खिं सक्यसासनन्ति सक्यवंसपभवस्स गोतमस्स सासनं सद्दक्खिन्ति अत्थो. अग्गं सब्बोसधानं तन्ति सब्बेसं ओसधानं अन्तरे तं सक्यसासनसङ्खातं धम्मोसधं अग्गं उत्तमन्ति अत्थो. सब्बसल्लविनोदनन्ति रागसल्लादीनं सब्बेसं सल्लानं विनोदनं वूपसमकरं धम्मोसधं धम्मसङ्खातं ओसधं पिवित्वा सब्बं विसं सकलसंसारदुक्खविसं समूहनिं नासेसिन्ति सम्बन्धो. अजरामरन्ति तं दुक्खविसं समूहनित्वा अजरं जराविरहितं अमरं मरणविरहितं सीतिभावं रागपरिळाहादिविरहितत्ता सीतलभूतं निब्बानं अहं फस्सयिं पच्चक्खमकासिन्ति सम्बन्धो.

४९६. पुन किलेसतमस्स उपमं दस्सेन्तो यथा भूतट्टितोतिआदिमाह. तत्थ यथा येन पकारेन भूतट्टितो भूतेन यक्खेन अट्टितो पीळितो पोसो पुरिसो भूतग्गाहेन यक्खग्गाहेन पीळितो दुक्खितो भूतस्मा यक्खग्गाहतो परिमुत्तिया मोचनत्थाय भूतवेज्जं गवेसेय्य.

४९७. तं गवेसमानो च भूतविज्जाय सुट्ठु कोविदं छेकं भूतवेज्जं पस्सेय्य, सो भूतवेज्जो तस्स यक्खग्गहितस्स पुरिसस्स आवेसभूतं विहने विनासेय्य, समूलञ्च मूलेन सह आयतिं अनासेवकं कत्वा विनासये विद्धंसेय्याति सम्बन्धो.

४९८. महावीर वीरुत्तम तमग्गाहेन किलेसन्धकारग्गाहेन पीळितो अहं तथेव तेन पकारेनेव तमतो किलेसन्धकारतो परिमुत्तिया मोचनत्थाय ञाणालोकं पञ्ञाआलोकं गवेसामीति सम्बन्धो.

४९९. अथ तदनन्तरं किलेसतमसोधनं किलेसन्धकारनासकं सक्यमुनिं अद्दसन्ति अत्थो. सो सक्यमुनि मे मय्हं तमं अन्धकारं किलेसतिमिरं भूतवेज्जोव भूतकं यक्खग्गहितं इव विनोदेसि दूरी अकासीति सम्बन्धो.

५००. सो अहं एवं विमुत्तो संसारसोतं संसारपवाहं सं सुट्ठु छिन्दिं छेदेसिं, तण्हासोतं तण्हामहोघं निवारयिं निरवसेसं अप्पवत्तिं अकासिन्ति अत्थो. भवं उग्घाटयिं सब्बन्ति कामभवादिकं सब्बं नवभवं उग्घाटयिं विनासेसिन्ति अत्थो. मूलतो विनासेन्तो भूतवेज्जो इव मूलतो उग्घाटयिन्ति सम्बन्धो.

५०१. ततो निब्बानपरियेसनाय उपमं दस्सेन्तो यथातिआदिमाह. तत्थ गरुं भारियं नागं गिलतीति गरुळो. गरुं वा नागं लाति आददातीति गरुळो, गरुळराजा. अत्तनो भक्खं सकगोचरं पन्नगं पकारेन परहत्थं न गच्छतीति पन्नगोति लद्धनामं नागं गहणत्थाय ओपतति अवपतति, समन्ता समन्ततो योजनसतं सतयोजनप्पमाणं महासरं महासमुद्दं अत्तनो पक्खवातेहि विक्खोभेति आलोळेति यथाति सम्बन्धो.

५०२. सो सुपण्णो विहङ्गमो वेहासगमनसीलो पन्नगं नामं गहेत्वा अधोसीसं ओलम्बेत्वा विहेठयं तत्थ तत्थ विविधेन हेठनेन हेठेन्तो आदाय दळ्हं गहेत्वा येन कामं यत्थ गन्तुकामो, तत्थ पक्कमति गच्छतीति सम्बन्धो.

५०३. भन्ते महावीर, यथा गरुळो बली बलवा पन्नगं गहेत्वा पक्कमति, तथा एव अहं असङ्खतं पच्चयेहि अकतं निब्बानं गवेसन्तो पटिपत्तिपूरणवसेन परियेसन्तो दोसे सकलदियड्ढकिलेससहस्से विक्खालयिं विसेसेन समुच्छेदप्पहानेन सोधेसिं अहन्ति सम्बन्धो.

५०४. यथा गरुळो पन्नगं गहेत्वा भुञ्जित्वा विहरति, तथा अहं धम्मवरं उत्तमधम्मं दिट्ठो पस्सन्तो एतं सन्तिपदं निब्बानपदं अनुत्तरं उत्तरविरहितं मग्गफलेहि आदाय गहेत्वा वळञ्जेत्वा विहरामीति सम्बन्धो.

५०५. इदानि निब्बानस्स दुल्लभभावं दस्सेन्तो आसावती नाम लतातिआदिमाह. तत्थ सब्बेसं देवानं आसा इच्छा एतिस्सं लतायं अत्थीति आसावती नाम लता, चित्तलतावने अनेकविचित्ताहि लताहि गहनीभूते वने उय्याने जाता निब्बत्ताति अत्थो. तस्सा लताय वस्ससहस्सेन वस्ससहस्सच्चयेन एकं फलं निब्बत्तते एकं फलं गण्हाति.

५०६. तं देवाति तं आसावतिं लतं ताव दूरफलं तत्तकं चिरकालं अतिक्कमित्वा फलं गण्हन्तं संविज्जमानं देवा तावतिंसदेवता पयिरुपासन्ति भजन्ति, सा आसावती नाम लतुत्तमा लतानं अन्तरे उत्तमलता एवं देवानं पिया अहोसीति सम्बन्धो.

५०७. सतसहस्सुपादायाति सतसहस्ससंवच्छरं आदिं कत्वा. ताहं परिचरे मुनीति मोनं वुच्चति ञाणं, भन्ते, मुनि ञाणवन्त सब्बञ्ञु, अहं तं भगवन्तं परिचरे पयिरुपासामि. सायंपातं नमस्सामीति सायन्हसमयञ्च पुब्बण्हसमयञ्चाति द्विक्खत्तुं नमस्सामि पणामं करोमि. यथा देवा तावतिंसा देवा विय आसावतीलतं सायंपातञ्च पयिरुपासन्तीति सम्बन्धो.

५०८. अवञ्झा पारिचरियाति यस्मा बुद्धदस्सनहेतु निब्बानप्पत्ति अहोसि, तस्मा बुद्धपारिचरिया वत्तपटिपत्तिकिरिया अवञ्झा अतुच्छा नमस्सना पणामकिरिया च अमोघा अतुच्छा. तथा हि दूरागतं दूरतो संसारद्धानतो आगतम्पि, सन्तं संविज्जमानं खणोयं अयं बुद्धुप्पादक्खणो न विराधयि नातिक्कमि, मं अतिक्कमित्वा न गतोति अत्थो.

५०९. बुद्धदस्सनहेतु निब्बानप्पत्तो अहं आयतिं उप्पज्जनकभवे मम पटिसन्धिं विचिनन्तो उपपरिक्खन्तो न पस्सामीति सम्बन्धो. निरूपधि खन्धूपधिकिलेसूपधीहि विरहितो विप्पमुत्तो सब्बकिलेसेहि विनाभूतो उपसन्तो किलेसपरिळाहाभावेन सन्तमानसो चरामि अहन्ति सम्बन्धो.

५१०. पुन अत्तनो बुद्धदस्सनाय उपमं दस्सेन्तो यथापि पदुमं नामातिआदिमाह. सूरियरंसेन सूरियरंसिसम्फस्सेन यथा पदुमं नाम अपि पुप्फति विकसति महावीर वीरुत्तम अहं तथा एव बुद्धरंसेन बुद्धेन भगवता देसितधम्मरंसिप्पभावेन पुप्फितोति अत्थो.

५११-१२. पुन बुद्धदस्सनेन निब्बानदस्सनं दीपेन्तो यथा बलाकातिआदिमाह. तत्थ बलाकयोनिम्हि बलाकजातियं सदा सब्बस्मिं काले पुमा पुरिसो यथा न विज्जति. पुमे अविज्जमाने कथं बलाकानं गब्भग्गहणं होतीति चे? मेघेसु गज्जमानेसु सद्दं करोन्तेसु मेघगज्जनं सुत्वा ता बलाकिनियो सदा सब्बकाले गब्भं गण्हन्ति अण्डं धारेन्तीति अत्थो. याव यत्तकं कालं मेघो न गज्जति मेघो सद्दं न करोति, ताव तत्तकं कालं चिरं चिरकालेन गब्भं अण्डं धारेन्ति. यदा यस्मिं काले मेघो पवस्सति पकारेन गज्जित्वा वस्सति वुट्ठिधारं पग्घरति, तदा तस्मिं काले भारतो गब्भधारणतो परिमुच्चन्ति अण्डं पातेन्तीति अत्थो.

५१३. ततो परं उपमेय्यसम्पदं दस्सेन्तो पदुमुत्तरबुद्धस्सातिआदिमाह. पदुमुत्तरस्स बुद्धस्स धम्ममेघेन वोहारपरमत्थदेसनासङ्खातमेघेन गज्जतो गज्जन्तस्स देसेन्तस्स धम्ममेघस्स सद्देन घोसानुसारेन अहं तदा धम्मगब्भं विवट्टूपनिस्सयं दानसीलादिपुञ्ञसम्भारगब्भं अगण्हिं गहेसिं तथाति सम्बन्धो.

५१४. सतसहस्सुपादाय कप्पसतसहस्सं आदिं कत्वा पुञ्ञगब्भं दानसीलादिपुञ्ञसम्भारं अहं धरेमि पूरेमि. याव धम्ममेघो धम्मदेसना न गज्जति बुद्धेन न देसीयति, ताव अहं भारतो संसारगब्भभारतो नप्पमुच्चामि न मोचेमि न विसुं भवामीति सम्बन्धो.

५१५. भन्ते, सक्यमुनि सक्यवंसप्पभव यदा यस्मिं काले सुद्धोदनमहाराजस्स तव पितु रम्मे रमणीये कपिलवत्थवे कपिलवत्थुनामके नगरे तुवं धम्ममेघेन गज्जति घोसेति, तदा तस्मिं काले अहं भारतो संसारगब्भभारतो परिमुच्चिं मुत्तो अहोसिन्ति सम्बन्धो.

५१६. ततो परं अत्तना अधिगते मग्गफले दस्सेन्तो सुञ्ञतन्तिआदिमाह. तत्थ अत्तअत्तनियादीनं अभावतो सुञ्ञतं विमोक्खञ्च रागदोसमोहसब्बकिलेसनिमित्तानं अभावतो, अनिमित्तं विमोक्खञ्च तण्हापणिधिस्स अभावतो, अप्पणिहितं विमोक्खञ्च अरियमग्गं अधिगञ्छिं भावेसिन्ति सम्बन्धो. चतुरो च फले सब्बेति चत्तारि सामञ्ञफलानि सब्बानि सच्छि अकासिन्ति अत्थो. धम्मेवं विजटयिं अहन्ति अहं एवं सब्बधम्मे जटं गहनं विजटयिं विद्धंसेसिन्ति अत्थो.

दुतियभाणवारवण्णना समत्ता.

५१७. ततो परं अत्तना अधिगतविसेसमेव दस्सेन्तो अपरिमेय्युपादायातिआदिमाह. तत्थ न परिमेय्योति अपरिमेय्यो, संवच्छरगणनवसेन पमेतुं सङ्खातुं असक्कुणेय्योति अत्थो. तं अपरिमेय्यं कप्पं उपादाय आदिं कत्वा तव सासनं तुय्हं सासनं ‘‘अनागते गोतमस्स भगवतो सासने विनयधरानं अग्गो भवेय्य’’न्ति एवं पत्थेमि. अतीतत्थे वत्तमानवचनं, पत्थेसिन्ति अत्थो. सो मे अत्थोति सो पत्थनासङ्खातो अत्थो मे मया अनुप्पत्तो निप्फादितोति अत्थो. अनुत्तरं सन्तिपदं निब्बानं अनुप्पत्तं अधिगतन्ति सम्बन्धो.

५१८. सो अहं अधिगतत्ता विनये विनयपिटके पारमिं पत्तो परियोसानप्पत्तो. यथापि पाठिको इसीति यथा पदुमुत्तरस्स भगवतो सासने विनयधरानं अग्गो इसि भिक्खु पाठिको पाकटो अहोसि, तथेवाहन्ति अत्थो. न मे समसमो अत्थीति विनयधारिताय मे मया समसमो समानो अञ्ञो न अत्थीति अत्थो. सासनं ओवादानुसासनीसङ्खातं सासनं धारेमि पूरेमीति अत्थो.

५१९. पुनपि अत्तनो विसेसं दस्सेन्तो विनये खन्धके चापीतिआदिमाह. तत्थ विनयेति उभतोविभङ्गे. खन्धकेति महावग्गचूळवग्गे. तिकच्छेदे चाति तिकसङ्घादिसेसतिकपाचित्तियादिके च. पञ्चमेति परिवारे च. एत्थ एतस्मिं सकले विनयपिटके मय्हं विमति द्वेळ्हकं नत्थि न संविज्जति. अक्खरेति विनयपिटकपरियापन्ने अ-कारादिके अक्खरे. ब्यञ्जनेति क-कारादिके ब्यञ्जने वा मे विमति संसयो नत्थीति सम्बन्धो.

५२०. निग्गहे पटिकम्मे चाति पापभिक्खूनं निग्गहे च सापत्तिकानं भिक्खूनं परिवासदानादिके पटिकम्मे च ठानाट्ठाने च कारणे च अकारणे च कोविदो छेकोति अत्थो. ओसारणे च तज्जनीयादिकम्मस्स पटिप्पस्सद्धिवसेन ओसारणे पवेसने च. वुट्ठापने च आपत्तितो वुट्ठापने निरापत्तिकरणे च छेकोति सम्बन्धो. सब्बत्थ पारमिं गतोति सब्बस्मिं विनयकम्मे परियोसानं पत्तो, दक्खो छेकोति अत्थो.

५२१. विनये खन्धके चापीति वुत्तप्पकारे विनये च खन्धके च, पदं सुत्तपदं निक्खिपित्वा पट्ठपेत्वा. उभतो विनिवेठेत्वाति विनयतो खन्धकतो चाति उभयतो निब्बत्तेत्वा विजटेत्वा नयं आहरित्वा. रसतोति किच्चतो. ओसरेय्यं ओसारणं करोमीति अत्थो.

५२२. निरुत्तिया च कुसलोति ‘‘रुक्खो पटो कुम्भो माला चित्त’’न्तिआदीसु वोहारेसु छेको. अत्थानत्थे च कोविदोति अत्थे वड्ढियं अनत्थे हानियञ्च कोविदो दक्खोति अत्थो. अनञ्ञातं मया नत्थीति विनयपिटके सकले वा पिटकत्तये मया अनञ्ञातं अविदितं अपाकटं किञ्चि नत्थीति अत्थो. एकग्गो सत्थु सासनेति बुद्धसासने अहमेव एको विनयधरानं अग्गो सेट्ठो उत्तमोति अत्थो.

५२३. रूपदक्खे अहं अज्जाति अज्ज एतरहि काले सक्यपुत्तस्स भगवतो सासने पावचने अहं रूपदक्खे रूपदस्सने विनयविनिच्छयदस्सने सब्बं कङ्खं सकलं संसयं विनोदेमि विनासेमीति सम्बन्धो. छिन्दामि सब्बसंसयन्ति ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्तिआदिकं (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०; महानि. १७४) कालत्तयं आरब्भ उप्पन्नं सब्बं सोळसविधं कङ्खं छिन्दामि वूपसमेमि सब्बसो विद्धंसेमीति अत्थो.

५२४. पदं अनुपदञ्चापीति पदं पुब्बपदञ्च अनुपदं परपदञ्च अक्खरं एकेकमक्खरञ्च ब्यञ्जनं सिथिलधनितादिदसविधं ब्यञ्जनविधानञ्च. निदानेति तेन समयेनातिआदिके निदाने च. परियोसानेति निगमने. सब्बत्थ कोविदोति सब्बेसु छसु ठानेसु छेकोति अत्थो.

५२५. ततो परं भगवतोयेव गुणे पकासेन्तो यथापि राजा बलवातिआदिमाह. तत्थ यथा बलवा थामबलसम्पन्नो सेनाबलसम्पन्नो वा राजा, परं परेसं पटिराजूनं सेनं निग्गण्हित्वा निस्सेसतो गहेत्वा पलापेत्वा वा, तपे तपेय्य सन्तपेय्य दुक्खापेय्य. विजिनित्वान सङ्गामन्ति सङ्गामं परसेनाय समागमं युद्धं विजिनित्वा विसेसेन जिनित्वा जयं पत्वा. नगरं तत्थ मापयेति तत्थ तस्मिं विजितट्ठाने नगरं पासादहम्मियादिविभूसितं वसनट्ठानं मापये कारापेय्याति अत्थो.

५२६. पाकारं परिखञ्चापीति तत्थ मापितनगरे पाकारं सुधाधवलइट्ठकामयपाकारञ्च कारयेति सम्बन्धो. परिखञ्चापि कद्दमपरिखं, उदकपरिखं, सुक्खपरिखञ्च अपि कारये. एसिकं द्वारकोट्ठकन्ति नगरसोभनत्थं उस्सापितएसिकाथम्भञ्च महन्तं कोट्ठकञ्च चतुभूमकादिद्वारकोट्ठकञ्च कारये. अट्टालके च विविधेति चतुभूमकादिभेदे अतिउच्चअट्टालके च विविधे नानप्पकारके बहू कारये कारापेय्याति सम्बन्धो.

५२७. सिङ्घाटकं चच्चरञ्चाति न केवलं पाकारादयो कारये, सिङ्घाटकं चतुमग्गसन्धिञ्च चच्चरं अन्तरावीथिञ्च कारयेति सम्बन्धो. सुविभत्तन्तरापणन्ति सुट्ठु विभत्तं विभागतो कोट्ठासवन्तं अन्तरापणं अनेकापणसहस्सं कारापेय्याति अत्थो. कारयेय्य सभं तत्थाति तस्मिं मापितनगरे सभं धम्माधिकरणसालं कारये. अत्थानत्थविनिच्छयं वड्ढिञ्च अवड्ढिञ्च विनिच्छयकरणत्थं विनिच्छयसालं कारयेति सम्बन्धो.

५२८. निग्घातत्थं अमित्तानन्ति पटिराजूनं पटिबाहनत्थं. छिद्दाछिद्दञ्च जानितुन्ति दोसञ्च अदोसञ्च जानितुं. बलकायस्स रक्खायाति हत्थिअस्सरथपत्तिसङ्खातस्स बलकायस्स सेनासमूहस्स आरक्खणत्थाय सो नगरसामिको राजा, सेनापच्चं सेनापतिं सेनानायकं महामत्तं ठपेति ठानन्तरे पतिट्ठपेतीति अत्थो.

५२९. आरक्खत्थाय भण्डस्साति जातरूपरजतमुत्तामणिआदिराजभण्डस्स आरक्खणत्थाय समन्ततो गोपनत्थाय मे मय्हं भण्डं मा विनस्सीति निधानकुसलं रक्खणे कुसलं छेकं नरं पुरिसं भण्डरक्खं भण्डरक्खन्तं सो राजा भण्डागारे ठपेतीति सम्बन्धो.

५३०. ममत्तो होति यो रञ्ञोति यो पण्डितो रञ्ञो ममत्तो मामको पक्खपातो होति. वुद्धिं यस्स च इच्छतीति अस्स रञ्ञो वुद्धिञ्च विरूळ्हिं यो इच्छति कामेति, तस्स इत्थम्भूतस्स पण्डितस्स राजा अधिकरणं विनिच्छयाधिपच्चं देति मित्तस्स मित्तभावस्स पटिपज्जितुन्ति सम्बन्धो.

५३१. उप्पातेसूति उक्कापातदिसाडाहादिउप्पातेसु च. निमित्तेसूति मूसिकच्छिन्नादीसु ‘‘इदं निमित्तं सुभं, इदं निमित्तं असुभ’’न्ति एवं निमित्तजाननसत्थेसु च. लक्खणेसु चाति इत्थिपुरिसानं हत्थपादलक्खणजाननसत्थेसु च कोविदं छेकं अज्झायकं अनेकेसं सिस्सानं ब्याकरणवाचकं मन्तधरं वेदत्तयसङ्खातमन्तधारकं पण्डितं सो राजा पोरोहिच्चे पुरोहितट्ठानन्तरे ठपेतीति सम्बन्धो.

५३२. एतेहङ्गेहि सम्पन्नोति एतेहि वुत्तप्पकारेहि अङ्गेहि अवयवेहि सम्पन्नो समङ्गीभूतो सो राजा ‘‘खत्तियो’’ति पवुच्चति कथीयतीति सम्बन्धो. सदा रक्खन्ति राजानन्ति एते सेनापच्चादयो अमच्चा सदा सब्बकालं तं राजानं रक्खन्ति गोपेन्ति. किमिव? चक्कवाकोव दुक्खितं दुक्खप्पत्तं सकञातिं रक्खन्तो चक्कवाको पक्खी इवाति अत्थो.

५३३. तथेव त्वं महावीराति वीरुत्तम, यथा सो राजा सेनापच्चादिअङ्गसम्पन्नो नगरद्वारं थकेत्वा पटिवसति, तथेव तुवं हतामित्तो निहतपच्चत्थिको खत्तियो इव सदेवकस्स लोकस्स सह देवेहि पवत्तमानस्स लोकस्स धम्मराजा धम्मेन समेन राजा दसपारमिताधम्मपरिपूरणेन राजभूतत्ता ‘‘धम्मराजा’’ति पवुच्चति कथीयतीति सम्बन्धो.

५३४. तित्थिये नीहरित्वानाति धम्मराजभावेन पटिपक्खभूते सकलतित्थिये नीहरित्वा निस्सेसेन हरित्वा निब्बिसेवनं कत्वा ससेनकं धारञ्चापि सेनाय सह वसवत्तिमारम्पि नीहरित्वा. तमन्धकारंविधमित्वाति तमसङ्खातं मोहन्धकारं विधमित्वा विद्धंसेत्वा. धम्मनगरं सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मसङ्खातं, खन्धायतनधातुपटिच्चसमुप्पादबलबोज्झङ्गगम्भीरनयसमन्तपट्ठानधम्मसङ्खातं वा नगरं अमापयि निम्मिनि पतिट्ठापेसीति अत्थो.

५३५. सीलं पाकारकं तत्थाति तस्मिं पतिट्ठापिते धम्मनगरे चतुपारिसुद्धिसीलं पाकारं. ञाणं ते द्वारकोट्ठकन्ति ते तुय्हं सब्बञ्ञुतञ्ञाणआसयानुसयञाणअनागतंसञाणअतीतंसञाणादिकमेव ञाणं द्वारकोट्ठकन्ति अत्थो. सद्धा ते एसिका वीराति, भन्ते, असिथिलपरक्कम ते तुय्हं दीपङ्करपादमूलतो पभुति सब्बञ्ञुतञ्ञाणकारणा सद्दहनसद्धा उस्सापितअलङ्कारअलङ्कतथम्भोति अत्थो. द्वारपालो च संवरोति ते तुय्हं छद्वारिकसंवरो रक्खावरणगुत्ति द्वारपालो द्वाररक्खकोति अत्थो.

५३६. सतिपट्ठानमट्टालन्ति ते तुय्हं चतुसतिपट्ठानअट्टालमुण्डच्छदनं. पञ्ञा ते चच्चरं मुनेति, भन्ते, मुने ञाणवन्त ते तुय्हं पाटिहारियादिअनेकविधा पञ्ञा चच्चरं मग्गसमोधानं नगरवीथीति अत्थो. इद्धिपादञ्च सिङ्घाटन्ति तुय्हं छन्दवीरियचित्तवीमंससङ्खाता चत्तारो इद्धिपादा सिङ्घाटं चतुमग्गसन्ति. धम्मवीथि सुमापितन्ति सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मसङ्खाताय वीथिया सुट्ठु मापितं सज्जितं, तं धम्मनगरन्ति अत्थो.

५३७. सुत्तन्तं अभिधम्मञ्चाति तव तुय्हं एत्थ धम्मनगरे सुत्तन्तं अभिधम्मं विनयञ्च केवलं सकलं सुत्तगेय्यादिकं नवङ्गं बुद्धवचनं धम्मसभा धम्माधिकरणसालाति अत्थो.

५३८. सुञ्ञतं अनिमित्तञ्चाति अनत्तानुपस्सनावसेन पटिलद्धं सुञ्ञतविहारञ्च, अनिच्चानुपस्सनावसेन पटिलद्धं अनिमित्तविहारञ्च. विहारञ्चप्पणिहितन्ति दुक्खानुपस्सनावसेन पटिलद्धं अप्पणिहितविहारञ्च. आनेञ्जञ्चाति अचलं अफन्दितं चतुसामञ्ञफलसङ्खातं आनेञ्जविहारञ्च. निरोधो चाति सब्बदुक्खनिरोधं निब्बानञ्च. एसा धम्मकुटी तवाति एसा सब्बनवलोकुत्तरधम्मसङ्खाता तव तुय्हं धम्मकुटि वसनगेहन्ति अत्थो.

५३९. पञ्ञाय अग्गो निक्खित्तोति पञ्ञावसेन पञ्ञवन्तानं अग्गो. इति भगवता निक्खित्तो ठपितो थेरो पटिभाने च पञ्ञाय कत्तब्बे किच्चे, युत्तमुत्तपटिभाने वा कोविदो छेको नामेन सारिपुत्तोति पाकटो तव तुय्हं धम्मसेनापति तया देसितस्स पिटकत्तयधम्मसमूहस्स धारणतो पति पधानो हुत्वा सेनाकिच्चं करोतीति अत्थो.

५४०. चुतूपपातकुसलोति भन्ते मुनि, चुतूपपाते चुतिया उपपत्तिया च कुसलो छेको. इद्धिया पारमिं गतोति ‘‘एकोपि हुत्वा बहुधा होति, बहुधापि हुत्वा एको होती’’तिआदिना (दी. नि. १.२३८; पटि. म. १.१०२) वुत्ताय इद्धिप्पभेदाय पारमिं परियोसानं गतो पत्तो नामेन कोलितो नाम मोग्गल्लानत्थेरो पोरोहिच्चो तव तुय्हं पुरोहितोति सम्बन्धो.

५४१. पोराणकवंसधरोति भन्ते मुने, ञाणवन्तं पोराणस्स वंसस्स धारको, परम्परजाननको वा उग्गतेजो पाकटतेजो, दुरासदो आसादेतुं घट्टेतुं दुक्खो असक्कुणेय्योति अत्थो. धुतवादिगुणेनग्गोति तेचीवरिकङ्गादीनि तेरस धुतङ्गानि वदति ओवदतीति धुतवादीगुणेन धुतङ्गगुणेन अग्गो सेट्ठो महाकस्सपत्थेरो तव तुय्हं अक्खदस्सो वोहारकरणे पधानोति अत्थो.

५४२. बहुस्सुतो धम्मधरोति भन्ते मुने, बहूनं चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सानं सुतत्ता भगवता भिक्खुसङ्घतो च उग्गहितत्ता बहुस्सुतो अनेकेसं छसतसहस्ससङ्ख्यानं आगमधम्मानं सतिपट्ठानादीनञ्च परमत्थधम्मानं धारणतो धम्मधरो आनन्दो. सब्बपाठी च सासनेति बुद्धसासने सब्बेसं पाठीनं पठन्तानं सज्झायन्तानं भिक्खूनं अग्गो सेट्ठोति सब्बपाठी नामेन आनन्दो नाम थेरो. धम्मारक्खो तवाति तव तुय्हं धम्मस्स पिटकत्तयधम्मभण्डस्स आरक्खो रक्खको पालको, धम्मभण्डागारिकोति अत्थो.

५४३. एते सब्बे अतिक्कम्माति भगवा भग्यवा सम्मासम्बुद्धो एते सारिपुत्तादयो महानुभावेपि थेरे अतिक्कम्म वज्जेत्वा ममंयेव पमेसि पमाणं अकासि, मनसि अकासीति अत्थो. विनिच्छयं मे पादासीति विनयञ्ञूहि पण्डितेहि देसितं पकासितं विनये विनिच्छयं दोसविचारणं मे मय्हं भगवा पादासि पकारेन अदासि, मय्हमेव भारं अकासीति सम्बन्धो.

५४४. यो कोचि विनये पञ्हन्ति यो कोचि भिक्खु बुद्धसावको विनयनिस्सितं पञ्हं मं पुच्छति, तत्थ तस्मिं पुच्छितपञ्हे मे मय्हं चिन्तना विमति कङ्खा नत्थि. तञ्हेवत्थं तं एव पुच्छितं अत्थं अहं कथेमीति सम्बन्धो.

५४५. यावता बुद्धखेत्तम्हीति यावता यत्तके ठाने बुद्धस्स आणाखेत्ते तं महामुनिं सम्मासम्बुद्धं ठपेत्वा विनये विनयपिटके विनयविनिच्छयकरणे वा मादिसो मया सदिसो नत्थि, अहमेव अग्गो, भिय्यो ममाधिको कुतो भविस्सतीति सम्बन्धो.

५४६. भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा भिक्खुसङ्घमज्झे निसिन्नो गोतमो भगवा एवं गज्जति सीहनादं करोति. कथं? विनये उभतोविभङ्गे, खन्धकेसु महावग्गचूळवग्गेसु, च-सद्देन परिवारे, उपालिस्स उपालिना समो सदिसो नत्थीति एवं गज्जति.

५४७. यावताति यत्तकं बुद्धभणितं बुद्धेन देसितं नवङ्गं सुत्तगेय्यादिसत्थुसासनं सत्थुना पकासितं सब्बं विनयोगधं तं विनये अन्तोपविट्ठं विनयमूलकं इच्चेवं पस्सिनो पस्सन्तस्स.

५४८. मम कम्मं सरित्वानाति गोतमो सक्यपुङ्गवो सक्यवंसप्पधानो, मम कम्मं मय्हं पुब्बपत्थनाकम्मं अतीतंसञाणेन सरित्वान पच्चक्खतो ञत्वा भिक्खुसङ्घमज्झे गतो ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’’ति (अ. नि. १.२१९, २२८) मं एतदग्गे ठाने ठपेसीति सम्बन्धो.

५४९. सतसहस्सुपादायाति सतसहस्सकप्पे आदिं कत्वा यं इमं ठानं अपत्थयिं पत्थेसिं, सो मे अत्थो मया अनुप्पत्तो अधिगतो पटिलद्धो विनये पारमिं गतो कोटिं पत्तोति अत्थो.

५५०. सक्यानं सक्यवंसराजूनं नन्दिजननो सोमनस्सकारको अहं पुरे पुब्बे कप्पको आसिं अहोसिं, तं जातिं तं कुलं तं योनिं विजहित्वा विसेसेन जहित्वा छड्डेत्वा महेसिनो सम्मासम्बुद्धस्स पुत्तो जातो सक्यपुत्तोति सङ्ख्यं गतो सासनधारणतोति अत्थो.

५५१. ततो परं अत्तनो दासकुले निब्बत्तनापदानं दस्सेन्तो इतो दुतियके कप्पेतिआदिमाह. तत्थ इतो भद्दकप्पतो हेट्ठा दुतिये कप्पे नामेन अञ्जसो नाम खत्तियो एको राजा अनन्ततेजो सङ्ख्यातिक्कन्ततेजो अमितयसो पमाणातिक्कन्तपरिवारो महद्धनो अनेककोटिसतसहस्सधनवा भूमिपालो पथवीपालको रक्खको अहोसीति सम्बन्धो.

५५२. तस्स रञ्ञोति तस्स तादिसस्स राजिनो पुत्तो अहं चन्दनो नाम खत्तियो खत्तियकुमारो अहोसिन्ति सम्बन्धो. सो अहं जातिमदेन च यसमदेन च भोगमदेन च उपत्थद्धो थम्भितो उन्नतोति अत्थो.

५५३. नागसतसहस्सानीति सतसहस्सहत्थिनो मातङ्गा मातङ्गकुले जाता तिधा पभिन्ना अक्खिकण्णकोससङ्खातेहि तीहि ठानेहि पभिन्ना मदगळिता सब्बालङ्कारभूसिता सब्बेहि हत्थालङ्कारेहि अलङ्कता सदा सब्बकालं मं परिवारेन्तीति सम्बन्धो.

५५४. सबलेहि परेतोहन्ति तदा तस्मिं काले अहं सबलेहि अत्तनो सेनाबलेहि परेतो परिवारितो उय्यानं गन्तुकामको इच्छन्तो सिरिकं नाम नागं हत्थिं आरुय्ह अभिरुहित्वा नगरतो निक्खमिन्ति सम्बन्धो.

५५५. चरणेन च सम्पन्नोति सीलसंवरादिपन्नरसचरणधम्मेन समन्नागतो गुत्तद्वारो पिहितचक्खादिछद्वारो सुसंवुतो सुट्ठु रक्खितकायचित्तो देवलो नाम सम्बुद्धो पच्चेकसम्बुद्धो, मम मय्हं पुरतो सम्मुखे आगच्छि पापुणीति अत्थो.

५५६. पेसेत्वा सिरिकं नागन्ति तं आगतं पच्चेकबुद्धं दिस्वा अहं सिरिकं नाम नागं अभिमुखं पेसेत्वा बुद्धं आसादयिं घट्टेसिं पदुस्सेसिन्ति अत्थो. ततो सञ्जातकोपो सोति ततो तस्मा मया अतीव पीळेत्वा पेसितत्ता सो हत्थिनागो मयि सञ्जातकोपो पदं अत्तनो पादं नुद्धरते न उद्धरति, निच्चलोव होतीति अत्थो.

५५७. नागं दुट्ठमनं दिस्वाति दुट्ठमनं कुद्धचित्तं नादं दिस्वा अहं बुद्धे पच्चेकबुद्धे कोपं अकासिं दोसं उप्पादेसिन्ति अत्थो. विहेसयित्वा सम्बुद्धन्ति देवलं पच्चेकसम्बुद्धं विहेसयित्वा विहेठेत्वा अहं उय्यानं अगमासिन्ति सम्बन्धो.

५५८. सातं तत्थ न विन्दामीति तस्मिं आसादने सातं न विन्दामि. आसादननिमित्तं मधुरं सुखं न लभामीति अत्थो. सिरो पज्जलितो यथाति सिरो मम सीसं पज्जलितो यथा पज्जलमानं विय होतीति अत्थो. परिळाहेन डय्हामीति पच्चेकबुद्धे कोपस्स कतत्ता पच्छानुतापपरिळाहेन डय्हामि उण्हचित्तो होमीति अत्थो.

५५९. ससागरन्ताति तेनेव पापकम्मबलेन ससागरन्ता सागरपरियोसाना सकलमहापथवी मे मय्हं आदित्ता विय जलिता विय होति खायतीति अत्थो. पितु सन्तिकुपागम्माति एवं भये उप्पन्ने अहं अत्तनो पितु रञ्ञो सन्तिकं उपागम्म उपगन्त्वा इदं वचनं अब्रविं कथेसिन्ति अत्थो.

५६०. आसीविसंव कुपितन्ति आसीविसं सब्बं कुपितं कुद्धं इव जलमानं अग्गिक्खन्धं इव मत्तं तिधा पभिन्नं दन्तिं दन्तवन्तं कुञ्जरं उत्तमं हत्थिं इव च आगतं यं पच्चेकबुद्धं सयम्भुं सयमेव बुद्धभूतं अहं आसादयिं घट्टेसिन्ति सम्बन्धो.

५६१. आसादितो मया बुद्धोति सो पच्चेकबुद्धो मया आसादितो घट्टितो घोरो अञ्ञेहि घट्टेतुं असक्कुणेय्यत्ता घोरो, उग्गतपो पाकटतपो जिनो पञ्च मारे जितवा एवंगुणसम्पन्नो पच्चेकबुद्धो मया घट्टितोति अत्थो. पुरा सब्बे विनस्सामाति तस्मिं पच्चेकबुद्धे कतअनादरेन सब्बे मयं विनस्साम विविधेनाकारेन नस्साम, भस्मा विय भवामाति अत्थो. खमापेस्साम तं मुनिन्ति तं पच्चेकबुद्धं मुनिं याव न विनस्साम, ताव खमापेस्सामाति सम्बन्धो.

५६२. नो चे तं निज्झापेस्सामाति अत्तदन्तं दमितचित्तं समाहितं एकग्गचित्तं तं पच्चेकबुद्धं नो चे निज्झापेस्साम खमापेस्साम. ओरेन सत्तदिवसा सत्तदिवसतो ओरभागे सत्तदिवसे अनतिक्कमित्वा सम्पुण्णं रट्ठं मे सब्बं विधमिस्सति विनस्सिस्सति.

५६३. सुमेखलो कोसियो चाति एते सुमेखलादयो चत्तारो राजानो इसयो आसादयित्वा घट्टेत्वा अनादरं कत्वा सरट्ठका सह रट्ठजनपदवासीहि दुग्गता विनासं गताति अत्थो.

५६४. यदा कुप्पन्ति इसयोति यदा यस्मिं काले सञ्ञता कायसञ्ञमादीहि सञ्ञता सन्ता ब्रह्मचारिनो उत्तमचारिनो सेट्ठचारिनो इसयो कुप्पन्ति दोमनस्सा भवन्ति, तदा ससागरं सपब्बतं सदेवकं लोकं विनासेन्तीति सम्बन्धो.

५६५. तियोजनसहस्सम्हीति तेसं इसीनं आनुभावं ञत्वा ते खमापेतुं अच्चयं अपराधं देसनत्थाय पकासनत्थाय तियोजनसहस्सप्पमाणे पदेसे पुरिसे सन्निपातयिन्ति सम्बन्धो. सयम्भुं उपसङ्कमिन्ति सयम्भुं पच्चेकबुद्धं उपसङ्कमिं समीपं अगमासिन्ति अत्थो.

५६६. अल्लवत्थाति मया सद्धिं रासिभूता सब्बे जना अल्लवत्था उदकेन तिन्तवत्थउत्तरासङ्गा अल्लसिरा तिन्तकेसा पञ्जलीकता मुद्धनि कतअञ्जलिपुटा बुद्धस्स पच्चेकमुनिनो पादे पादसमीपे निपतित्वा निपज्जित्वा इदं वचनमब्रवुन्ति ‘‘खमस्सु त्वं, महावीरा’’तिआदिकं वचनं अब्रवुं कथेसुन्ति अत्थो.

५६७. महावीर वीरुत्तम भन्ते पच्चेकबुद्ध, मया तुम्हेसु अञ्ञाणेन कतं अपराधं खमस्सु त्वं विनोदेहि, मा मनसि करोहीति अत्थो. जनो जनसमूहो तं भगवन्तं अभि विसेसेन याचति. परिळाहं दोसमोहेहि कतचित्तदुक्खपरिळाहं अम्हाकं विनोदेहि तनुं करोहि, नो अम्हाकं रट्ठं सकलरट्ठजनपदवासिनो मा विनासय मा विनासेहीति अत्थो.

५६८. सदेवमानुसा सब्बेति सब्बे मानुसा सदेवा सदानवा पहारादादीहि असुरेहि सह सरक्खसा अयोमयेन कूटेन महामुग्गरेन सदा सब्बकालं मे सिरं मय्हं मत्थकं भिन्देय्युं पदालेय्युं.

५६९. ततो परं बुद्धानं खमितभावञ्च कोपाभावञ्च पकासेन्तो दके अग्गि न सण्ठातीतिआदिमाह. तत्थ यथा उदके अग्गि न सण्ठाति न पतिट्ठाति, यथा बीजं सेले सिलामये पब्बते न विरुहति, यथा अगदे ओसधे किमि पाणको न सण्ठाति. तथा कोपो चित्तप्पकोपो दुम्मनता बुद्धे पटिविद्धसच्चे पच्चेकबुद्धे न जायति न उप्पज्जतीति अत्थो.

५७०. पुनपि बुद्धानं आनुभावं पकासेन्तो यथा च भूमीतिआदिमाह. तत्थ यथा च भूमि पथवी अचला निच्चला, तथा बुद्धो अचलोति अत्थो. यथा सागरो महासमुद्दो अप्पमेय्यो पमेतुं पमाणं गहेतुं असक्कुणेय्यो, तथा बुद्धो अप्पमेय्योति अत्थो. यथा आकासो अफुट्ठाकासो अनन्तको परियोसानरहितो, एवं तथा बुद्धो अक्खोभियो खोभेतुं आलोळेतुं असक्कुणेय्योति अत्थो.

५७१. ततो परं पच्चेकबुद्धस्स खमनवचनं दस्सेन्तो सदा खन्ता महावीरातिआदिमाह. तत्थ महावीरा उत्तमवीरियवन्ता बुद्धा तपस्सिनो पापानं तपनतो ‘‘तपो’’ति लद्धनामेन वीरियेन समन्नागता खन्ता च खन्तिया च सम्पन्ना खमिता च परेसं अपराधं खमिता सहिता सदा सब्बकालं भवन्तीति सम्बन्धो. खन्तानं खमितानञ्चाति तेसं बुद्धानं खन्तानं खन्तिया युत्तानं खमितानं परापराधखमितानं सहितानञ्च गमनं छन्दादीहि अगतिगमनं न विज्जतीति अत्थो.

५७२. इति इदं वचनं वत्वा सम्बुद्धो पच्चेकसम्बुद्धो परिळाहं सत्तानं उप्पन्नदाहं विनोदयं विनोदयन्तो महाजनस्स पुरतो सन्निपतितस्स सराजकस्स महतो जनकायस्स सम्मुखतो तदा तस्मिं काले नभं आकासं अब्भुग्गमि उग्गञ्छीति अत्थो.

५७३. तेन कम्मेनहं धीराति धीर धितिसम्पन्न अहं तेन कम्मेन पच्चेकबुद्धे कतेन अनादरकम्मेन इमस्मिं पच्छिमत्तभवे हीनत्तं लामकभावं राजूनं कप्पककम्मकरणजातिं अज्झुपागतो सम्पत्तोति अत्थो. समतिक्कम्म तं जातिन्ति तं परायत्तजातिं सं सुट्ठु अतिक्कम्म अतिक्कमित्वा. पाविसिं अभयं पुरन्ति भयरहितं निब्बानपुरं निब्बानमहानगरं पाविसिं पविट्ठो आसिन्ति अत्थो.

५७४. तदापि मं महावीराति वीरुत्तम तदापि तस्मिं पच्चेकबुद्धस्स आसादनसमये अपि सयम्भू पच्चेकबुद्धो परिळाहं आसादनहेतु उप्पन्नं कायचित्तदरथं विनोदेसि दूरीअकासि. डय्हमानं ततो एव पच्छानुतापेन कुक्कुच्चेन डय्हमानं सन्तपन्तं मं सुसण्ठितं दोसं दोसतो दस्सने सुट्ठु सण्ठितं दिस्वा खमापयि तं अपराधं अधिवासेसीति सम्बन्धो.

५७५. अज्जापि मं महावीराति वीरुत्तम, अज्जापि तुय्हं समागमकाले अपि, तिहग्गीभि रागग्गिदोसग्गिमोहग्गिसङ्खातेहि वा निरयग्गिपेतग्गिसंसारग्गिसङ्खातेहि वा तीहि अग्गीहि डय्हमानं दुक्खमनुभवन्तं मं भगवा सीतिभावं दोमनस्सविनासेन सन्तकायचित्तसङ्खातं सीतिभावं निब्बानमेव वा अपापयि सम्पापेसि. तयो अग्गी वुत्तप्पकारे ते तयो अग्गी निब्बापेसि वूपसमेसीति सम्बन्धो.

५७६. एवं अत्तनो हीनापदानं भगवतो दस्सेत्वा इदानि अञ्ञेपि तस्स सवने नियोजेत्वा ओवदन्तो ‘‘येसं सोतावधानत्थी’’तिआदिमाह. तत्थ येसं तुम्हाकं सोतावधानं सोतस्स अवधानं ठपनं अत्थि विज्जति, ते तुम्हे भासतो सासन्तस्स मम वचनं सुणाथ मनसि करोथ. अत्थं तुम्हं पवक्खामीति यथा येन पकारेन मम मया दिट्ठं पदं निब्बानं, तथा तेन पकारेन निब्बानसङ्खातं परमत्थं तुम्हाकं पवक्खामीति सम्बन्धो.

५७७. तं दस्सेन्तो सयम्भुं तं विमानेत्वातिआदिमाह. तत्थ सयम्भुं सयमेव भूतं अरियाय जातिया जातं सन्तचित्तं समाहितं पच्चेकबुद्धं विमानेत्वा अनादरं कत्वा तेन कम्मेन कतेनाकुसलेन अज्ज इमस्मिं वत्तमानकाले अहं नीचयोनियं परायत्तजातियं कप्पकजातियं जातो निब्बत्तो अम्हि भवामि.

५७८. मा वो खणं विराधेथाति बुद्धुप्पादक्खणं वो तुम्हे मा विराधेथ गळितं मा करोथ, हि सच्चं खणातीता बुद्धुप्पादक्खणं अतीता अतिक्कन्ता सत्ता सोचरे सोचन्ति, ‘‘मयं अलक्खिका दुम्मेधा भवामा’’ति एवं सोचन्तीति अत्थो. सदत्थे अत्तनो अत्थे वुड्ढियं वायमेय्याथ वीरियं करोथ. वो तुम्हेहि खणो बुद्धुप्पादक्खणो समयो पटिपादितो निप्फादितो पत्तोति अत्थो.

५७९. ततो परं संसारगतानं आदीनवं उपमाउपमेय्यवसेन दस्सेन्तो एकच्चानञ्च वमनन्तिआदिमाह. एकच्चानं केसञ्चि पुग्गलानं वमनं उद्धं उग्गिरणं एकच्चानं विरेचनं अधोपग्घरणं एके एकच्चानं हलाहलं विसं मुच्छाकरणविसं, एकच्चानं पुग्गलानं ओसधं रक्खनुपायं भगवा एवं पटिपाटिया अक्खासीति सम्बन्धो.

५८०. वमनं पटिपन्नानन्ति पटिपन्नानं मग्गसमङ्गीनं वमनं संसारछड्डनं संसारमोचनं भगवा अक्खासीति सम्बन्धो. फलट्ठानं फले ठितानं विरेचनं संसारपग्घरणं अक्खासि. फललाभीनं फलं लभित्वा ठितानं निब्बानओसधं अक्खासि. गवेसीनं मनुस्सदेवनिब्बानसम्पत्तिं गवेसीनं परियेसन्तानं पुञ्ञखेत्तभूतं सङ्घं अक्खासीति सम्बन्धो.

५८१. सासनेन विरुद्धानन्ति सासनस्स पटिपक्खानं हलाहलं कुतूहलं पापं अकुसलं अक्खासीति सम्बन्धो. यथा आसीविसोति अस्सद्धानं कतपापानं पुग्गलानं संसारे दुक्खावहनतो आसीविससदिसं यथा आसीविसो दिट्ठमत्तेन भस्मकरणतो दिट्ठविसो सप्पो अत्तना दट्ठं नरं झापेति डय्हति दुक्खापेति. तं नरं तं अस्सद्धं कतपापं नरं हलाहलविसं एवं झापेति चतूसु अपायेसु डय्हति सोसेसीति सम्बन्धो.

५८२. सकिं पीतं हलाहलन्ति विसं हलाहलं पीतं सकिं एकवारं जीवितं उपरुन्धति नासेति. सासनेन सासनम्हि विरज्झित्वा अपराधं कत्वा पुग्गलो कप्पकोटिम्हि कोटिसङ्ख्ये कप्पेपि डय्हति निज्झायतीति अत्थो.

५८३. एवं अस्सद्धानं पुग्गलानं फलविपाकं दस्सेत्वा इदानि बुद्धानं आनुभावं दस्सेन्तो खन्तियातिआदिमाह. तत्थ यो बुद्धो वमनादीनि अक्खासि, सो बुद्धो खन्तिया खमनेन च अविहिंसाय सत्तानं अविहिंसनेन च मेत्तचित्तवताय च मेत्तचित्तवन्तभावेन च सदेवकं सह देवेहि वत्तमानं लोकं तारेति अतिक्कमापेति निब्बापेति, तस्मा कारणा बुद्धा वो तुम्हेहि अविराधिया विरुज्झितुं न सक्कुणेय्या, बुद्धसासने पटिपज्जेय्याथाति अत्थो.

५८४. लाभे च अलाभे च न सज्जन्ति न भजन्ति न लग्गन्ति. सम्मानने आदरकरणे च विमानने अनादरकरणे च अचला पथवीसदिसा बुद्धा भवन्ति, तस्मा कारणा ते बुद्धा तुम्हेहि न विरोधिया न विरोधेतब्बा विरुज्झितुं असक्कुणेय्याति अत्थो.

५८५. बुद्धानं मज्झत्ततं दस्सेन्तो देवदत्तेतिआदिमाह. तत्थ वधकावधकेसु सब्बेसु सत्तेसु समको सममानसो मुनि बुद्धमुनीति अत्थो.

५८६. एतेसं पटिघो नत्थीति एतेसं बुद्धानं पटिघो चण्डिक्कं दोसचित्ततं नत्थि न संविज्जति. रागोमेसं न विज्जतीति इमेसं बुद्धानं रागोपि रज्जनं अल्लीयनं न विज्जति, न उपलब्भति, तस्मा कारणा, वधकस्स च ओरसस्स चाति सब्बेसं समको समचित्तो बुद्धो होतीति सम्बन्धो.

५८७. पुनपि बुद्धानंयेव आनुभावं दस्सेन्तो पन्थे दिस्वान कासावन्तिआदिमाह. तत्थ मीळ्हमक्खितं गूथसम्मिस्सं कासावं कसावेन रजितं चीवरं इसिद्धजं अरियानं धजं परिक्खारं, पन्थे मग्गे छड्डितं दिस्वान पस्सित्वा अञ्जलिं कत्वा दसङ्गुलिसमोधानं अञ्जलिपुटं सिरसि कत्वा सिरसा सिरेन वन्दितब्बं इसिद्धजं अरहत्तद्धजं बुद्धपच्चेकबुद्धसावकदीपकं चीवरं नमस्सितब्बं मानेतब्बं पूजेतब्बन्ति अत्थो.

५८८. अब्भतीताति अभि अत्थङ्गता निब्बुता. ये च बुद्धा वत्तमाना इदानि जाता च ये बुद्धा अनागता अजाता अभूता अनिब्बत्ता अपातुभूता च ये बुद्धा. धजेनानेन सुज्झन्तीति अनेन इसिद्धजेन चीवरेन एते बुद्धा सुज्झन्ति विसुद्धा भवन्ति सोभन्ति. तस्मा तेन कारणेन एते बुद्धा नमस्सिया नमस्सितब्बा वन्दितब्बाति अत्थो. ‘‘एतं नमस्सिय’’न्तिपि पाठो, तस्स एतं इसिद्धजं नमस्सितब्बन्ति अत्थो.

५८९. ततो परं अत्तनो गुणं दस्सेन्तो सत्थुकप्पन्तिआदिमाह. तत्थ सत्थुकप्पं बुद्धसदिसं सुविनयं सुन्दरविनयं सुन्दराकारेन द्वारत्तयदमनं हदयेन चित्तेन अहं धारेमि सवनधारणादिना पच्चवेक्खामीति अत्थो. विनयं विनयपिटकं नमस्समानो वन्दमानो विनये आदरं कुरुमानो विहरिस्सामि सब्बदा सब्बस्मिं काले वासं कप्पेमीति अत्थो.

५९०. विनयो आसयो मय्हन्ति विनयपिटकं मय्हं ओकासभूतं सवनधारणमनसिकरणउग्गहपरिपुच्छापवत्तनवसेन ओकासभूतं गेहभूतन्ति अत्थो. विनयो ठानचङ्कमन्ति विनयो मय्हं सवनादिकिच्चकरणेन ठितट्ठानञ्च चङ्कमनट्ठानञ्च. कप्पेमि विनये वासन्ति विनयपिटके विनयतन्तिया सवनधारणपवत्तनवसेन वासं सयनं कप्पेमि करोमि. विनयो मम गोचरोति विनयपिटकं मय्हं गोचरो आहारो भोजनं निच्चं धारणमनसिकरणवसेनाति अत्थो.

५९१. विनये पारमिप्पत्तोति सकले विनयपिटके पारमिं परियोसानं पत्तो. समथे चापि कोविदोति पाराजिकादिसत्तापत्तिक्खन्धानं समथे वूपसमे च वुट्ठाने च कोविदो छेको, अधिकरणसमथे वा –

‘‘विवादं अनुवादञ्च, आपत्ताधिकरणं तथा;

किच्चाधिकरणञ्चेव, चतुराधिकरणा मता’’ति. –

वुत्ताधिकरणेसु च –

‘‘सम्मुखा सतिविनयो, अमूळ्हपटिञ्ञाकरणं;

येभुय्य तस्सपापिय्य, तिणवत्थारको तथा’’ति. –

एवं वुत्तेसु च सत्तसु अधिकरणसमथेसु अतिकोविदो छेकोति अत्थो. उपालि तं महावीराति भन्ते महावीर, चतूसु असङ्ख्येय्येसु कप्पसतसहस्सेसु सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमाय वीरियवन्त सत्थुनो देवमनुस्सानं अनुसासकस्स तं तव पादे पादयुगे उपालि भिक्खु वन्दति पणामं करोतीति अत्थो.

५९२. सो अहं पब्बजित्वा सम्बुद्धं नमस्समानो पणामं कुरुमानो धम्मस्स च तेन भगवता देसितस्स नवलोकुत्तरधम्मस्स सुधम्मतं सुन्दरधम्मभावं जानित्वा धम्मञ्च नमस्समानो गामतो गामं पुरतो पुनं नगरतो नगरं विचरिस्सामीति सम्बन्धो.

५९३. किलेसा झापिता मय्हन्ति मया पटिविद्धअरहत्तमग्गञाणेन मय्हं चित्तसन्तानगता सब्बे दियड्ढसहस्ससङ्खा किलेसा झापिता सोसिता विसोसिता विद्धंसिता. भवा सब्बे समूहताति कामभवादयो सब्बे नव भवा मया समूहता सं सुट्ठु ऊहता खेपिता विद्धंसिता. सब्बासवा परिक्खीणाति कामासवो, भवासवो, दिट्ठासवो, अविज्जासवोति सब्बे चत्तारो आसवा परिक्खीणा परिसमन्ततो खयं पापिता. इदानि इमस्मिं अरहत्तप्पत्तकाले पुनब्भवो पुनुप्पत्तिसङ्खातो भवो भवनं जाति नत्थीति अत्थो.

५९४. उत्तरि सोमनस्सवसेन उदानं उदानेन्तो स्वागतन्तिआदिमाह. तत्थ बुद्धसेट्ठस्स उत्तमबुद्धस्स सन्तिके समीपे एकनगरे वा मम आगमनं स्वागतं सुट्ठु आगमनं सुन्दरागमनं वत एकन्तेन आसि अहोसीति सम्बन्धो. तिस्सो विज्जाति पुब्बेनिवासदिब्बचक्खुआसवक्खयविज्जा अनुप्पत्ता सम्पत्ता, पच्चक्खं कताति अत्थो. कतं बुद्धस्स सासनन्ति बुद्धेन भगवता देसितं अनुसिट्ठि सासनं कतं निप्फादितं वत्तपटिपत्तिं पूरेत्वा कम्मट्ठानं मनसि करित्वा अरहत्तमग्गञाणाधिगमेन सम्पादितन्ति अत्थो.

५९५. पटिसम्भिदा चतस्सोति अत्थपटिसम्भिदादयो चतस्सो पञ्ञायो सच्छिकता पच्चक्खं कता. विमोक्खापि च अट्ठिमेति चत्तारि मग्गञाणानि चत्तारि फलञाणानीति इमे अट्ठ विमोक्खा संसारतो मुच्चनूपाया सच्छिकताति सम्बन्धो. छळभिञ्ञा सच्छिकताति –

‘‘इद्धिविधं दिब्बसोतं, चेतोपरियञाणकं;

पुब्बेनिवासञाणञ्च, दिब्बचक्खासवक्खय’’न्ति. –

इमा छ अभिञ्ञा सच्छिकता पच्चक्खं कता. इमेसं ञाणानं सच्छिकरणेन बुद्धस्स सासनं कतन्ति अत्थो.

इत्थन्ति इमिना हेट्ठा वुत्तप्पकारेन. सुदन्ति पदपूरणमत्ते निपातो. आयस्मा उपालि थेरोति थिरसीलादिगुणयुत्तो सावको इमा पुब्बचरितापदानदीपिका गाथायो अभासित्थ कथयित्थाति अत्थो.

उपालित्थेरअपदानवण्णना समत्ता.